О́ıtkeni qazaqtyń kúı ónerin Qurmanǵazysyz elestetý múmkin emes. Uly kúıshiniń artyna qaldyrǵan mol murasy da, kúılerin urpaqtan-urpaqqa jetkizip júrgen shákirtteri de kóp. Kompozıtordyń ómiri men shyǵarmashylyǵy áli de zerttele beredi. О́ıtkeni Qurmanǵazynyń taǵdyry da, kúıleri de tarıhshylardy qyzyqtyratyny «HIH–HH ǵasyrlardaǵy Atyraý tarıhy men mádenıeti» degen ataýmen ótken ǵylymı-praktıkalyq konferensııada ańǵaryldy.
HIH–HH ǵasyrlarda batys óńirdegi tarıhı-etnografııalyq, arheologııalyq zertteýlerdiń, ánshilik-jyrshylyq dástúrdiń mańyzy men sıpatyn keńinen ashý kózdelgen konferensııada ǵalymdar kúı atasynyń bitim-bolmysyn, ulttyq mýzyka tarıhyndaǵy shyǵarmashylyǵyn zertteý máselesin talqylady. Arnaıy uıymdastyrylǵan kórmege uly kúıshiniń ómir deregi men shyǵarmashylyǵyna qatysty zertteýler, urpaqtarynyń fotosýretteri, jergilikti sýretshilerdiń týyndylary qoıyldy.
«Uly adamdar adamzatqa ortaq, jahan jurtyna qadirli bolsa, qazaq kúıiniń atasy Qurmanǵazy Saǵyrbaıuly – ultymyz úshin sondaı dara tulǵa. Onyń kúıleriniń ekpini Mahambettiń qýatty jyrlarymen úndesip jatyr. Ekpindep óz aspanyn, óz bıigin izdeıdi. Tyńdaýshysynyń rýhyn oıatady, shýaqty kúnderge jeteleıdi. Elimizde kúıshiniń óner murasyn bizge jetkizgen shákirti kóp. Memleket tarapynan uly kúıshiniń atyn ulyqtaý, máńgi este qaldyrý baǵytynda ótkiziletin is-sharalarǵa udaıy qoldaý kórsetilip keledi», dedi oblys ákiminiń orynbasary Jasulan Bısembıev.
Onyń aıtýynsha, Prezıdent tapsyrmasyna sáıkes Atyraýda jańa mádenıet ortalyǵyn salý kózdelip otyr. Nysannyń arhıtektýrasy ózgeshe, naqtylaı aıtqanda, negizgi ǵımaraty dombyra pishindes bolady. Elimizde ulttyq aspap túrindegi ǵımarattyń joqtyǵyn eskersek, bul shyndyǵynda týrısterdiń nazaryn aýdaryp, qyzyǵýshylyǵyn týdyrýy ǵajap emes. Jańa ǵımarattyń bir qanatyna oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıi ornalasady. Al ekinshi qanaty konsert zalyna laıyqtalatyny josparlanǵan. О́nerge bet burǵan shyǵarmashyl órenderdiń rýhanııat ordasyna aınalatyn ortalyqqa Qurmanǵazy Saǵyrbaıulynyń esimi beriletini belgili bolyp otyr.
Ǵalymdar uly kúıshiniń tańǵajaıyp óneri, mol murasynyń shyǵý tarıhy týraly áńgime órbitti. Máselen, Abaı atyndaǵy qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń professory, tarıh ǵylymdarynyń doktory Ǵızatolla Halıdýllın «Qurmanǵazy Saǵyrbaıulynyń biz bilmeıtin tarıhy», Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Qurmanǵazy atyndaǵy qazaq ulttyq konservatorııasynyń professory Kárıma Saharbaeva «Qazaq kúı óneriniń uly tulǵasy», fılologııa ǵylymdarynyń doktory, Sh.Aıtmatov akademııasynyń akademıgi Ǵarıfolla Ánes «Qurmanǵazy» tulǵalyq ensıklopedııasynyń túzilý prınsıpteri», H.Dosmuhamedov atyndaǵy Atyraý ýnıversıtetiniń professory Amangeldi Shamǵonov «Tarıhshy, ǵalym Maqsot Joljanov – qurmanǵazytanýshy», ádebıettanýshy ǵalym, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty Maqsat Táj-Murat «Qurmanǵazynyń «Alataý» jáne «Tóremurat» kúıleriniń shyǵý tarıhy: dalalyq toponımıkalyq zertteme tájirıbesi», Sh.Esenov atyndaǵy Kaspıı memlekettik tehnologııalar jáne ınjınırıng ýnıversıtetiniń professory, saıası ǵylymdar doktory Kıikbaı Jaýlın «Uly kúıshi Qurmanǵazy Saǵyrbaıuly Mańǵystaý jáne Jem óńirlerinde», M.Áýezov atyndaǵy ádebıet jáne óner ınstıtýty mýzykataný bóliminiń meńgerýshisi, ónertaný ǵylymdarynyń kandıdaty Aınur Qaztýǵanova «Qurmanǵazy shyǵarmashylyǵyn zertteýdegi jańa izdenister (muraǵattyq muralar haqynda)» taqyrybynda tushymdy baıandama jasady.
«Qazaq halqy týraly oı tolǵaǵan kezde aldymen dombyra men kúı oıǵa oralady. Odan soń Qurmanǵazyny aıtamyz. Qurmanǵazyǵa deıin de kúıshiler bolǵan. Odan keıin de kúıshiler bar. Biraq Qurmanǵazynyń daralanatyn tusy – halyqtyń kókireginen shyqqan muń men zárýligin, qoǵamnyń zaryn dombyranyń pernesinen shertetindeı bere alǵanynda», deıdi Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri K.Saharbaeva.
Al fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty Maqsat Táj-Murattyń pikirinshe, Qurmanǵazynyń «Alataý» kúıiniń shyǵý tarıhy jóninde málimet óte az. Qazaqtyń mýzykasyn zerttegen kórnekti ǵalym Ahmet Jubanovtyń ózi «Qurmanǵazy» deıtin kitabynda bul máseleni oraǵytyp ótken.
«Keıingi jyldary bul kúıdiń shyǵý tarıhy Almatydaǵy Alataýmen baılanystyrylyp júr. Bul – túbirimen qate dáıek. Oǵan dálelder bar. Shyndyǵynda, Qurmanǵazy bul kúıin Aqtóbe oblysynyń Baıǵanın jáne Atyraý óńirindegi Jylyoı, Qyzylqoǵa aýdandarynyń shegindegi Alataýǵa arnap shyǵarǵan» degen oıyn aıtty M.Táj-Murat.
Fılologııa ǵylymdarynyń doktory Ǵarıfolla Ánestiń deregine súıensek, Qurmanǵazynyń 60-qa jýyq kúıi bar. Kúıshiniń mol murasy áli de zertteledi. Osy oraıda ınteraktıvti ádistemelik kitap jaryq kóredi.
Jergilikti tarıhshy Amangeldi Shamǵonovtyń pikirinshe, 2018 jyly Qurmanǵazynyń 200 jyldyq mereıtoıynyń atap ótilýi durys emes. О́ıtkeni bul jańsaq derekke baılanysty bolǵan.
«Qurmanǵazy Saǵyrbaıulynyń týǵan, qaıtys bolǵan jyldaryn arhıvtik derektermen dál anyqtaǵan Maqsot Joljanovtyń zertteýine súıený qajet. Ol uly kúıshiniń ómir súrgen jyldaryn eki jolmen – áýeli logıkalyq turǵyda, keıin arhıvtik derekter arqyly zerttedi. Dáleldep berdi. Kúıshi 1823 jyly týǵan», deıdi A.Shamǵonov.
Qazaqtyń kúı ónerin kókke kótergen birtýardyń máńgilik tynys tapqan mekeni – Reseı Federasııasynyń Altynjar aýyly. Sol aýylda turǵyzylǵan kesenesinde «1823-1896» dep jazylǵan. Qalaı desek te, Qurmanǵazy Saǵyrbaıulynyń qaıtalanbaıtyn daraboz ekeni daýsyz.
Atyraý oblysy
