Infografıkany jasaǵan – Záýresh SMAǴUL, «EQ»
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Joldaýynda korporatıvtik nesıelendirýdi qaıta bastaýdy naqty talap etti.
«Ekonomıkaǵa aqsha kerek. О́tken jyly bankterdiń taza paıdasy 1,5 trln teńgege jýyqtasa, bıyl birinshi jartyjyldyqta 1 trln teńgeden asty. Mundaı artyq tabystylyq bankterdiń tıimdi jumysynyń nátıjesi emes, negizinen Ulttyq bank ınflıasııamen kúresý úshin paıdalanatyn joǵary bazalyq mólsherlemeniń saldary bolyp tabylady. Úkimet pen Parlament memleket múddesin eskere otyryp, bul paıdany neǵurlym ádil qaıta bólý múmkindigin qarastyrýy kerek. Qarjy uıymdarynyń salyq salynbaıtyn ótimdilikti notaǵa ornalastyrýdan alatyn orasan zor kiristeri máselesi de ózekti. Buǵan eshqandaı logıka nemese memlekettik kózqaras joq», dedi Prezıdent.
Shynynda da, bankterdiń orasan zor paıdasy bazalyq mólsherlemeniń óte joǵary bolýyna baılanysty ekenin bárimiz bilemiz. Ulttyq bank ony ınflıasııamen kúresý úshin keıingi úsh jylda kóterdi. Bul sheshim Ýkraına men Reseı arasyndaǵy soǵys jaǵdaıyna baılanysty qabyldandy. Qazir «Qaı jerden qatelestik» degen saýalǵa Ulttyq bank te, Úkimet te jaýap taba almaı otyr. Sebebi ınflıasııa rekordtyq deńgeıge kóterildi jáne teńge rýblden ajyrap, dollarǵa shaqqandaǵy kúsh-jigerin kórsetetin kezde syr berip qaldy, Nátıjesinde, korporatıvtik nesıeleý toqyrap, tutynýshylyq nesıe ósip ketti.
Bazalyq mólsherlemeni kóterý logıkasy naryq zańyna negizdeledi, mólsherleme joǵary bolǵan kezde adamdar nesıe almaıdy, kerisinshe depozıtterge salady, osynyń áserinen ınflıasııa tómendeıdi.
Qarjy sarapshysy Andeı Chebotarevtiń aıtýynsha, bul formýla bizdiń elge kelgende júrisinen shatasyp qaldy, bólshek nesıeleý keıingi aıda 3,9%-ǵa nemese birden 564 mlrd teńgege, jyl basynan beri 13,4%-ǵa ósti. Bul – keıingi eki jyldaǵy rekordtyq ósim. «Nátıjesinde, aqsha-nesıe saıasaty ımport pen ınflıasııany jedeldetetin bólshek nesıelendirýdiń damýyna baılanysty ınflıasııany tómendetýge áser etpegeni belgili boldy, biraq Ulttyq bank korporatıvtik saıasatty qaıta bastaý úshin mólsherlemeni tómendetýge táýekel etpedi», deıdi sarapshy.
Sarapshynyń aıtýynsha, Ulttyq banktiń bazalyq mólsherleme týraly baspasóz baıanynda ekonomıkany, bıznesti nesıelendirý týraly eshteńe aıtpaǵan. Shamasy olar bazalyq mólsherlemeniń naryqqa áseri az ekenine tolyq moıynsunǵan tárizdi.
«Sonymen qatar nesıelik yntalandyrý máselesi sanksııalarǵa baılanysty ekonomıkanyń eki iri kredıtorynyń ketýimen tyǵyz baılanysty boldy. Biz muny osyǵan deıin de aıtqanbyz. Endi Prezıdent bizdiń naryqqa bólshek nesıe emes, arnaıy ekonomıkany nesıelendirýde mol tájirıbesi bar úsh jańa sheteldik bankti ákelýdi talap etti. Dúnıejúzinde mundaı bankter onsha kóp emes, bizdiń naryqta júrgenderi de – sanaýly. Endi Prezıdent tapsyrmasyn oryndaý úshin qarjy sektoryna biraz ózgerister engizip, naryqty tazalaý kerek», deıdi A.Chebotarev.
Bizdiń naryqqa kelýden úmitker bankterdiń qatarynda Qytaı bankteri bolýy múmkin ekenin biz osyǵan deıin jazǵanbyz. Tipti elge kelgen bankterdiń qatary úsh emes, bes bolsa, olar nesıelendirý deńgeıine áser ete almaıtynyn da jazǵanbyz. Qarjy sarapshysy A.Chebotarevtiń sózimen aıtqanda, qolyńyzdaǵy 1 mln teńgeni EDB depozıtterine salsańyz, jyldyq ósim 1 mln 165 myń teńge bolady. Al dóner núktesin ashqysy kelip, bankten nesıe ala almaı júrgen kórshińiz sizge ondaı ósimmen qaıtara almaıdy. Bizdiń bıznestiń de jaǵdaıy osyndaı.
Bankterdiń bızneske degen yqylasynyń kemshindigine eshkim shúbá keltire almaıdy. Biraq Ulttyq bank olarǵa jylyna 16,5 paıyz tabys tabýǵa múmkindik berip otyr. Bazalyq mólsherleme bank sektorynyń joǵary tabysy korporatıvtik nesıeleýdiń tómendeýine de sebep bolyp otyr. Qazir bizdiń elde nesıeniń naryqtyq baǵasy 20-21 paıyzdan bastalady. Mundaı paıyzben nesıe alýǵa bıznestiń qaltasy kótermeıdi. Osylaısha joǵary bazalyq mólsherleme memlekettik qaryzǵa qyzmet kórsetý qunynyń ósýine sebep bolyp otyr.
«2022 jyly joǵary bazalyq mólsherleme Qarjy mınıstrliginiń memlekettik oblıgasııalar boıynsha 382,4 mlrd teńgege shyǵyndaldy. Bul – 225 mektep, ortasha eseppen ár mektepke 500 mln-nan 3,5 mlrd-qa deıingi qarjy. Kapıtal naryǵy qarajat tartý úshin birshama jaqsyraq paıyzdyq mólsherlemelerdi beredi, biraq munyń bári 16,5 paıyz táýekelsiz kiristilik mólsherlemesine deıin tómendeıdi», deıdi sarapshy.
Prezıdenttiń bankterden notalarǵa jáne múmkin basqa da memlekettik baǵaly qaǵazdarǵa negizinen bazalyq mólsherleme boıynsha qosymsha salyq tóleýdi talap etý ıdeıasyn ishki naryq qup kórip jatyr. Mundaı tetik álemniń eshbir elinde joq. Oblıgasııalar men notalarǵa salynatyn salyqtar osy baǵaly qaǵazdardyń rentabeldiliginiń sımmetrııaly ósýine ákeledi. Naryq osylaı jumys isteıdi, sondyqtan mundaı salyqtar dúnıejúzinde esh jerde joq. Korporatıvtik nesıelendirýdi qaıta bastaýdyń jáne memlekettik shyǵyndardy azaıtýdyń jalǵyz joly.
Sarapshy aıtyp ótkendeı, mólsherleme birden nólge deıin tómendemeı, birte-birte azaıtylýy kerek. О́kinishke qaraı, Ulttyq bank quldyraýdyń bastalýyna qolaıly sátti jiberip aldy.
IJО́ boıynsha qajetti nátıjege qol jetkizý úsh jyl saıynǵy ósim 6-7 paıyz bolýy kerek. Biraq bıýdjet pen bıznesten nesıelik ımpýls bolmasa, bul nátıje bermeıdi. Qytaı resepti ekonomıkany nesıelendirý úshin arzan aqsha kerek. Qytaı bul tájirıbeni 2000-jyldary bastady, sol jyldardan bastap ishki jalpy ósim 8-12 paıyzǵa deıin ósti. Bizge qazir ekonomıka men bıznesti nesıelendirýge qyzyǵýshylyq tómen bolyp tur. Bul – Úkimet pen Ulttyq bank birlesip atqaratyn mindet.
Ulttyq banktiń statıstıkasyna súıensek, EDB nesıelendirý baǵytynyń bıznes-klıentterden jeke tulǵalarǵa aýysýy shamamen bes jyl buryn bolǵan. 2017-2020 jyldar aralyǵynda sektordyń korporatıvtik nesıe portfeli 18,1%-ǵa (8,7 trln teńgeden 7,1 trln teńgege deıin) qysqardy, al bólshek portfel 86,3%-ǵa (4 trln teńgeden 7,5 trln teńgege deıin) ósti. 2021 jyly korporatıvtik portfel ósýge qaıta oralyp, 7,8 trln teńgege (+9,3%) jetti. Aǵymdaǵy, óte qıyn jylda ósý úrdisi osyndaı qarqynmen jalǵasýda: 1 mamyrdaǵy jaǵdaı boıynsha zańdy tulǵalardyń nesıeler boıynsha beresheginiń qaldyǵy 8 trln teńgege deıin ósti. Bul +3,3 paıyz. Bir jaǵynan, sıfrlyq tehnologııalar men skorıngtik sheshimder tutynýshylyq nesıelerdi berý úderisin túbegeıli jeńildetti, al úı sharýashylyqtarynyń qaryzdyq júktemesiniń tómendigin eskere otyryp, bul quraldardy qoldanbaý múmkin emes edi. Áıtpese bank básekelestikte qaıtymsyz utylatyn edi. Sonymen qatar segment memlekettik baǵdarlamalarmen qamtamasyz etilgen ıpoteka esebinen ósti. Qazirgi trend ekonomıkalyq jaǵdaıdy turaqtandyrý faktoryna basymdyq beredi. Osyǵan deıin Ulttyq banktiń mólsherlemesi bir kúıip, bir jandy. Bul nesıe naryǵynyń qubylmalyǵyna, qysqarýyna ákeldi. Keıinnen Ortalyq bank negizgi mólsherlemeni tómendete bastady, bul tutynýshylardy tarıfter odan ári tómendeıdi degen úmitpen nesıe alýdy keıinge qaldyrýǵa májbúr etti.
Al sarapshylar bolsa, korporatıvtik nesıeleýde toqyraý joq ekenin aıtady. Keıingi bes jylda zańdy tulǵalarǵa berilgen nesıelerdiń jyl saıynǵy ósimi orta eseppen 11 paıyzǵa jetti. Bir qyzyǵy, 2017-2021 jyldar aralyǵynda qurylys jáne saýda salalaryna nesıe berý orta eseppen sáıkesinshe 7 jáne 9 paıyzǵa, ónerkásipke 10 paıyzǵa, aýyl sharýashylyǵyna 6 paıyzǵa ósipti.
«Ekonomıkanyń ósýi onyń qazirgi múmkindikterine sáıkes bolýy kerek. Nesıe ósimi ekonomıkalyq ósimnen aıtarlyqtaı asyp ketkende, táýekelder týyndaıdy. Sonymen qatar nesıelendirý keleshegi zor salanyń ósýin qadaǵalap, táýekel deńgeıin eskerýi kerek, óıtkeni bankter bıznes pen nesıeni qaıtarý bolashaǵyna azdy-kópti senimdi bolýy kerek», dep túsindiredi sarapshy A.Beısembaev.
Qazaqstandaǵy nesıelerdiń ishki jalpy ónimge qatynasy shamamen 25%-dy quraıdy. Bul – álemdegi eń tómengi kórsetkishterdiń biri. Qazaqstan – naqty sektordy nesıelendirý deńgeıi boıynsha álemniń 160 eli arasynda 130-orynda. Postkeńestik elder arasynda bul kórsetkish tek Tájikstan, Ýkraına jáne Moldovada tómen. Salystyrý úshin álemdik ortasha kórsetkish – 58 paıyz. Sarapshylar munyń birneshe sebebine birneshe faktor áser etip otyrǵanyn aıtady.
«Eldegi iskerlik ahýaldyń ózgerýi bankterdiń nesıelik portfelderinde tikeleı kórinis tabýda. Eger 2012 jyly nesıe portfeliniń 70%-yn zańdy tulǵalarǵa berilgen nesıeler qurasa, qazir olardyń úlesi 37%-ǵa deıin azaıdy. Nesıe portfeliniń qysqarýyna taǵy da bank sektoryn saýyqtyrý boıynsha aýqymdy baǵdarlama áser etti, 2016-2017 jyldary negizinen zańdy tulǵalardyń úmitsiz nesıeleri esepten shyǵaryldy. Odan keıin el nesıeleý talaptaryn qataıtty, bankter nesıeni bólýde saqtyq tanytty. Bir jaǵynan, bankter nesıe berýde shektelgen, ekinshi jaǵynan, jaqsy kepildik bere alatyn jáne jaqsy qarjylyq eseptilik kórsete alatyn naqty klıentter de aıtarlyqtaı az. Aqyrynda, bólshek nesıelendirý naryǵynyń ósýi aıasynda kooperatıvtik sektordyń úlesi tómendedi. Zańdy tulǵalarǵa berilgen nesıeler keıingi 10 jylda 7-8 trln teńge (qazirgi ýaqytta 8,3 trln teńge) deńgeıinde boldy», dep atap ótti qarjyger.
Zańdy tulǵalar nesıe alýdy jalǵastyrýda, biraq olardyń nesıeleri qysqardy, olar negizinen aınalym qarajatyn jabý úshin nemese saýda úshin alynady. Bank sektorynyń nazary bólshek nesıeleýge aýysty. Keıingi 10 jylda naryqtyń bul sektory 5 ese ósip, 35%-ǵa jetti. Osylaısha, bólshek nesıelendirý bank júıesiniń damýynyń qozǵaýshy kúshine aınaldy.
«Jusan Analytics» kompanııasynyń basqarýshy dırektory Ánýar Qýandyqovtyń aıtýynsha, bank aktıvteriniń joǵary shoǵyrlanýy básekeniń tómendeýine jáne naryqtyń monopolııalanýyna ákeledi. Al sońǵysynyń tıimdiligi tómendeıdi.
Sonymen qatar sarapshylar 130 eldegi 3 iri banktiń aktıvteriniń shoǵyrlanýyn salystyryp, shoǵyrlaný men básekelestiktiń tikeleı baılanysyn baıqamady. Kóptegen elde shoǵyrlaný Qazaqstandaǵydaı 60-70% deńgeıinde boldy.
«Bul jaǵdaı básekelestik negizinen iri oıynshylar arasynda oryn alatynyn, al kishileri is júzinde taýashalyq bankterge aınalýy kerek ekenin kórsetýi múmkin. Bir jaǵynan, bul evolıýsııalyq turǵydan durys bolyp kórinýi múmkin, biraq ekinshi jaǵynan, ol úlken táýekelderdi jasyrady. О́ıtkeni belgili bir taýashalardaǵy daǵdarys oryn alsa, bul búkil bank sektoryna áser etýi múmkin», dedi Á.Qýandyqov.
Qysqasy, Memleket basshysy bul joly da bank sektoryna nazar aýdaryp, «Bankter saǵan aıtamyn, Úkimet sen tyńda» degendi ańǵartty. Endigi árekettiń nátıjesi UB men Úkimettiń qabyldaǵan sheshimderine baılanysty.
