Zaýyttar qant qyzylshasyn qabyldaýǵa kiristi

Byltyr Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Jetisýǵa saparynda óńir ákimi Beıbit Isabaevqa qant qyzylshasyna basymdyq berýdi tapsyrǵan. Árıne, agrarly óńirdiń aýyl sharýashylyǵy salasynda aınasyna aınalar birden-bir ónim tátti túbir ekenine daý joq. Aqsý zaýyty bıyl qaıta iske aralasyp, alystan qatynaǵan sharýalardyń jańaıqaıy basyldy.

«Oblystaǵy eki qant zaýytynyń qýatyn 100 paıyzǵa jetkizip, 2026 jyl­ǵa qaraı óndiriletin qant kólemin 180 myń tonnaǵa arttyrý qajet», degen Prezıdenttiń tapsyrmasy kóp uza­maı oryn­dalatyn sekildi. Oǵan qosa Mem­leket basshysynyń Joldaýynda «Aýyl sharýashylyǵyn damytý – negizgi problemanyń biri. Osy saladaǵy ahýal memleketimizdiń azyq-túlik qaýipsizdigine tikeleı áser etedi. Elimizdiń aýyl sharýa­shy­lyǵy ónimderiniń kólemin jáne onyń qosymsha qunyn arttyrý qajet», degen sózi osy qant máselesine qarata aı­tyl­ǵan­daı.

Búginde qant qyzylshasyn jınap, ótkizýge ákelgen sharýashylyqtar arasynda gektarynan 700 sentnerden alyp jatqandar da bar. Qazir Kóksý men Qaratal aýdandarynyń sharýa ıeleri alǵashqy bolyp shıkizatty zaýytqa tapsyryp jatyr.

Oblystyq aýyl sharýashylyǵy bas­qarmasy basshysynyń aıtýynsha, bıyl Jetisý oblysynda qant qyzylshasynan 370 myń tonna ónim jınaý josparlanyp otyr. Qazirgi kezde Aqsý jáne Kóksý zaýyttarynda qyzyl­shany qabyldaýǵa daıyndyq jumystary aıaqtaldy. Jalpy, jospar boıynsha 8 100 gektarǵa tátti túbir daqyly sebilýge tıis bolsa, is júzinde egis alqabynyń kólemi 8 742 gektardy quraǵan. Búginde Kóksý qant zaýyty qyzylsha qabyldaýdy 10 qyrkúıekten bastap ketse, aıaqqa nyq turǵan Aqsý zaýyty 15 qyrkúıekten bastaýdy josparlap otyr.

Jalpy, Eskeldi, Qaratal, Kóksý, Ker­bulaq aýdandary men Taldyqorǵan qala­synyń qyzylsha ósirýshileri ónimderin Kóksý qant zaýytyna tapsyrady. Bul úshin 6 úıme salýshy mashına men 3 avto­tarazy daıyndalǵan. Al Aqsý, Alakól jáne Sarqan aýdandarynyń qyzylsha ósirýshileri Aqsý zaýytyna ótkizedi. Onda 5 úıme salýshy mashına men 2 avtotarazy daıyn tur. Egin jınaý naýqanyna 60-tan asa qyzylsha jınaıtyn kombaın men 40 birlik pálek jınaıtyn tehnıka jumyldyrylmaq. Sondaı-aq Jambyl oblysynan 5 birlik qyzylsha jınaıtyn kombaın tartylady. Bul rette qyzylsha ósirýshilerge qajetti qoldaý kórsetilmek.

О́ńir ákiminiń baspasóz qyzmetiniń málimetinshe, bıyl ǵana Kóksý qant zaýyty 385 sharýashylyqqa kóktemgi egis jumystary men qant qyzylshasynyń tuqymyna 1 mlrd 459 mln teńge bólgen. Sonymen qatar sheteldik seleksııa tuqymdaryn jetkizý jolǵa qoıylǵan. Bul baǵytta Kóksý qant zaýyty 9,5 myń sebý birligi bolatyn sheteldik tuqymdarmen qamtamasyz etipti.

О́tken jyldan bastap Kóksý qant za­ýyty kólik shyǵyndaryn jol qashyqtyǵyna baılanysty 1-den 3 teńgege deıin óteı bastady. Osylaısha, tonnasyna 1 myńnan 3 myń teńgege deıin shyǵady. Bul tájirıbeni bıyldan bastap Aqsý qant zaýyty da engize bastady.

Atap ótsek, óńdeýge ótkizilgen qant qyzylshasynyń satyp alý baǵasy tonnasyna 30 myń teńgeden 40 myń teńgege deıin ósti. Zaýyt 1 tonnaǵa 15 myń teńgeden qabyldaıdy, al jergilikti bıýdjetten beriletin sýbsıdııa 1 tonnaǵa 15 myń teńgeden 25 myń teńgege deıin ósti. Bul úshin respýblıkalyq bıýdjetten qosymsha 2,2 mlrd teńge bólindi. Jalpy, sharýashylyqtardyń ishinara shyǵyndaryn óteý maqsatynda memleket tarapynan kórsetiletin qoldaý jyldan-jylǵa artyp keledi. Atap aıtqanda, osy jyly ósimdik sharýashylyǵy baǵytyna 10,3 mlrd teńge bólindi, bul ótken jylmen salystyrǵanda 4,6 mlrd teńgege artyq. Sonyń ishinde tuqym, mıneraldy tyńaıtqyshtar men pestısıdterdi sýbsıdııalaýǵa da qarjy bólindi.

«Bıyl 236 gektarǵa qant qyzylshasyn septik. Qazirdiń ózinde bir gektardan 60-70 tonna alamyz dep aıta alamyz. Bul úshin biz barlyq tıisti sharany qabyldap, agrotehnologııa talaptaryn saqtadyq. Endi taǵy bir ret sýaramyz. Memleket qoldaýyn ýaqtyly aldyq. Atap aıtqanda, gerbısıdterge, fýngısıdterge, tuqymǵa, dızel otynyna jeńildikpen beriletin sýbsıdııa berildi. Kóksý qant zaýytynan avans aldyq. 1 gektarǵa 100 myń teńge esebinde, ıaǵnı kóktemgi egis jumystaryna 20 mln teńge shamasynda berildi. О́z basym qant qyzylshasyn ósirýge turarlyq daqyl dep esepteımin. О́nimdiligi de, baǵasy da jaqsy, degenmen ony náreste sekildi kútip-baptaý kerek. Egis alqaptaryn birtindep ulǵaıtsam degen nıetim bar. Máselen, ótken jyly bizdiń kooperatıvte shamamen 50 ga tátti túbir sebilse, bıyl 240 gektarǵa jetti», degen Kóksý aýdanynyń «Quraqty» óndiristik aýyl sharýashylyǵy kooperatıviniń dırektory Ybyraı Dáýitov kooperatıvte 36 adam jumys isteıtinin de atap ótti. Qant qyzylshasymen qosa fermerler soıa, júgeri, jońyshqa da ósiredi.

Kóksý aýdanynyń taǵy bir qyzylsha ósirýshisi qant óndirisin odan ári damytý týraly oı bólisti.

«8-9 jylǵa jýyq qant qyzylshasyn ósirýmen aınalysamyn. Buryn 50 gektardan aspaıtyn jerge sebetinmin, al bıyl 100 gektarǵa jetkizdim. Oǵan memlekettik qoldaý sharalary kóp septigin tıgizdi. Basqa daqyldardan mundaı tabys tapqan joqpyn. Biraq árıne, qyzylshanyń jumysy jeńil emes, kóp eńbektengende ǵana mol ónimge qol jetkizýge bolady, aýyspaly egis talaptaryn da saqtaý kerek. О́ńdeýge ótkizetin ónimniń satyp alý baǵasyn kóterý de bizdi yntalandyrdy. Qazir tonnasy – 40 myń teńge. Buǵan qosa qant zaýyty kólik shyǵyndaryn óteıdi. Osylaısha, tátti túbirdiń ár tonnasyna 41 myń teńge alamyn, bul – óte jaqsy. Sonymen qatar men 30 shaqty adamǵa jumys beremin. Kelesi jyly qant qyzylshasyn 200 gektarǵa deıin ósirýdi josparlap otyrmyn», dedi «Jalaıyr» sharýa qojalyǵynyń basshysy Eskendir Jaılyǵulov.

Kóksý qant zaýytynyń dırektory Altynbek Abatovtyń aıtýynsha, birinshi kúni zaýytqa 100 tonnaǵa jýyq ónim ákelingen. Alǵashqy bolyp ónim jetkizgen sharýa qojalyqtary keshke deıin taǵy 2-3 reıs jasaıdy. Qyzylshadaǵy qant mólsheri 12-13 paıyzdy quraıdy, kún salqyndaı bastaǵanda bul kórsetkish arta túsedi. О́nim óńdeý 15 qyrkúıekten bas­talady, zaýytqa jalpy kólemi 220-250 tonna qant qyzylshasy óńdeýge ákelinedi dep kútilýde.

Qant zaýytyna ónim ákelgenderdiń biri – Rahadyr Doǵdyrbek. Kóksý stansasynda qyzylsha jınaýdy bastaǵan «Meke» sharýa qojalyǵynyń basshysy qazir ónim jınaýǵa 30 adam jumyldyrylǵanyn aıtty. Aýa raıy qolaıly bolsa, egin qyrkúıek aıynyń sońyna deıin jınalyp bitedi.

R.Doǵdyrbek aýyl sharýashylyǵymen 2012 jyldan beri aınalysyp keledi. Ol 50 gektar egistik jeriniń 15 gektaryna bıyl qant qyzylshasyn sepken. Sharýa qojalyǵynyń tátti túbir ósirýge den qoıǵanyna 8 jyl bolypty. «Bastapqyda 5 gektarǵa seýip bastaǵanmyn. Qazir 15 gaktarǵa jetkizdim. Bul daqyldy kútip-baptaı bilseń, soǵan saı ónimi de joǵary bolady», deıdi sharýa ıesi.

Qaratal aýdanynda qant qyzylshasyn jınaýǵa alǵashqylardyń biri bolyp «Bekmurzaev» sharýa qojalyǵy kiristi. Bul qojalyq 2015 jyldan bastap Qana­bek aýylynda jumys istep tur. Basshysy Berik Shegebaevtyń aıtýynsha, 10 gektar sýarmaly jerdiń 6 gektaryna qant qyzylshasy egilgen. Bıyl sýarmaly sý jetkilikti bolǵandyqtan, ónim de mol shyqqan, ár gektarynan 700 sentnerden aınalýda.

Alqapta qyzylsha jınaýda 20 adam eńbek etedi. Qazir qojalyq jetekshisi qyzylsha jınaıtyn kombaın satyp alýdy josparlap otyr. Ol úsh uly da ózimen birge alqapta jumys isteıtinin, kóliktiń kez kelgen túrin júrgize alatynyn aıtady. Iаǵnı olardyń tehnıkanyń tilin túsinip, jumysty sátti jalǵastyra alatynyna senimdi.

Aıta keteıik, bıyl Kóksý aýdanynda 114 sharýa qojalyǵy 1 881 ga, Qaratal aýdanynda 75 sharýa qojalyǵy 1106,7 ga qant qyzylshasyn ekken. Al jalpy oblys boıynsha bıyl 8 100 ga alqapqa qyzylsha sebý josparlansa, bul kórsetkish 8 742 ga qurady. О́ńirde 370 myń tonna tátti túbir jınalyp, 62 myń tonna qant óndiriledi dep kútilýde.

Jetisý oblysy