Memlekettik basqarý: bıhevıorıstik tásil

Álemde azamattar men bıznes ókilderi óz úkimetine tıimdi jáne únemdi saıasat júrgizýdi talap etip otyr. Úkimet sapaly memle­kettik qyzmet kórsetý men ana­ǵur­lym qomaq­ty nátıjelerdi qam­tamasyz ete­tin qarapaıym jáne tıimdi sheshim­derge zárý.

Búgingi tańda Eýrazııa aıma­ǵy elderiniń úkimeti – «Áıel­derdiń zeınetke shyǵý jasyn ulǵaıtý olardyń zeınetaqy jı­naq­tarynyń ósýi men ekonomı­kalyq damýǵa alyp kele me, ál­de áıelderdi ekonomı­kalyq jáne áleýmettik turǵydan osal jaǵdaıda qaldyra ma?», «Ju­myssyzdyqqa baılanysty beriletin járdemaqy kóleminiń ósýi jumyssyzdarǵa qoldaý bola ma, nemese jalqaýlyq pen aza­mattardyń únemi úkimetke arqa súıeýine túrtki bola ma?» jáne «Sybaılas jemqorlyqqa qar­sy aqparattyq kompanııa bıznes ókilderi men memlekettik qyz­metkerlerdiń jemqorlyq pıǵyl­daryn azaıta ma, álde odan da keń kólemdegi jemqorlyqqa alyp kele me?» degen suraqtarǵa jaýap izdep keledi.

Bıhevıorıstik baǵytqa al­ǵash den qoıǵan memleketter­ – AQSh pen Ulybrıtanııa. «Nudge» eńbegi jaryqqa shy­ǵýymen, 2010 jyly Ulybrı­tanııada burynǵy Premer-mı­nıstr Devıd Kemeron basqarǵan álemdegi alǵashqy túrtki qury­lymy – Bıhevıorıstik ınsaıt toby paıda boldy. 2015 jyly AQSh-ta Barak Obama «Nudge» kitaby avtorlarynyń biri Kass Sansteındi Aqparat jáne retteý isi jónindegi ofıstiń basshysy etip taǵaıyndady.

Dúnıejúzilik bank, Eýropa­lyq Odaq, EYDU jáne BUU sekil­di beldi halyqaralyq uıymdar da óz qyzmetinde bıhevıorıstik zertteýlerdi keńinen qoldanyp keledi.

Bıhevıorıstik qurylymdar­dyń qyzmet etýiniń 3 modeli bar: ortalyqtandyrylǵan (centralized), ortalyqsyz­dandy­rylǵan (decentralized), jáne jelilik (networked). Iаǵnı, olar úkimet sheńberinde, úkimetten tys ortada, nemese ýnıversıtet jáne zertteý ortalyqtarynyń aıasynda qyzmet etedi. Qazirgi tańda ortalyqtandyrylǵan bı­he­­vıorıstik qurylymdar AQSh, Germanııa, Fransııa, Aýstra­lııa, Nıderland sekildi elderde ornyqqan. Ýnıversıtet sheńbe­rindegi alǵashqy bıhevı­orıstik ortalyq 2013 jyly Gar­vardta paıda boldy. Osy saladaǵy eń iri ǵylymı orta­lyq Kanadanyń To­ronto ýnıver­sıtetiniń Rotman menedj­ment fakýl­tetinde orna­las­qan. Fran­sýzdyq Nadj jobasy «Sciences Po»-da zerttelip jatyr.

Bıhevıorıstik ǵylymdy mem­­lekettik saıasatqa engizý álem boıynsha keń taralyp, Mek­sıka, Indonezııa, Kýveıt, Kenııa, Qatar, BAÁ sekildi elder BIT (Behavioural Insights Team, UK), ideas42 (Harvard, USA), Dúnıejúzilik bankpen atalǵan baǵytta seriktestik ornatqan.

Bıhevıorıstik zertteýlerdiń Eýrazııa aımaǵyndaǵy memleket­tik saıasatqa engizilýine ke­le­tin bolsaq, burynǵy keńes oda­ǵy elderi ózderiniń áleýmet­tik-ekonomıkalyq máselelerge qatysty saıası sheshimderin qa­byl­daý barysynda zańnamalyq sharalarǵa jáne jańa zańdardy qabyldaýǵa tym basymdyq bere­tindigimen erekshelenedi. De­ge­n­men, tek quqyqtyq sharalar qoǵamdaǵy azamattardyń áleý­mettik minez-qulqyn ózger­týge sharasyz.

Sarapshylardyń pikirinshe, Qazaqstan jaǵdaıynda kelesideı bıhevıorıstik tásilderdi qoldaný paıdaly:

1. Ulybrıtanııanyń Bıhe­vıo­rıstik ınsaıt toby (BIT) daıyndaǵan EAST tujyrym­damasy. Oǵan sáıkes minez-qulyqty ózgertý úshin 4 qara­paıym qaǵıdat usynylady: Qara­paıym, Tartymdy, Áleýmettik jáne Ýaqytyly (make it Easy, Attractive, Social and Timely (EAST)) júzege asyrý.
2. PRECIS tujyrymdamasy (Political support, Resources, Expertise, Coverage, Integration, and Structure) saıası qoldaý, resýrs, ekspertıza, qamtý deńgeıi, ıntegrasııa, qurylym sekildi bólik­terden turady.

Degenmen aımaqta bıhevıo­rıstik baǵytty engizýde kedergi­ler bar ekenin eskergen jón. Olar:

• Aýqymdy yqpaldan góri shekteýli yqpal jáne ólsheýge ońaı ózgeristerge nazardy burý
• Dáleldik bazany qalyp­tastyrýǵa qajetti zertteýdiń álsizdigi
• Batystyń minez-qulyq tájirıbesin engizýde jergilikti áleýmettik erekshelikterdi eskermeý
• Úkimet pen memlekettik sek­tor uıymdary shekteýli eseptiligi men ashyqtyǵy týraly etıkalyq másele

Qorytyp aıtsaq, Qa­zaq­stan men Eýrazııa aımaǵy­nyń elderi saıası sheshimder qa­byldaýda bıhevıorıstik tásil­di balama nemese qosymsha ádis retinde qoldana alady. Bıhe­vıorıstik bilim saıası salada keń taraǵan saıyn soǵurlym keshendi saıası sheshimderdi qabyldaýdaǵy qoǵamdaǵy saıası ıntegrasııa qarymdy bolady. Eýra­zııa aımaǵyndaǵy ekonomıka ǵyly­my salasynda bıhevıorıstik baǵyt­ty en­gizý, uıymdastyrý jáne damy­tý asa mańyzdy. Osy zert­teý­lerdiń nátıjelerin saıası sheshim qabyldaý úderisinde qoldaný úshin ǵalymdar men saıa­satkerlerdiń yntymaq­tasty­ǵy jolǵa qoıylýy qajet.

Baýyrjan SERIKBAEV,

Qazaqstan qoǵamdyq damý ınstıtýtynyń sarapshysy