Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
– Bizdiń el keń jolaqty ınternetke qoljetimdilikti qamtamasyz etý úshin ınfraqurylymǵa ınvestısııa salýǵa basymdyq berdi. Bul Qazaqstannyń sıfrlyq damýǵa jasaǵan mańyzdy qadamdarynyń biri boldy. Bastama ózin-ózi qanshalyqty aqtady?
– Infraqurylymǵa qarjy quıý qalalardyń ǵana emes, shalǵaı aýdandardyń da jelige qosylýyna múmkindik berdi. Osylaısha, eldegi ınternet qoldanýshylarynyń kóbeıýine yqpal etti. Sondaı-aq buqara men bızneske memlekettik qyzmetterdi alý úshin yńǵaıly elektrondy servısterdi usyna otyryp, sıfrlyq úkimet tujyrymdamasyn jan-jaqty engizýge jol ashty. Bul bıýrokratııalyq júktemeni azaıtady ári memlekettik organdarmen ózara árekettesýdi jeńildetedi. Sonymen qatar Qazaqstan ınnovasııalyq habtar qurý jáne tehnologııalyq kompanııalarǵa ınvestısııa tartý arqyly ınnovasııalyq jobalar men startaptardy qoldap keledi. Eldegi sıfrlyq ındýstrııanyń turaqty damýyn qamtamasyz etýdiń taǵy bir mańyzdy qadamyna bilim berý men kadrlardy daıarlaýǵa ınvestısııa salýdy aıtar edim. IT bilim berý jáne jetekshi ýnıversıtettermen ári tehnologııalyq kompanııalarmen áriptestik el Úkimetiniń basym mindetine aınaldy. Qazaqstan halyqaralyq uıymdarmen jáne shet memlekettermen sıfrlyq transformasııa salasynda yntymaqtasyp otyr. Bul ózara ozyq tájirıbelermen almasýǵa jol ashady. Búginde bizdiń el ınfraqurylymdy, sıfrlyq úkimetti, ınnovasııalardy jáne kadrlardy daıarlaýdy damytýǵa basa nazar aýdaryp otyr. Ári sıfrlandyrý salasynda tolaıym jetistikterge qol jetkizip keledi. Osynyń bári elimizdi sıfrlyq damý boıynsha Ortalyq Azııadaǵy tabysty elge aınaldyrady.
– El Prezıdenti bıylǵy Joldaýda otandyq IT qyzmetterdi eksporttaýdy arttyrýǵa erekshe mán berdi. Bul salada qazirgi aıaq alysymyz qandaı?
– IT qyzmetter eksporty jyl ótken saıyn ulǵaıyp keledi. Máselen, 2022 jyldyń qorytyndysy boıynsha IT qyzmetterdiń eksporty 334 mln dollardy qurady. Osy jyldyń birinshi toqsanynda bul kórsetkish 115 mln dollarǵa teń boldy. Sarapshylardyń boljamy boıynsha jyl sońyna deıin 500 mln dollarǵa jetýi kerek. Bul ósim – IT sektordy damytýdyń tabysty strategııasynyń jáne memleket tarapynan jan-jaqty qoldaýdyń anyq dáleli. Sondaı-aq mundaı ósim otandyq IT ındýstrııanyń áleýeti zor ekenin aıǵaqtaıdy. Máselen, búgingi tańda bizdiń mınıstrlik «GovTech» baǵyty boıynsha iri tehnologııalyq kompanııalarmen yntymaqtasyp otyr. Bul qadam Qazaqstanǵa elektrondy úkimet salasynda óz brendin qurýǵa jáne basqa elderge tájirıbe retinde usynýǵa múmkindik beredi. Osy jyldyń 26 tamyzynda Sıfrlyq damý, ınnovasııalar jáne aeroǵarysh ónerkásibi mınıstrligi tájikstandyq tarappen ózara túsinistik týraly memorandýmǵa qol qoıdy. Qujat aıasynda bizdiń tarap Tájikstannyń ónerkásip jáne jańa tehnologııalar mınıstrligimen elektrondy úkimet platformasyn iske asyrý tájirıbesimen bólisedi. Eki el arasyndaǵy yntymaqtastyq sheńberinde tájik mamandaryn Qazaqstannyń ozyq IT mektepteri men ǵylymı-zertteý ınstıtýttarynda oqytý múmkindigi de kózdeledi. Osy oraıda kórshi el memlekettik qyzmetter salasyndaǵy bizdiń IT ázirlemelerdi joǵary baǵalaǵanyn aıta keteıik.
– Memleket basshysy Joldaýda «Astana Hub» úlgisimen óńirlerde tehnologııalyq habtardy damytýdy tapsyrdy. Bul jumystyń elde áldeqashan bastalǵanyn jaqsy bilemiz. Alda qandaı joba-josparlar tur?
– Tehnologııalyq habtar – ınnovasııalar ortalyǵy. Startaptar, kásipkerler jáne ǵylymı jobalar durys damý úshin qajetti qoldaý men ınfraqurylymdy dál osy jerden alady. Birtutas ekojúıeni damytý maqsatynda bizdiń mınıstrlik ákimdiktermen birlesip oblystarda «Astana Hub» úlgisi boıynsha tehnologııalyq habtar ashý boıynsha jumys júrgizip jatyr. Aımaqtyq organdarmen yntymaqtastyq ár óńirdiń naqty qajettilikteri men resýrstaryn eskere otyryp, ınnovasııalardy damytýǵa baǵyttalǵan kúsh-jigerdi oqshaýlaýǵa múmkindik beredi. Sonymen qatar bul aımaqtardaǵy ekonomıkanyń ósýine yqpal ete otyryp, búkil el boıynsha ınnovasııalyq múmkindikterdiń birkelki bólinýine yqpal etedi. Búgingi tańda «Astana Hub» halyqaralyq tehnoparki 14 óńirlik IT habqa jetekshilik etedi. Iаǵnı 9 óńirlik IT hab resmı túrde ashylyp, tabysty jumys istep jatyr. Olar – «Abai IT Valley», «Kyzylorda Hub», «Digital Jetisu», «Zhambyl Hub», «Oskemen IT Hub», «Jaiq Hub», «Turkistan IT Hub», «Qostanai IT Hub», «Aqmola IT Hub». Sondaı-aq taǵy 5 óńirlik IT habty (Aqtaý, Aqtóbe, Pavlodar, Atyraý, Shymkent qalalarynda) ashý jumystary qolǵa alyndy.
2021 jyldan bastap «Astana Hub» jekemenshik mektepterde mamandar daıarlaý úshin adamı kapıtaldy damytý baǵdarlamasyn iske asyrýǵa qarjylyq qoldaý kórsetip keledi. Aımaqtyq menedjerler «Tech Orda» baǵdarlamasyna qatysý úshin jergilikti jekemenshik IT mektepterge jetekshilik etti. О́ńirlik damý keńsesiniń qoldaýymen jańa 8 jekemenshik IT mektep ashyldy. Olar «Tech Orda» baǵdarlamasyna júginip, búginde beseýi irikteýden sátti ótti. Bul qatarda «Jetisu IT Hub», «Dosti School», «Vertex School», «s-Tec», «Jump Lessons» jáne «Insoft.shymkent» mektepteri bar. Osy jyldyń tamyzyndaǵy derek boıynsha, óńirlerdegi jekemenshik IT mektepterdiń jalpy sany – 20.
– «Tech Orda» baǵdarlamasyn mysalǵa keltirdińiz ǵoı. Bul jobanyń qazirgi kúnge deıingi qandaı jetistikterin erekshe atap óter edińiz?
– El Prezıdenti 20 myń IT mamandy daıarlaý týraly tapsyrma bergen bolatyn. «Tech Orda» osy mindetti oıdaǵydaı oryndaýǵa kúsh salyp keledi. Baǵdarlama iske qosylǵannan beri «Machine Learning», «Data Science», «Data Analytics», «FinTech & Blockchain», «MetaVerse», «Artificial Intellect Development», «Game Development» sııaqty Ortalyq Azııa úshin erekshe baǵyttar jan-jaqty damı bastady. «Tech Orda» suranysqa ıe IT baǵyttaǵy mamandardyń jergilikti IT qaýymdastyǵyn damytýǵa jaǵdaı jasady. Ári bul jumys turaqty túrde júrgizilip keledi. Máselen, «Tech Orda» aıasynda OMNIUM ınteraktıvti tehnologııalar jáne bilim berý baǵdarlamalary ortalyǵynda Borsyq Games ındı-ázirleýshiler toby jasaqtaldy. Bul komanda «Astana Hub»-pen birlesip uıymdastyrylǵan «Go Viral Fest» aıasynda qyzý jumysqa kiristi. Eki kún ishinde 6 adamnan turatyn ındı-ázirleýshiler toby «Zelda» jáne «Genshin Impact» negizinde jasalǵan «Eden: tale of the Forest Guardian» dep atalatyn RPG janryndaǵy oıyn jobasyn usyndy. Jobanyń negizgi maqsaty – tabıǵatqa jáne ony meken etýshilerge qamqorlyq tanytý. Jobanyń parametri adamnyń tabıǵatpen qarym-qatynasyna áser etedi jáne ekologııanyń qanshalyqty názik ekenin ańǵartady. Men mundaı bastamalardy jahandyq turǵydan mańyzdy dep sanaımyn.
Jalpy, bizdiń elde qoǵamǵa paıdaly ınnovasııalyq ıdeıa kóp. Máselen, jahandyq naryqtarda túrkilik IT sheshimder men startaptardy ilgeriletý maqsatynda mınıstrlik AQSh-taǵy «Silkroad Innovation Hub» ınnovasııalyq hab ókildiginiń baǵdarlamasyn resmı iske qosýǵa bastamashy boldy. Onyń maqsaty –Ortalyq Eýrazııadan jáne AQSh-tyń Kremnıı alqabyndaǵy túrki memleketteri uıymyna múshe elderden usynylǵan tehnologııalyq kásipkerler men startaptardy qoldaý jáne ilgeriletý. Bul hab tehnologııalyq ınnovasııalardy damytý, iskerlik baılanystardy nyǵaıtý jáne Ortalyq Azııa óńiri men AQSh arasynda tájirıbe almasý úshin altyn kópir bolýǵa baǵyttalǵan. Aıta ketý kerek, Kremnıı alqabyndaǵy mundaı habtar Skandınavııa elderinde, Sıngapýr, Shveısarııa, Ońtústik Koreıa, Sıngapýr sekildi memleketterde ǵana bar.
– Jalpy, IT salada jalaqy joǵary ekenin bilemiz. Bolashaqta bul sala halyqtyń ál-aýqatyn arttyratyn baǵytqa aınala ala ma?
– Ulttyq statıstıka bıýrosynyń málimeti boıynsha, 2021 jyly IT sektordyń jalpy jalaqysy 341 mlrd teńgeni, al 2022 jyly 437 mlrd teńgeni qurady. Salada jumyspen qamtylǵandar sany byltyr 167 myń adamǵa, bıyl 182 myń adamǵa teń boldy. Saladaǵy ortasha jalaqy 341 myń teńgeden 437 myń teńgege deıin ósti. IT sektor halyqtyń ál-aýqatyn arttyratyn irgeli salaǵa aınala alady. О́ıtkeni mundaǵy jobalar durys úılestirilgen jaǵdaıda ózin-ózi aqtaıdy. Tipti shetel naryǵyn baǵyndyrýǵa da múmkindik bar. Oǵan «Astana Hub»-ta qolǵa alynǵan jobalar mysal bola alady. Máselen, otandyq Biometric startapy – nólden bastap sátti kóterilýdiń ári álemdik naryqqa shyǵýdyń jarqyn úlgisi. Bir kezderi kompıýterlik klýbtyń ıesi bolǵan Álibek Narymbaı tehnologııaǵa degen qushtarlyǵyn jasandy ıntellekt negizinde ınnovasııalyq jobaǵa aınaldyrdy. Biometric bıometrııa salasyndaǵy ozyq sheshimderdi ázirleýmen jáne engizýmen aınalysady. Olardyń tehnologııalary saýsaq izderi, betti taný jáne basqa da bıometrıka sııaqty biregeı bıologııalyq parametrler arqyly tulǵany tanýǵa múmkindik beredi. Bul – qarjy, qaýipsizdik jáne densaýlyq saqtaý sekildi salalarda suranysqa ıe. Salystyrmaly túrde qysqa merzim ishinde «Biometric» el ishinde de, odan tys jerlerde de ınvestorlar men seriktesterdiń nazaryn ózine aýdarta aldy.
– Elimiz jasandy ıntellekt salasyn damytýǵa múddeli. Muny júzege asyrýǵa qomaqty qarajat pen kúsh jumsaýǵa da ázir. Bıylǵy Joldaýda bul másele de aıtyldy. Endigi joba-josparlar qandaı?
– Elimizde jasandy ıntellekt salasyndaǵy ónimder men sheshimderdi ázirleýge mamandanǵan startaptar úshin ınkýbatorlar men akseleratorlar quryldy. Bul bastamalar jas kásipkerler men zertteýshilerge óz jobalaryn damytýǵa kómektesedi. Sondaı-aq búginde el Úkimeti jasandy ıntellekti damytý jóninde sharalar qabyldap jatyr. Osynyń bári jasandy ıntellektpen baılanysty jobalar úshin qarjylyq qoldaý men ınfraqurylymdy jaqsartady. Jasandy ıntellektiń damýynda kommersııalyq uıymdar da mańyzdy ról atqarady. Elimizdegi kommersııalyq uıymdar ózderiniń bıznes-úderisterine jasandy ıntellekti engizý ústinde. Bul tutynýshylarǵa qyzmet kórsetýdi jaqsartý, óndiristik úderisterdi ońtaılandyrý jáne basqa da kóptegen sala úshin jasandy ıntellekti paıdalanýdy qamtıdy. Keıingi jyldary elimizde kásipkerlerdiń ınnovasııalyq sheshimderdi damytý úshin kúsh biriktirýiniń nátıjesinde tabysty IT jobalar paıda boldy. Aıtalyq, «Az Tech Ventures» jáne «Qazangels: az Tech Ventures» kompanııalaryn mysalǵa alýǵa bolady. Bular aqparattyq tehnologııalar men ınnovasııalar salasyndaǵy startaptardy qoldaıtyn ári qarjylandyratyn elimizdegi venchýrlyq kompanııalar. Olar ınvestorlarmen jáne kásipkerlermen áleýetti jobalardy tabý ári olardy qarjylandyrýdy qamtamasyz etý úshin tize qosady.
Sonymen qatar sıfrlyq tehnologııalar salasyndaǵy startaptarǵa baǵdarlanǵan «Kazakhstan Digital Accelerator» sııaqty tabysty jobalardy atap ótken jón. Ol startaptardy damytý úshin tálimgerlik, oqytý jáne resýrstarǵa qol jetkizýdi qamtamasyz etedi. Kásipkerler men ınvestorlar birlesken jobalardy qurý úshin akselerator múshelerimen jıi yntymaqtasady. Sondaı-aq «Decentralized Finance» (DeFi) jobasyn da aıtýǵa bolady. Bul – blokcheın jáne ortalyqtandyrylmaǵan qarjy (DeFi) salasyndaǵy joba. Kásipkerler mundaı jobalarǵa ınvestısııa sala alady nemese ózderiniń «DeFi» ónimderi men platformalaryn jasaý múmkindigine ıe. Bul mysaldar Qazaqstanda ınnovasııalyq IT jobalardy birlesip damytý úshin aqparattyq tehnologııalar salasyndaǵy bıznesmender men ınvestorlar úshin múmkindik kóp ekenin kórsetedi. Memleket te, jekemenshik sektor da qoldaý kórsetetin startaptar men ınnovasııalardyń ekojúıesin damyta otyryp, Úkimet IT-ındýstrııany damytý jáne tabysty jobalardy qurý úshin qolaıly jaǵdaılar jasaı bermek.
Prezıdenttiń bıylǵy Joldaýy mınıstrliktiń aldaǵy jumysyna zor qoldaý ári eldiń sıfrlyq damý men ınnovasııalar salasyndaǵy strategııasynyń negizgi elementi bolmaq. О́ıtkeni elimiz sıfrlandyrý salasynda Ortalyq Azııanyń kóshbasshysy retinde turaqty damýǵa umtylady. Al sıfrlyq tehnologııalar ekonomıka men halyqtyń ál-aýqatyn kóterýde mańyzdy ról atqarady.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Farhat QAIRATULY,
«Egemen Qazaqstan»
