Astyq dıplomatııasy: Upaıymyz túgel me?

Qazirgi ýaqytta Qazaqstan – astyqtyń je­­tekshi eksporttaýshysy emes. Jergilikti sa­­rap­­shylar bul jaǵdaıdy qalaı ózgertý ke­rek­tigin biledi. Tamyz aıynyń sońynda  aýyl sharýa­shylyǵy maýsymynda reseılik bıdaı ımportyn  kúrt arttyrǵanymyz habarlandy. Osyǵan deıingi ımporttyń jyldyq mólsheri 1,3 mıllıon tonna bolsa, bıylǵy maýsymda onyń 2,1 mıllıon tonnaǵa deıin óskeni aıtylyp jatyr. 

Qazaqstan Astyq odaǵynyń prezıdenti Nurlan Ospanov tamyz aıynyń sońynda jýrnalıstermen kezdesken kezde Reseıdiń ımport astyǵy 178 mlrd teńge nemese 378 mln dollarǵa baǵalanǵanyn, bul kólemge «kóleńkeli astyqtyń» ımporty kirmeıtinin málimdegen edi.

2022 jyly Reseıde rekordtyq bıdaı jınaldy.  Bul artyq óndirýge jáne baǵanyń tómendeýine ákeldi, ıaǵnı ortasha eseppen 14 myń rýbl/tonnaǵa deıin tómendedi. Arzan astyq otandyq un tartýshylar men qus ósirý­shi­lerdiń suranysyna ıe boldy.

«QTJ-Júk tasymaly» qurylymynyń ókili Munar Aıtjanov jýrnalıstermen kezdesken kezde reeksportta úlken shyǵynǵa ushyraıtynymyzdy, astyqty Reseıden temir­jol arqyly jetkizýdi olardyń óń­deý nemese tutyný qýattary sheńberinde ǵana maqsatty túrde júzege asyrý týraly she­shimdi quptaǵanyn aıtty. Jańa aýyl­sharýashylyq maýsymy qarsańynda sarap­shylar Reseı astyǵyn Qazaqstan na­ryǵyna jetkizýdegi, sondaı-aq onyń el arqyly tranzıtpen ótýindegi ashyqtyqty qam­tamasyz etýdiń barlyq máselesin sheshý mańyzdy dep sanaıdy. Bul baǵany tó­men­de­tip jiberýdiń aldyn alady.

Qazaqstan astyǵynyń negizgi ımporttaýshylary – Qytaı, О́zbekstan, Tájikstan jáne Aýǵanstan. Bizdiń elde álemdik naryqta joǵary baǵalanǵan qatty bıdaı is júzinde óndirilmeıdi. Osylaısha, Reseıden astyq satyp alyp, onymen óz qoımalaryn toltyrý arqyly Qazaqstan astyq eksportynyń geografııasyn aıtarlyqtaı keńeıtýge qadam jasady. Al sarapshylar bolsa, astyq baǵasy aldaǵy ýaqytta da arzandaı beretinin aıtyp otyr. Olardyń boljamdary tonnasyna 33 myń teńgege deıin tómendeıtinin kórsetedi. Demek bizdiń elge de arzan astyq satyp alyp, ony baǵa kóterilgen kezde qaıta satýǵa múmkindik týyp tur. Endigi kedergi – astyqty saqtaıtyn qambalardyń múmkindigin ulǵaıtý. Jyl sa­ıyn 5 mıllıon tonnadan astam bıdaı men 1,5 mıllıon tonna un eksporttaımyz.  Al astyq eksportynyń kólemi týraly málimetter ashyq aıtylmaıdy.   

Astyq odaǵynyń ókili  Evgenıı Karaba­nov­tyń aıtýynsha, ishki naryqta 170 dıirmen jumys istep tur. Olar kemi 100 mln tonna bıdaıdy qaıta óńdeı alady. Demek astyqty óz kúshimizben daıyndaýǵa tolyq múmkindik bar.

Aýyl sharýashylyǵy salasynyń sarapshysy Almasbek Sadyrbaev jýrnalıstermen kezdeskende ózbek naryǵy Reseıdiń astyq ımportyna basymdyq bere bastaǵanyn, bulaı jalǵasa berse, ózbek naryǵynyń esigi jabylatynyn aıtypty. Demek dál qazir ishki Reseıdiń arzan astyǵyn satyp alýdan ózge jol qalmaı bara jatyr. Sarapshylar bul sheshim astyǵyn ótkize almaı otyrǵan óz dıqandarymyzǵa qıyn tıetinin, biraq odan shyǵatyn joldyń baryn aıtyp otyr. Bul astyq pen undy qosa alyp júrýge múmkindik beredi. Al un eksportyn damytý, A. Sadyrbaevtyń pikirinshe, qurama jem­niń mol qoryn óz kúshimizben daıyndaýǵa múm­kin­dik bermek.    

Qazaqstan Eginshiler odaǵynyń tóraǵasy Vıktor Aslanov álemdik astyq naryǵynda bári turaqty, sondyqtan alańdaýǵa negiz joq dep esepteıdi. «Ázirge bir dándi jınap úlgergen joqpyz, astyq jetpeıdi degen dúrbeleń kóterildi. Ony birinshi kezekte malshylar kóterdi. Qurǵaqshylyqtyń kesirinen olar tamaqsyz qalýdan qoryqty. Mine, memleket te qosyldy. Barlyq irgeli faktorlar birden shetke shyqty. Retteýshi jáne qadaǵalaýshy organdardan shyqqannyń bári naryq taǵdyryn sheshetin aýyzsha aralasýǵa aınaldy. Haıptyń kesirinen baǵa kó­terildi. Onyń aıtýynsha, bıylǵy astyq­ty ótken jylmen salystyrýǵa bolmaıdy. «RF men men Ýkraınanyń qatysýymen jasal­ǵan astyq mámilesiniń buzylýy álemdik astyq naryǵyna áser etedi. Biraq Ýkraına asty­ǵy­na tolyq tosqaýyl qoıylǵan joq. RF bıdaı eksportyna da kedergiler joq. Egin jınaý ju­mystary irkilissiz júrip jatyr», deıdi ol.

Qazaqstan týraly aıtqan sarapshy egin­niń kemýi aıtarlyqtaı shyǵyn ákelmeı­tinin, óıtkeni bizde ótken jyldan qalǵan qor jetkilikti ekenin de eske saldy. «Tasymal­da­natyn astyq kólemi joǵary bolady, óıtke­ni byltyr bizde jaqsy ónim jınaldy. Al Re­seı­den ımport jaqsy boldy. Demek qandaı jaǵ­daıda da ónim jetkilikti bolady», deıdi sarapshy.

Sonymen qatar sarapshy bizdiń el astyq eksportynda Reseı men Ýkraınany almastyrady degen pikirdiń negizi joǵyn da aıtyp ótti. Bul geografııalyq jaǵynan da, saıası jaǵynan da múmkin emes. Joldyń alystyǵy astyq baǵasyna áser etedi.  Sonymen qatar, sarapshynyń aıtýynsha, biz Ýkraına nemese Reseı Federasııasynan birneshe ese az óndiremiz. «Bizdegi astyq shyǵymy aýa raıyna táýeldi. Astyq kelisimi jalǵaspasa, Lıvannan Mysyrǵa deıingi aralyqtaǵy ım­porttyq azyq-túlikke táýeldi elder Qara teńiz aımaǵynan tys memleketterden jet­kizýshilerdi tabýy kerek. Mundaı elder alysta, demek jol shyǵyny artyp, as­tyq quny qymbatqa túspek. Álemdik na­ryqqa shyǵýdyń kelisimderi jyl basynda jasalady. Tipti maýsymnyń basynda mıl­lıon­da­ǵan ónim jetkizýge kepildik bere alatyn iri oıynshylar ashyq naryqqa shy­ǵa­dy. Olarmen básekege túse alatyn oıynshylarymyz joq. Qazaqstan táýekeldi eginshilik aımaǵy bolǵandyqtan, bizde qurǵaqshylyq jıi bolady. Topyraqtyń sapasy da nashar. Osy máselelerdiń barlyǵy aýyl shar­ýa­­shylyǵyna áser etip otyr», deıdi V.Aslanov.

Sondaı-aq sarapshy  aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy teńgerimsiz saıasat táýekelderdi azaıtatynyn da aıtyp berdi. Munyń barlyǵy óndiris kórsetkishiniń turaqsyzdyǵyna áser etedi. Ekonomıst Marat Ábdirahmanov ta Qazaqstan halyqaralyq astyq saýdasynda negizgi oıynshy bolýǵa áli daıyn emes dep esepteıdi.  Ekonomıstiń aıtýynsha, bıyl­ǵy álemdegi qurǵaqshylyqtan zardap shek­kenimen, astyq tapshylyǵy bolmaıdy. Ýkraınadan jetpeı qalǵan agrarlyq ónimderdiń ornyn tolyqtyrý úshin basqa elderde astyq jetkilikti deńgeıde jınalyp jatyr degen aqparat bar. Reseı eksportynan basqa, Eýropa men Argentına da eksportqa kóńil bólse, Brazılııada jú­geriniń biraz jyldarǵa jetetin qory jınaldy. «Eń basty­sy, ­­­eginniń boljamdy kó­lemi boıynsha resmı sandar shyndyqtan kóp alshaq bolmaýy kerek»,  dep esepteıdi sa­rapshy.

Osyǵan deıin aýyl sharýashylyǵy eks-mınıstri Erbol Qarashókeev 22 tamyzdaǵy jaǵdaı boıynsha 2,8 mıllıon tonna astyq bastyrylǵanyn, ortasha ónimdilik gektaryna 11,5 sentnerdi quraǵanyn aıtqan. Aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń jalpy egistik kólemi 25 mıllıon gektardy qu­ra­sa, onyń 17,4 mıllıon gektary dándi da­qyl­darǵa bólingen. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń boljamy boıynsha bıyl res­pýblıkada 16 mıllıon tonna astyq jınaý josparlanyp otyr.

Dıplomat-saıasattanýshy Qazbek Beıse­ba­ev­tyń aıtýynsha, dıplomatııanyń múm­kin­digin ártaraptandyratyn kez endi keldi.  Bizdiń elge tek syrtqy saıasat emes, astyq, sý, energetıka dıplomatııasynyń qyr-syryn tereń meńgergen kadrlar kerek. Saq­tan­dyrý salasynyń múmkindikterin aýyl sharýa­shylyǵyna da, astyq salasyna da ba­ǵyttaý kerek. Saqtandyrý segmentindegi kem­shilikter aldyn ala kelisimshart jasaý­dyń jolyn baılap tur.

«Damyǵan elderdiń  shıkizat ónimderi, altyn, munaı arzandaǵan kezde mol qor jınap, baǵa kóterilgen kezde qaıta satýy halyqaralyq zańǵa qaıshy emes. Bul qubylys shıkizattyq baǵyttan arylýǵa múmkindik beredi. Biz endigi jerde astyqty uzaq ýaqyt satýǵa múmkindik beretin astyq termınaldaryn salýǵa, munaı tankerlerin satyp alýǵa basymdyq berýimiz kerek. Bul sheshim osy salanyń derjavasyna aınaldyrmasa da, baǵadan utylyp  qalmaýymyzǵa, múmkindikti óz deńgeıimizde paıdamyzǵa jumys istetýge jol ashady», deıdi Q.Beısebaev.

Q. Beısebaev osy rette Qara teńizdegi astyq mámilesine kóz salýdyń qajeti joǵyn da aıtty. Bul – biz úshin óte qymbat joba. Eger Azııa, Ortalyq Azııa keńistiginde eshkimge ese jiberip almasaq, úlken naryq­tar­ǵa jol ashylady. Aıǵaılap emes, úndemeı júrip-aq upaıymyzdy túgendep alatyn kez keldi...

ALMATY