Kollajdy jasaǵan – Záýresh SMAǴUL, «EQ»
Biz buǵan deıin Túrkııada 50-jyldardyń ortasynda Shyńjań-Altaıdan nemese 70-jyldary Aýǵanstan men Irannan aýyp barǵan qazaqtar ǵana bar degen oıda boldyq. Ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa qatysyp, «Túrkistan legıony» quramynda bolǵan qandasymyzdyń bir toby soǵys aıaqtalǵan soń baýyrlas Túrkııany bas saýǵalaǵany týraly birli-jarym oqıǵany atústi estigenimiz bolmasa naqty derekke qol jetkize almaı keldik.
Reseılik «Izvestııa» gazetiniń 1998 jylǵy 25 maýsymdaǵy sanynda 4 mıllıon 559 myń keńes jaýyngeri nemisterdiń tutqynyna túskeni týraly jazylypty. Olardyń arasynda qazaqtardyń da bolǵany anyq.
Atalǵan taqyrypty tereń zerttegen ardager jýrnalıst Amantaı Káken keltirgen derekte: «Ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezinde Germanııa qarýly kúshteriniń quramynda 2 mıllıonǵa jýyq sheteldik jaýynger, ıaǵnı legıoner esebindegi adamdar bolǵan. Bulardyń 450 myńyn musylman eriktileri quraǵan. Naqty aıtqanda, 120 myń balqandyq, 4 myń arab-úndi tektes, 180 myńy túrkistandyq (ózbek, qazaq, qyrǵyz, t.b), 30 myń soltústikkavkazdyq, 25-35 myń ázerbaıjan, 60 myń Edil jáne Qyrym musylmandary bolsa, osylardyń ishinde 6 700 qazaq bolǵan» deıdi.
Soǵystan keıin nemis tutqyny bolǵandardy I.Stalınniń 1941 jyly 16 tamyzda qabyldaǵan «Soǵysta jaý qolyna túsken tutqyndar qasaqana áskerden qashqan bolyp eseptelsin...» degen 270-buıyǵyna sáıkes qatań jaza kútip turdy. Osyny bilgen legıonerler týǵan topyraǵyna oralmaı, deni shetelde qalyp qoıdy. Bulardyń ómirbaıan derekterine soǵysta «habar-osharsyz ketkender» delindi.
Sóıtip, Ekinshi dúnıejúzilik soǵys tarıhynda qazaqtyń jalpaq tilimen aıtqanda «joǵalǵan jaýyngerler» uǵymy paıda boldy. Bulardyń taǵdyr-talaıy keńestik kezeńde aıtýǵa bolmaıtyn jabyq taqyrypqa aınaldy. Desek te qadaý-qadaý aıtylyp júrdi.
* * *
Sondaı qadaý derektiń biri 1998 jyly «Juldyz» jýrnalynyń 10-sanynda «Soqyr ananyń júregi» degen atpen jarııalandy. Maqala avtorty Ýálıhan Muqaev degen qaýipsizdik salasynyń ardageri eken. «1971 jyldyń kúzi bolatyn, – dep jazypty polkovnık myrza. – Bizdiń oblystyń bir keńsharynda turatyn áıel adamǵa Túrkııadan bir hat kelipti tekserińiz dedi. Hatpen tanystym. Latyn ǵarpimen qazaq tilinde jazylypty. Sózine qaraǵanda hat ıesi Ǵabdyrahman Júsipov osy óńirde týyp-ósken, soǵys bastalǵanda áskerge alynyp, maıdanda tutqynǵa túsken. Sodan elge kele almaı syrt elde qalyp qoıǵan. Hatty Lebıaji (qazirgi Aqqýly) aýdany Maıqaraǵaı keńsharynyń Qort aýylynda turatyn Bıǵaısha esimdi anasyna jazypty. Onyń syrtynda aýylda ózi biletin adamdardyń atyn aıtyp amandyǵyn surapty. Biraq anasy osy hat kelerden bir aı buryn dúnıe salypty. Marqumnyń qyryq kúndik naýqany berilip jatqan kúni hatta jetkizildi. Aýyldastary aıtty: «Marqum kóz jumǵanǵa deıin «meniń ulym tiri, bir kúni habar keledi» deýden jalyqpaǵan eken».
Sodan dúnıeniń dıdary jylyǵan 1994 jyly Ǵabdyrahman Júsipov 55 jyldan keıin ózi týǵan jerine keledi. Týǵan-týystary qoshemetpen qarsy alady. Anasyna as berip, aıat oqyp, bir aptadan soń Túrkııaǵa qaıtady. Bul oqıǵa týraly «Juldyz» jýrnalynyń 1996 jylǵy 10-sanynda «Ot sharpyǵan taǵdyrlar» atty kólemdi jazba jarııalandy. Bul maqalada qazaq legıoneri Ǵabdyrahmannyń basynan keshken taǵdyr-talaıy kórkem baıandalǵan.
* * *
Anadoly elinde Ǵabdyrahman jalǵyz emes eken. Jýyqta «Egemen Qazaqstan» gazetiniń bıylǵy 15 qańtardaǵy sanynda jas zertteýshi Samat Jumataıulynyń «Túrkııada bas saýǵalaǵan «Túrkistan legıony» qazaqtary» atty maqalasy jarııalandy. Osy maqalada Adana qalasyna baryp bas saýǵalaǵan bes qazaq: Islam Kereı (Shaıqysilám Látipov) – Soltústik Qazaqstan oblysy, Aqjar aýdany Jetiúı aýylynan, Iаhııa Qazbek (Jaqııa Qoshqynbaev) – Pavlodar oblysy, Jelezın aýdany Jańatalap aýylynan, Halyq Oral (Týlep Halelov) – Aqtóbe oblysynan, Qashım Balqash – Qaraǵandy oblysynan, Zeınel Ábıden (Zeınelqabıden Shaýyshov) –Qyzylorda oblysynan ekeni aıtylady.
Bulardyń bári ómirde joq. Biraq Islam Kereı (Shaıqysilám Látipov), Iаhııa Qazbek (Jaqııa Qoshqynbaev), Halyq Oral (Týlep Halelov) qatarly úsh adamnyń týystary joǵalǵan baýyrlary týraly habardar boldy. Osy atalarymyzdyń deregin izdep tabýǵa kómektesken adam – Túrkııada turatyn Aıǵun Kazbek esimdi azamat. Bul adam – joǵaryda aty atalǵan Iаhııa Qazbek atamyzdyń balasy. Iаǵnı ulty – qazaq. О́ziniń aıtýynsha, ákesimen birge bir top qazaq soǵystan keıin Túrkııanyń Adana qalasyna kelip turaqtapty.
«Bul kisiler ýaqyt óte kele belgisiz sebeptermen Túrkııany tastap AQSh jáne Eýropa elderine tarap ketken eken», deıdi Aıǵun ákesinen estigen sózin aıtyp. Bizdiń paıym boıynsha bul azamattardyń bosyp ketýine 1945 jyly oryn alǵan «Boraltan kópiri» oqıǵasy áser etken syńaıly. Iаǵnı Túrkııa legıoner sapynda bolyp, bas saýǵalap qashyp kelgen 195 túrki tektes (kóbi ázerbaıjan) jaýyngerlerdi KSRO elimen shekara shebindegi Aras ózenine salynǵan Boraltan kópiri arqyly qazdaı tizip keńes odaǵyna ótkizip bergen. Olardy qabyldap alǵan keńestik quqyq ıeleri sol jerde túgeldeı qyryp tastaǵan...
* * *
Keıin anyqtalǵandaı Iаhııa Qazbek (Jaqııa Qoshqynbaev) Kereký óńiriniń týmasy eken. Maıdanǵa Almatydan shaqyrylǵan. Biz tańdanarlyq oqıǵa – Aıǵun ákesinen qalǵan kóptegen qujat pen fotoderekti saqtap qalǵan. Osy qaǵazdardyń ishinde «Pavlodar oblysy Úrlitúb aýdany» degen jazý bar. Keıin anyqtalǵandaı Jaqııa jaryqtyq Pavlodar oblysy, Jelezın aýdany, Jańatalap aýylynda dúnıege kelgen. Soǵystan buryn qazirgi Jelezın aýdany «Úrlitúbi» dep atalypty.
Jaqııa jaryqtyq maıdanǵa ketkende artynda áıeli men qyzy qalypty. Kúıeýinen «habarsyz ketti» degen aqpar alǵan jary jalǵyz qyzyn mápelep ósiripti. Ekinshi ret turmys qurmapty. Surastyrý barysynda Jaqııanyń qyzy tiri bop shyqty. Bul habar jetken boıda Aıǵun Qazbek dereý Qazaqstanǵa ushyp kelip, Pavlodardaǵy qart apaıyna barǵan. Qushaqtasyp qaýyshqan, saǵynysyp tabysqan. Biraq dert meńdep jatqan qart ana týǵan inisimen jolyqqan kúnniń túninde o dúnıege attandy. Dátke qýat týǵan ákesi týraly estip, onyń sýretin ıiskep, inisin baýyryna basyp úlgerdi.
Joǵaryda aıtqanymyzdaı, ákesi týraly Aıǵunnyń qolynda saqtalǵan qujattarda ol kisi saýatty bolǵany ańǵarylady. Tipti óziniń áýlet shejiresin hám ómir jolyn jazyp qaldyrǵan. Balasyna «Qazaqstanda týystaryń bar, taýyp al» dep amanat aıtqan. Sol amanat oryndaldy.
