«Aq jol» demokratııalyq partııasy úshin Joldaý aıasynda otandyq bıznes tarapynan jyldar boıy aıtylyp kelgen, biraq kúni búginge deıin sheshimin tappaı júrgen kóptegen taqyryptyń kóterilgeni mańyzdy.
Jańa ekonomıkalyq modelge kóshý qajettiligi týraly Memleket basshysy 9 tamyzda Pavlodarda ótken keńeste: «Biz Qazaqstannyń ekonomıkalyq damýyna óte mańyzdy serpin berýimiz kerek. О́z basym jańa ekonomıkalyq modeldi damytý máselesine qatysty oılaný ústindemin», dep, Joldaýda óz paıymdaýlarynyń kórinis tabatynyn jetkizgen bolatyn.
Endi, mine, óz Joldaýynda Qasym-Jomart Kemeluly «damýdyń sapalyq úlgisine» kóshý týraly aıta otyryp, ony jańa óndiristik saıasatpen, berik óndiristik qalypty qalyptastyrýmen, ekonomıkalyq jetkiliktilik pen óńdeýshi salanyń damýymen baılanystyrdy.
Bul tásil Prezıdenttiń azamattardyń ómirin shynaıy jaqsartýdyń negizi retinde qandaı ekonomıkany kórip otyrǵanyna naqty jaýap beredi. Eger burynǵy format shıkizat pen qarjy sektorlaryna jáne olardyń múddelerine (bankırler 2008-2010 jyldardaǵy daǵdarysqa deıin ózderin postkeńestik ekonomıkalardyń «kóshbasshylary» dep sanap, sonysymen maqtanatyn) nazar aýdarsa, endi Q.Toqaev óndiristik jáne ártaraptandyrylǵan ekonomıkany qoldaıtynyn naqty atap ótti. Jáne bul sózderdi naqty parametrlermen tolyqtyrdy: «Retteletin satyp alýdaǵy otandyq taýarlardyń kólemin ulǵaıtý. Otandyq óndirýshilermen ofteık kelisim-sharttar úlesin keminde 10%-ǵa deıin ulǵaıtý». Bul – shynymen de jańa tásil.
Nege ekenin túsindire keteıin: 2015 jyly Úkimet «qazaqstandyq taýar» jáne «qazaqstandyq óndirýshi» uǵymdarynyń ózin memlekettik satyp alý týraly zańnan alyp tastaýdy talap etip, tek «Aq jol» fraksııasy ǵana Májilistiń jalpy otyrysynda Úkimettiń usynystaryna qarsy óz túzetýlerin toǵyz ret daýysqa salsa, «nurotandyq» kópshilik Úkimetti qoldap, ulttyq ekonomıkaǵa toǵyz ret qarsy shyqqan edi.
Al «Aq jol» dempartııasynyń depýtattary 2020 jyly «О́nerkásiptik saıasat týraly» zań jobasyn qaraý kezinde ofteık-sharttar quralyn qosý talaptaryn engizdi (https://akzhol.kz/kk/blog/a-perwashevting-maezhilisting-zhalpy-otyrysynda-oenerkaesiptik-sayasat-twraly-zang-zhobasyn-talqylaw-barysynda-soejlegen-soezi). Birinshi oqylymda bul bastamalardy Úkimet qabyldamady, tek bizdiń ýájderimizdiń qysymy men biz uıymdastyrǵan qoǵamdyq talqylaýdan keıin sheneýnikter kelisýge májbúr boldy. (https://t.me/peruash/2061) Biraq soǵan qaramastan, sońǵy úsh jyl ishinde Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrliginiń bıýrokrattary ózderi buǵattap tastaǵan ofteıkti júzege asyrý úshin zańnamalyq aktilerdi ázirlemegen. Sondyqtan da Prezıdent ofteık júıesin «engizý» týraly emes (sebebi ony zańǵa osydan úsh jyl buryn engizgen), «tolyq iske qosý» týraly aıtyp otyr.
Prezıdenttiń naqty aıqyndalǵan ustanymy osy kúreste (aıtylǵan zańdar boıynsha da, osyǵan uqsas basqa kóptegen máselede de) kóp kúsh jumsaǵan adamdar retinde bizge jiger men senimdilik beredi. Biraq, sonymen birge, bul nusqaýlar osy jyldar ishinde qansha ýaqyttyń zaıa ketip, ekonomıkany damytýdyń qansha múmkindiginen aıyrylǵanymyzdy kórsetedi. Sondyqtan «Aq jol» fraksııasy áleýeti taýsylǵan banktik-shıkizattyq paradıgmadan alystap, ony jańa ekonomıkalyq modelge aýystyrýǵa barynsha úles qosady.
Joldaýda, kútilgendeı, energetıka salasyna basa nazar aýdaryldy. Biraq, sonymen birge, monopolısterdiń jaýapkershiligin arttyryp, tarıf teńgerimin qoǵamdyq qadaǵalaýdy uıymdastyrý men shynaıy ınvestısııalar jasaý kerektigi olar úshin tosyn syı (qýana qoımaǵan shyǵar, árıne) bolsa kerek.
Bul – «Aq jol» dempartııasy 2013 jyldan beri parlamenttik jumysynda birneshe ret kótergen óte ózekti másele. Al bıylǵy Ekibastuz ben Rıdderdegi tótenshe oqıǵalardan keıin 2022 jyldyń 21 jeltoqsany (https://akzhol.kz/ru/initiated-bills/ak-zhol-trebuet-likvidirovat-nenuzhnh-posrednikov-mezhdu-nergeticheskimi-kompaniiami-i-potrebiteliami) men 2023 jyldyń 18 qańtarynda (https://akzhol.kz/kk/initiated-bills/a-zhol-azastandtar-lektr-nergiias-shn-zhlna-2-trln-tegege-dejn-art-tlejd) jasaǵan depýtattyq saýaldarymyzda biz tıisti baqylaýsyz «ınvestısııaǵa aıyrbas tarıfi» baǵdarlamasy on jyl buryn bolǵandaı, qaıtadan urlyq pen qarjyny shetelge shyǵarýǵa ákep soǵatynyna memlekettik organdardyń nazaryn aýdardyq.
Jazda el boıynsha jasaǵan saparlarymnyń barysynda men Rıdder JEO-da bolyp, qalpyna keltirý sharalarynyń barysymen tanystym. Úkimet orasan zor kúsh salyp, barlyq qajetti qarajatty bólgenin moıyndaý kerek. Jergilikti organdar jumystyń joǵary qarqynyn uıymdastyryp, materıaldar úzdiksiz jetkizilýde eken. Biraq stansanyń jalpy jaǵdaıy fızıkalyq resýrstardyń taýsylǵanyn, ózge de sharalardyń qajettiligin kórsetedi. Mamandardyń aıtýynsha, búkil memleket aýqymynda qarastyratyn bolsaq, Rıdder JEO-sy 50-den astam osy tektes nysannyń ishindegi eń nashary emes. Múmkin bolatyn balamalar – atom energetıkasyn qoldaný men jylý júıelerin ortalyqsyzdandyrý (eýropalyq úlgi boıynsha), biraq taǵy da aldyńǵy orynǵa qaýipsizdik máselesi shyǵady. Degenmen ótken maýsym tańdaýdy kópke sozýǵa bolmaıtynyn anyq kórsetti. Sondyqtan Qasym-Jomart Kemelulynyń AES qurylysy boıynsha referendým ótkizý týraly sheshimi der kezinde jasaldy.
Sondaı-aq Prezıdent energetıkalyq mashınajasaýdy damytý maqsatyn da atap ótip: «Generasııa nysandaryn keńeıtý – tehnologııalar transferti men energetıkalyq mashınajasaýda óndiristi lokalızasııalaýdyń negizi...», dedi. Bul máseleni energetıkadaǵy daǵdarys aıasynda «Aq jol» fraksııasy bıyl 14 maýsymdaǵy depýtattyq saýalynda kótergen edi (https://akzhol.kz/kk/initiated-bills/mashina-rastru-bl-tek-ana-avtomobilder-emes-kommunald-apattard-aldn-alu-zhne-salan-zhartu-masatnda-nergetika-mashinalarn-zhasaud-zhedel-jmdastru-kerek), oǵan bergen jaýabynda Úkimet «energetıkalyq mashınajasaý el boıynsha negizinen qozǵaltqyshtar men týrbınalar óndirisimen qamtylǵan» dep habarlady. Alaıda, otandyq mashınajasaýshylardyń ózderi mundaı óndiris týraly eshteńe bilmeıdi (https://t.me/peruash/9476). Úkimetke mundaı jańsaq aqparatty kim bergenin bilmeımin (beıindi mınıstrlik berse kerek), biraq muny Prezıdent ákimshiligi qup kórmedi. Qazaqstanda óndiris retindegi energetıkalyq mashınajasaý búginde joq, osyndaı jabdyqtardy jóndeý men qaraý boıynsha qýattar bar. Jóndeýden serııalyq shyǵarylymǵa kóshý úshin tehnologııalar transferti men óndiristi jergiliktilendirý (lokalızasııa) qajet – energetıkalyq mashınajasaýdy elektrotehnıkalyqtan (akkýmýlıator óndirisi) bóle qaraǵan Q.Toqaev ta osy jóninde aıtqan edi. Bizdiń saýalymyzdan keıin-aq birqatar mashınajasaý kásiporny qajetti qoldaý sharalary, eń aldymen, shyǵarylatyn ónim satyp alynǵan jaǵdaıda, Memleket basshysynyń tapsyrmalarynda aıtylǵan energetıkalyq jabdyqtardy shyǵarýdy bir izge qoıýǵa daıar ekendikterin jetkizdi. Sonda qalaı – qaǵazbastylyqtan arylyp, naqty ispen aınalysý úshin sheneýnikterge mindetti túrde Prezıdent Joldaýyn kútý kerek pe?
Ekonomıkany ártaraptandyrýdyń aıtarlyqtaı ilgerileýi retinde avtokomponentter óndirisi týraly tapsyrmany ataýǵa bolady. Qoǵamdaǵy «dóńgelekke tyǵyn tyǵý» men ýtılalym týraly pikirtalastar otandyq avtoqurastyrý zaýyttaryn shaǵyntúıindi jınaqtaýǵa (CKD) kóshýge májbúrleýde. Sonyń aıasynda qosymshalar óndirisi kezeń-kezeńimen otandyq merdigerlerge berilýi kerek. Osy jyldyń shilde-tamyz aılarynda biz, «Aq jol» dempartııasynyń depýtattary, «Hyundai» (Almaty https://t.me/peruash/9484) men «Allur Auto» (Qostanaı https://t.me/peruash/9648) zaýyttarynda bolyp, otandyq úlestiń odan ári artýy máselesin talqylaǵan bolatynbyz. Eki jaǵdaıda da jaýapty ınvestorlar sheteldik áriptesterine jergiliktilendirýdi tereńdetý qajettiligin túsindire aldy. Kelesi jyly jergilikti qamtýdy 50 paıyzǵa jetkizý kerektigi týraly ortaq túsinik bar. Almatylyqtar 2030 jylǵa qaraı 100 paıyzǵa shyqpaqshy. Taǵy bir nusqa retinde CKD boıynsha qurastyrylatyn modelderge ǵana memlekettik jeńildikterdi qoldaný normalaryn engizý qarastyrylýda. Jaqynda ǵana qaıta qurylǵan Qazaqstan avtomobıl odaǵynyń basshylyǵymen kezdesýde osy máselelerdi pysyqtap (onyń ishinde ýtılalymdy joıý), «О́ndiristik saıasat týraly» zańǵa óndiristik jınaqtaý týraly usynystar ázirleýge kelistik.
Osylaısha, Qasym-Jomart Kemelulynyń tapsyrmasy mashınajasaýdy damytýdyń kezekti kezeńine saıası yqpal tıgizip, salanyń kenjelep qalmaı, alǵa basýyna jol ashady. Mundaı kóshýden kútiletin nátıje kólik bıznesine, jańa tehnologııalar men ónim túrlerin ıgerýge, laıyqty jalaqysy men salalyq tabystyń keńeıtilgen qaıta bólinýin qamtyǵan myńdaǵan mamandandyrylǵan jumys orny ashylýyna jekelegen alpaýyttardyń ǵana emes, ondaǵan ShOB kásipornynyń tartylýy bolýy kerek.
Joldaýda aıtylǵan eń ótkir máselelerdiń biri retinde Prezıdenttiń sý tapshylyǵyna qatysty salıqaly da keshendi ustanymyn atap ótý kerek. Tamyz aıynda «Aq jol» dempartııasynyń depýtattary Jambyl oblysynyń qýańshylyqtan zardap shekken egistikterinde dıqandarmen kezdesken edi (https://t.me/peruash/9557). Olar da Joldaýda atalyp ótken máselelerdi kóterdi: «Qazsýshardyń» sý balansyn boljaý men josparlaýdaǵy qabiletsizdigi, kórshi eldermen kelissózder júrgize almaý, sýdy burý ınfraqurylymynyń osaldyǵy saldarynan bolǵan úlken shyǵyndar, gıdrogeologııa men sý qoımalarynyń joqtyǵy, buryńǵy artezıan qudyqtarynyń ıesiz qalýy, kadr tapshylyǵy... Osy tektes máselelerdi Almaty, Pavlodar, Aqmola oblystary men ózge óńirlerdiń sharýalary da kóterdi (https://t.me/peruash/9694). Jalpy, transshekaralyq ózenderdiń sý qorshaýlaryn retteý máselesin bizdiń fraksııa 2012 jyldan beri depýtattyq saýaldarynda kóterip keledi. Buǵan deıin bul taqyrypty Qytaı Kompartııasy OK-men kezdesýde kótergen edik. Biraq jahandyq úrdister beleń alýda, sondyqtan kórshiles memlekettermen kelisimderden bólek, Prezıdent atap ótkendeı, sý resýrstarynyń ishki paıdalanylýyn ońtaılandyrý qajet. Birqatar kórshiles elde (Iran, Aýǵanstan) jahandyq qurǵaqshylyq saldarynan jergilikti halyq baǵzy zamandardyń ózinde-aq jerasty káriz sýlaryna kóshýge májbúr edi. Búginderi tabıǵat adamzat balasyna kezekti synaqtaryn jiberýde. Sondyqtan Q.Toqaevtyń sýdy únemdep tutynýǵa mán berý týraly tapsyrmalaryna jaýapkershilikpen qaraý kerek. Bizdiń aýylsharýashylyq ónimderin óndirýshi retindegi ekonomıkalyq bolashaǵymyz da, azyq-túlik qaýipsizdigimiz men óńirlerdiń kúnkórisi de osyǵan baılanysty.
Ekonomıkanyń qozǵaýshy kúshi bolýdyń ornyna, ony tejep otyrǵan, saldarynan mıllıondaǵan qarapaıym otandasymyz onyń kópjyldyq sátsizdikterin óz ıyqtaryna salyp arqalap júrgen salanyń biri – kólik-logıstıkalyq sala. Prezıdent temirjol, áýe, teńiz, avtokólik tranzıtteri áleýetiniń strategııalyq túıinderi men baǵyttaryn belgilep berdi, tıisti tarıftik jáne retteýshi saıasatty ázirlep, jeke ınvestısııalar tartýdy tapsyrdy. Al osy tusta depýtattardyń poshtalaryna vagon jetispeýshilikteri, QTJ-nyń jeke tasymaldaýshylardy yǵystyryp shyǵarǵysy keletindigi, júk tıeý úshin QHR-men aradaǵy kedendik kólik ótkelderindegi keptelister, ózge elderge júk jetkizip berýge ruqsat alý kezinde otandyq avtokólik kompanııalary quqyqtarynyń taptalýy, t.b. týraly ótinishter aǵylyp kelýde. Áýe bıletteri baǵasynyń sharyqtap ketýi men jaýapsyzdyq degen bólek áńgime: «Eır Astananyń» qymbatqa túsetin ushýlaryn (osy negizde óńirlik marshrýttardy monopolııalap alǵan) almastyrýǵa tıis bolǵan «loýkoster» baǵa jaǵynan ulttyq tasymaldaýshyny qýyp jetti (alaıda, qyzmet sapasy ol deńgeıde emes) jáne belgili bolǵandaı, onymen «bir qaltaǵa» jumys isteıdi eken. Munyń barlyǵy – logıstıkanyń qymbattaýy men ulttyq ekonomıkany jeke aımaqtar men naryqtarǵa bólshekteıtin jasyryn monopolııalandyrý. Alaıda, óz azamattarymyzdyń paıdasy men ulan-ǵaıyr aýmaqty tutastyqta ustaý da asa mańyzdy.
Al elimizdiń «Batys Eýropa – Batys Qytaı» tranzıttik dálizi retindegi mańyzyn jol qurylysyndaǵy kemshilikter joqqa shyǵarady. Máselen, «Almaty-Taraz» tasjolynda, Qordaı mańynda tranzıttik júk kólikteri men jergilikti kólikter jıyrma shaqyrymnan astam joldy osymen úsh jyl qatarynan dalalyq jolmen aınalyp ótýge májbúr. Qaıdaǵy jyldamdyq, qyzmet sapasy men teńiz jolynyń balamasy?! Bul – halyqaralyq dáliz boıynsha bir ǵana mysal. «Taldyqorǵan – О́skemen», nemese «О́skemen – Rıdder» baǵytyndaǵy joldary da jetisip turǵan joq. Osy jáne ózge de ýchaskelerdi jazda óńirlerdi aralaý barysynda kórgen soń, olardyń jaǵdaıy týraly óz tájirıbemniń negizinde aıtyp otyrmyn.
Sondyqtan Qasym-Jomart Kemelulynyń jol qurylysyna «syn kótermeıtin», jemqorlyq táýekelderi joǵary hám «aýrý» sektor retinde bergen baǵasyn óz basym tolyq qýattaımyn. Prezıdent barlyq adal emes kompanııalar jaýapkershilikke tartylatynyn málimdedi. Bul – mańyzdy ári óte qajet.
Osy taqyrypty damytý barysynda «Aq jol» fraksııasy Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrligine balama materıaldardy paıdalana otyryp, jol qurylysynyń qunyn tómendetý boıynsha jumys júrgizýdi birneshe ret usynǵan bolatyn. Biz memlekettik organdardyń, «Qazavtojoldyń» jáne jol qurylysshylarynyń qatysýymen birqatar aýqymdy talqylaý ótkizdik, onda mundaı ázirlemeler belgili ekeni, tájirıbelik ýchaskeler salynyp, normatıvtik qujattar bekitilgeni anyqtaldy (https://akzhol.kz/kk/blog/a-zhol-dempartiiasnda-zhol-rls-salasn-mseleler-tallan). Biraq jaýapty organdar belgisiz sebeptermen olardyń jappaı qoldanylýyna jáne qunynyń tómendeýine tabandylyqpen qarsylyq kórsetýde. Memleket basshysynyń mamandandyrylǵan Kólik mınıstrligin qurý týraly sheshimi bul máseleni ilgeriletedi dep senemiz.
Prezıdent orta bıznestiń máselelerine de toqtalyp, olardyń quqyqtarynyń shektelýin durys kórsetti. Salyq salý (stavkalar, QQS qaıtarý t.b.), ınvestısııalyq saıasat, memlekettik satyp alý, retteýdegi barlyq qoldanystaǵy jeńildikter men preferensııalar – búgingi tańda shaǵyn nemese iri kásiporyndarǵa ǵana arnalǵan. Is júzinde sheneýnikter orta bıznesti qoldaýdan bas tartyp, búkil álemde qoldanylatyn «shaǵyn jáne orta bıznes» ekonomıkalyq kategorııasyn eki bólek segmentke bólip tastady. Mysaly, tekserýlerge moratorıı birneshe jyldan beri tek shaǵyn jáne mıkrokásipkerlik sýbektileri úshin jarııalanyp, orta kásipkerlerge qoldanylmaıdy t.b. Nátıjesi – Joldaýda atap ótilgendeı, kásiporyndardyń «shaǵyn bıznestiń qolaıly segmentinde qalý úshin bólshektelýge» umtylysy.
Biraq, shyn máninde, buǵan kásipkerlerdiń «ózimshildigi» emes, bıznesti shaǵynnan – ortaǵa, ortadan iri kásiporyndarǵa deıin ósirýge yntalandyrýdyń joqtyǵy sebep bolyp otyr. Búgingi kúni, kerisinshe, bıznestiń ósýine, negizgi kapıtalǵa ınvestısııalanýyna, aınalymnyń, jumyskerlerdiń jáne kapıtaldyń kóbeıýine tıimsiz bolýy úshin barlyǵy jasalyp jatyr.
Bul arada ekonomıka qurylymyna tıimdiligi men yqpaly jaǵynan birde-bir alpaýyt orta kásiporyndar massasyn almastyra almaıdy. О́ńdeý ónerkásibiniń tiregi orta bıznes bolsa da, ondaǵan jyl boıy memlekettiń «ógeı balasy» bolyp kele jatqany da sol.
«Aq jol» fraksııasy zańnamaǵa qatysty usynystary men saýaldarynda ShOB, onyń ishinde orta bızneske qatysty biryńǵaı ekonomıkalyq saıasatty turaqty túrde jaqtap keledi. Sonda ósip kele jatqan kompanııalarǵa bólshektelip, negizgi kapıtalǵa ınvestısııany tejeýdiń qajeti bolmaı, ósý odan ári serpin alady. Buǵan deıin biz Úkimetke shaǵyn jáne orta bıznesti damytýdyń biryńǵaı baǵdarlamasyn ázirleýdi birneshe ret usynǵanbyz, átteń, estir qulaq bolmady (mysaly, 2017 jyldyń 31 mamyryndaǵy depýtattyq saýaldy qarańyzdar https://akhol.kz/ru/initiated-bills/migrated_4259).
Depýtattardyń osyndaı bastamalaryna jaýap daıyndaǵan memlekettik apparattaǵy sheneýnikterge Memleket basshysynyń bıylǵy Joldaýyndaǵy myna joldardy muqııat oqyp shyǵýdy usynamyz: «Zańnamaǵa shaǵyn kásipkerlikti ulǵaıtýdy yntalandyratyn ózgerister engizilsin. Elde tabysty orta kásiporyndar tym kóp emes... Olardy qoldaý kerek... «Bıznestiń jol kartasy» jáne «Qarapaıym zattar ekonomıkasy» baǵdarlamalaryn shaǵyn jáne orta bıznesti qoldaýdyń keshendi baǵdarlamasyna biriktirý kerek».
Optımıstik, biraq sonymen birge aýyr taqyryptardyń biri – Qasym-Jomart Kemelulynyń ekonomıkalyq qylmystardy qylmyssyzdandyrý týraly nusqaýy, ózi durys atap ótkendeı, bul arqyly «memlekettik organdar ... belgili bir shekten shyǵýǵa jol beredi».
Bul – bıznes-klımat úshin óte mańyzdy másele, óıtkeni ekonomıkalyq buzýshylyqtardy qylmystyq sanatqa jatqyzý qamaýǵa alýǵa, sol arqyly kásipkerge psıhologııalyq jáne fızıkalyq qysym kórsetý úshin paıdalanýǵa múmkindik beredi. Bir apta buryn men bir top advokatty osyndaı ister boıynsha qabyldadym. Qylmystyq isterdiń áli de tabysty bıznesti bopsalaý jáne reıderlik basyp alý úshin qoldanylyp jatqany týraly eskertpeler bar (https://akzhol.kz/kk/blog/a-zhol-lider-azat-peruashev-kspkerler-mddesn-orap-zhrgen-br-top-advokatt-abldad). Oǵan qosa, naqty dálelder bolmaǵan jaǵdaıda «uıymdasqan qylmystyq top qurdy» degen aıyp qoldanylady, munda kásiporynnyń shtattyq qyzmetkerleriniń mindetterin bólý «aıǵaq» bolyp sanalady eken (aıtpaqshy, RF QK-de 2020 jyldan bastap resmı kásiporyn qyzmetkerleriniń qyzmettik mindetteri uıymdasqan qylmystyq toptyń belgisi bola almaıdy degen tolyqtyrý engizilgen).
Joldaýda Memleket basshysy salyqtyq qylmystar úshin «qylmystyq jaýapkershilikke tartý normalarynyń shegin aıqyndaýdyń ádil mehanızmin engizýdi» tapsyrdy. Osyǵan uqsas qaǵıdatty memleketpen iskerlik qarym-qatynastyń basqa salalaryna da qoldanýǵa bolady dep esepteımin. Mysaly, sýbsıdııa alý tártibi buzylǵan jaǵdaıda (osy sebeptermen qazir qylmystyq ister kún saıyn derlik qozǵalady). Eger kásipkerge salyqtardy tóleý, sýbsıdııalar jáne basqa da jeńildikter alý kezinde onyń kásipkerliktiń negizgi kapıtalyna salǵan ınvestısııasynan on ese az mólsherdegi buzýshylyqtar úshin aıyp taǵylsa, onda mundaı qylmystyq ister aıyptaýdyń aıqyn ekonomıkalyq saýatsyzdyǵy retinde dereý toqtatylýǵa tıis. Bir jobaǵa 2-3 mıllıard nemese odan da kóp qarjy salǵan ınvestor 100-200 mıllıon teńgeni «urlap» qaıtedi? Bul – absýrd. Biraq ázirge dál osyndaı aıyptaýlar keıde bızneske taǵylyp jatady.
Prezıdent Q.Toqaevtyń usynysy ádilettilikti moraldyq qana emes, ekonomıkalyq kategorııa retinde de parasattylyqpen túsinýge negizdelgen.
Joldaýdyń qarjy naryǵyna qatysty bastamalaryna keletin bolsaq, olar Q.Toqaevtyń ekonomıkalyq modeliniń óndiristik paradıgmaǵa naqty kóship, burynǵy pro-banktik tujyrymdamadan alystaǵany týraly aıtýǵa negiz bolady.
«Otandyq bankterdiń ekonomıkanyń damýyna qatysýy shamaly. ... Naqty sektordy nesıelendirýdiń tómendeýi aıasynda bankterdiń nazary tutynýshylyq nesıeler berýge aýysty. Bul qarjy júıesi úshin táýekelderdiń artýyna ákeldi... Korporatıvtik nesıeleýdiń jetkiliksizdigi máselesin túbegeıli sheshý qajet. Ekonomıkaǵa aqsha kerek.
...Asa tabystylyq bankterdiń tıimdi jumysynyń nátıjesi emes, negizinen joǵary bazalyq mólsherlemeniń saldary... Úkimet pen Parlament memlekettiń múddelerin eskere otyryp, osy paıdany neǵurlym ádil túrde qaıta bólý múmkindigin qarastyrýy kerek.
Qarjy uıymdarynyń ótimdilikti memlekettik baǵaly qaǵazdarǵa ornalastyrýdan alatyn orasan zor tabysy máselesi de ózekti... Munda eshqandaı logıka men memlekettik ustanym joq...
Bank sektoryndaǵy taǵy bir másele – joǵary konsentrasııa. …Sonymen birge… ekonomıkalyq jobalardy qarjylandyrýǵa tek sanaýly bankter ǵana qatysady».
Táýelsizdiktiń búkil tarıhynda bank sektory Memleket basshysy tarapynan mundaı joıqyn synǵa buryn-sońdy ushyraǵan emes. Al Prezıdenttiń mundaı baǵa berýge májbúr bolýy onyń jaǵdaıdy jaqsy meńgergendigin ǵana emes, Ulttyq bank pen Qarjy naryǵyn damytý agenttigi tarapynan salany memlekettik retteýdiń sátsizdigin kórsetedi. Qalaı bolǵanda da, Joldaýda aıtylǵan faktilerdi men osylaı baǵalaımyn.
«Aq jol» dempartııasy keıingi birneshe jylda óz baıandamalarynda bıznesti nesıeleýdi qysqartý arqyly bank portfelderiniń tutynýshylyq nesıeleýge qaýipti beıimdiligi týraly aıtyp keledi. Bul – halyq kóp tutynǵanymen, otandyq óndiristi qarjylandyrý azaıady degen sóz. Ekonomıkalyq zańdarǵa sáıkes aqsha massasy taýardikine sáıkes bolýy kerek. Al eger munda aýytqýshylyq týyndasa, bul ınflıasııa men ımportqa táýeldilikke ákeledi: bankter bergen nesıeler boıynsha biz ózimizdi qoldamaı, sheteldik óndirýshilerge aqy tóleımiz.
Prezıdent nazar aýdarǵan taǵy bir másele – Ulttyq banktiń notalary boıynsha bankterdiń alatyn kirisi. Ulttyq banktiń bazalyq mólsherlemesi joǵary bolǵandyqtan, bankterge ekonomıkany nesıelendirý emes, qarajatty memlekettik baǵaly qaǵazdarda saqtaý tıimdirek bolyp tur. Inflıasııany tómendetý úshin Ulttyq bank notalar shyǵarý arqyly bankterden joǵary mólsherlememen aqsha alady, olardyń tabystylyǵy qaıtadan sol tutynýshylyq nesıeleýge paıdalanylady, ıaǵnı ınflıasııany arttyrady. Elimiz retteýshiniń boljamsyz saıasaty, jaı ǵana bankterdiń múddesin oryndaý arqyly tuıyq sheńberden shyǵa almaı keledi.
Q.Toqaev bul sheńberdi buzyp, ekonomıka men bızneske aqsha aǵynyn ashýdy usynyp otyr. Biraq ol tutynýshylyq nesıeleýge ne UB notalaryn shyǵarýǵa «tyıym salýdy» usynbaǵanyn eskerý mańyzdy. Nesıe saıasatyn túzetý úshin Prezıdent prýdensııalyq normalar sheńberinde sheshim tabýdy usyndy, ıaǵnı qarjylyq parametrlerge qoıylatyn talaptardy retteý arqyly. Ulttyq banktiń notalaryna keletin bolsaq, Qasym-Jomart Kemeluly qarjy uıymdarynyń memlekettik baǵaly qaǵazdardan alǵan ústeme paıdasyna salyq salý máselesin kezdeısoq kótergen joq. Bul baıqampazdyq qana emes, kóp jaǵynan revolıýsııalyq qadamdar, onyń ústine ónimdi ekonomıkanyń, memleket pen qoǵamnyń múddesine saı. Uzaq jyldar boıy bankter jáne olardyń kiristeri qol qol tıgizbeıtin sala boldy. Búkil ekonomıka, árbir kásiporyn jáne árbir otbasy olarǵa nesıe, ıpoteka, taýarlar úshin tikeleı nemese janama túrde ústeme tóleıdi (onyń baǵasyna nesıe boıynsha paıyzdar da kiredi); daǵdarys kezinde memleket eń aldymen eldiń esebinen bankterdi saqtap, bıýdjetten túsken aqshany «adal kiris» dep sanaýǵa, aksıonerlerge mıllıardtardy tóleýge múmkindik berdi.
Bul rette bank salasy bógde tulǵalardan «tazalanyp», osy salada jumys isteı alatyn adamdarmen eshkim básekelese almady. Memleket basshysynyń bank júıesindegi joǵary shoǵyrlanýǵa nazar aýdaryp, ony úsh sheteldik qatysýshymen «bólshekteýdi» tapsyrǵany kezdeısoq emes.
Esterińizge sala keteıin, bıyl 19 qańtarda «Aq jol» fraksııasy Úkimetke ekonomıkany yryqtandyrý baǵdarlamasyn ázirlep, onyń ishinde jetekshi bankterdi kúshtep bólýdi talap etken depýtattyq saýal joldady (https://akzhol.kz/kk/initiated-bills/a-zhol-demokratiial-partiias-konomikan-rtandrud-keshend-badarlamasn-zrlep-r-bankterd-kshtep-blud-snd ).
Prezıdent Q.Toqaev basqa da ustamdy, bálkim, odan da naqtyraq nusqaýlar berdi. Biraq olardyń mańyzdylyǵy búkil ekonomıkalyq saıasatty – tańdaýly toptyń múddeleriniń ornyna, memlekettik jáne ulttyq múddelerge qaraı burýmen para-par. Bul sanaly, óz mindetterine laıyq jáne básekege qabiletti bank júıesiniń múddesine de saı.
Eger bul saraptamada salyq máselelerin kótermeı ótsem, ózimniń qoldaýshylar men qarsylastar túsinbeı qalar edi. «Aq jol» dempartııasy keıingi 12 jyl boıy Úkimetpen saralanǵan salyq mólsherlemesi týraly daýlasyp keledi. Búginde bul másele Prezıdent tapsyrmasyna aınalyp, jaqyn ýaqytta jańa Salyq kodeksine engiziledi. Biraq Qasym-Jomart Kemeluly bıylǵy Joldaýynda óziniń aldyndaǵy tapsyrmasyn kúsheıtip, salyq júktemesin bólýdi óndiris kúrdeliligin arttyrýmen baılanystyrdy. Osy arqyly memleket tehnologııalar men tereń óńdeýlerge qarjy quıǵandarǵa kóbirek aqsha tabýǵa múmkindik beredi, al bul yntalandyrý ózge urandardyń barshasynan artyq.
Memleket basshysynyń salyqtyq ákimshilendirýge qatysty bastamasynyń mańyzdylyǵy budan kem emes: salyqtar men mindetti tólemderdiń sanyn 20%-ǵa qysqartý jáne! – «Eger aıtarlyqtaı fıskaldy qaıtarym bolmasa, olar tolyǵymen joıylýy kerek».
Joldaýda salyq túrlerine qatysty aıtylǵany anyq, biraq bızneske osyndaı kózqarasty sáıkestendire otyryp, ShOB-tyń salyq qyzmetkerleri engizetin túrli jańashyldyqtarǵa ketetin eńbek, ýaqyt, qarjy shyǵyndaryn bıýdjetke qaıtarymmen nege salystyrmasqa?
Meniń kózqarasym boıynsha shaǵyn jáne orta bıznestiń mindeti – bıýdjetti qalyptastyrý emes. ShOB-tiń mindeti, eń aldymen, áleýmettik mindet – jumyssyzdar men tabysy az adamdarǵa memlekettiń áleýmettik shyǵyndaryn jeńildetý, ekonomıkaǵa úles qosýy jáne ulttyq tabysty qaıta bólýge qatysýy úshin adamdardy jumyspen jáne jalaqymen qamtamasyz etý.
ShOB-tyń ekinshi mindeti – ınnovasııalyq, joǵary táýekeldi sheshimderdi tájirıbede synaý, óıtkeni isten shyqqan jaǵdaıda kásiporynnyń shaǵyn kólemi múmkin bolatyn shyǵyndardy azaıtady. Sátti bolǵan jaǵdaıda ShOB tabysty jobany keńeıtip, úlken kásiporynǵa aınala alady. Sondyqtan ekonomıkanyń bul sektory úshin salyq salý tipti ekinshi emes, úshinshi orynǵa ıe.
Al Qarjy mınıstrliginiń, Ulttyq banktiń jáne basqalardyń «qoldy buraý» ne bıznes shyǵyndaryn arttyrý arqyly ár tıyndy, ár aýdarymdy alymmen qysyp tastaýǵa jumsaıtyn orasan zor kúsh-jigeri – talpynystar, bir jaǵynan, bıýdjetke tıisti qaıtarymdy qamtamasyz ete almaıdy, ekinshi jaǵynan, olar ShOB-tyń negizgi fýnksııalaryn oryndaýyn qıyndatady.
Bıýdjetti toltyrý mindetin negizinen iri bıznes atqarýy kerek (jáne atqaryp jatyr). Onyń ústine, Prezıdent atap ótkendeı, ásirese bank sektorynda ıgerilmegen rezervter bar.
Taǵy bir másele – ken ıgerý kompanııalarynyń qaıtarymy. Bıýdjet bul alpaýyttarǵa munaı, gaz, metaldar, kómir eksporty úshin QQS qaıtarady, bul artyq tabystylyqty qalyptastyrady. Fıskaldar otandastardyń tıyn-teben aýdarymdaryn ańdymaı, mine, osy baǵytta jumys isteýi kerek. ShOB qosymsha 100 myń teńge tabys tapsa da, ol aqshany offshorǵa shyǵarmaıdy, Londonnan ushaq nemese saraı satyp almaıdy. Bul aqsha elimizde qalyp, halyqtyń turmysyn jaqsartady. Memleket basshysy da Joldaýda osyny mindet etip otyr. Bul – Prezıdent sózinen keıin týyndaǵan oı-tolǵamdarym.
Degenmen Memleket basshysy ulttyq ekonomıkaǵa qatysty barlyq josparyn áli ortaǵa salmaı, kerisinshe, «ósim úshin» jáne Úkimet pen Parlamenttiń táýelsiz jumysy úshin kóp nárseni keıinge qaldyrǵan sııaqty.
Q.Toqaevtyń osy jáne basqa da bastamalaryn júzege asyrýǵa qatysty bir-eki mańyzdy jaıt. Memleket basshysy Úkimet múshelerin Prezıdent Ákimshiliginiń qadaǵalaýdan bosatyp, olarǵa is-áreket erkindigi men jeke jaýapkershilik berýdi tapsyrdy. Bul – tek senim ǵana emes, sonymen birge beriktikti synaý. О́kinishtisi, sheshýshi sátte qandaı da bir qundy nusqaýlar kútip, saýatty bolyp kóringenimen, óz ustanymyn bildirýden taısaqtaıtyn mınıstrlerdi jıi kóremiz. Demek Prezıdenttiń Úkimet jumysyn Prezıdent Ákimshiliginiń nusqaýlarynan «ajyratý» týraly tapsyrmasy jumysqa qajetti serpin berýge tıis.
«Aq jol» fraksııasy bul sheshimdi demokratııa men sheneýnikterdiń jeke jaýapkershiligi jolyndaǵy júıeli qadam retinde quptaıdy.
Ekinshi másele – Joldaýlardyń oryndalýy jónindegi esep.
Memleket basshysynyń baǵalary men tapsyrmalaryn búkil el estidi, bul bireýdi jigerlendirse, bireýler nalyp, endi bireýler ózderine baǵyt-baǵdar aldy. О́tken jylǵy Joldaý jaqsy bolǵan, oǵan deıin de kóp nárse oryndy aıtylyp keldi. Endi tapsyrmalardyń qaısysy oryndaldy, qaısysy oryndalmady? Bizdińshe, mindetter el aldynda ashyq qoıylyp, onyń qalaı oryndalǵanyn sheneýnikter ǵana emes, jalpy halyq bilip otyrýy kerek.
Sondyqtan árbir jańa Joldaýdyń mańyzdy nyshany Úkimettiń aldyńǵy qujattyń oryndalý barysy týraly esebi bolýǵa tıis. Osy oraıda «Aq jol» dempartııasynyń uzaq jylǵy talaptaryna qaıta oralamyn. Úkimet Parlamentte bıýdjetti bekitip, onyń oryndalýy týraly esep berip qana ketpeýi kerek. Bıýdjet – qarjy qujaty, onyń negizgi krıterııi – qarajatty ıgerý.
Biraq Parlament pen Úkimet – býhgalterlik uıym emes, saıası uıymdar. Sondyqtan Parlament bıýdjetti ǵana emes, Prezıdent Joldaýyn oryndaý maqsatynda ázirlengen Úkimettiń is-qımyl baǵdarlamasyn da bekitýi kerek. Al qorytyndylary boıynsha – Mınıstrler Kabınetiniń Prezıdent Joldaýyn jáne Úkimet baǵdarlamasyn iske asyrý týraly esebin bekitýi (nemese bekitpeýi) kerek.
Joldaýlardyń oryndalýy týraly memlekettik esepterdi jarııalaý tájirıbesin engizý durys bolar edi: tapsyrmalardyń qaısysy oryndalyp, qaısysy oryndalmady? Sonda qoǵam men Parlament jańa nusqaýlardy talqylap qana qoımaı, olardy burynǵylarmen salystyryp, ózgeristerdiń baǵyty men qarqynyn baǵalaı alatyn, júrgizilip jatqan saıasattyń sabaqtastyǵy men turaqtylyǵyn baqylaı alar edi.
Mundaı tájirıbe Joldaýlardyń nátıjeliligin kúsheıtip qana qoımaı, qoǵamnyń óz memleketine degen seniminiń basty faktoryna aınalar edi.
Azat PERÝAShEV,
Parlament Májilisiniń depýtaty,
«Aq jol» Qazaqstannyń demokratııalyq partııasynyń tóraǵasy
