Jylytý maýsymy: Daıyndyq júıeli emes

Jylý ýaqtyly berilmeýi múmkin

Jalpy, jylytý maýsymynyń jaıy­na toqtalmas buryn, joǵarydaǵy má­seleniń mán-jaıyna úńilsek. Aldaǵy jylytý maýsymyna daıyndyq jumysyn oıdaǵydaı júzege asyrý úshin búginde energııamen jabdyqtaý kásiporyndary 2 týrbına, 30 qazandyq, 12 shaqyrym jylý jáne 886 shaqyrym elektr jelisine, 113 transformatorlyq qosalqy stansasyna jóndeý jumysyn júrgizip jatyr. Alaı­da jumystar júıeli uıym­das­ty­ryl­maǵandyqtan, daıyndyq oıda­ǵy­daı emes. Osyǵan oraı ob­lys ákiminiń orynbasary Serik Qana­ǵatov­tyń tóraǵalyǵymen jylytý maý­sy­myna daıyndyq jaǵdaıy qaralǵan edi. Sol jıynda kóp túıtkildiń sheti shyqty.

Oblystyq energetıka, turǵyn úı-kom­mýnaldyq sharýashylyǵy bas­qar­­masy basshysynyń orynbasary Danııar Sqaqovtyń aıtýynsha, Sarqan qalasynyń ortalyq qazandyǵynyń tozǵan 2 qazan­dyǵyn aýystyrýǵa mer­diger anyq­tal­ǵa­ny­men, qajetti ne­gizgi jab­dyq­tar­dyń joq bolýyna baı­lanysty áli kúnge deıin jumys bas­­talmaǵan. Ol azdaı, Úshtóbe qala­synda blokti-modýldi qazandyq satyp alýǵa jáne ornatýǵa qarajat bıyl shildede bó­lin­gen. Alaıda konkýrstyq rásimder áli kúnge deıin jarııalanbaǵan. Taldyqorǵan qalasyndaǵy Daraboz ana, Abaı, Gaýhar ana, Balpyq bı kóshe­le­rin­degi jylý jelisiniń ýchaskesin qaıta jańartý jobasynyń iske asyrylýyna baılanysty bıyl 4-28 qyrkúıek aralyǵynda abonentterdi ystyq sýdan ajyratý josparlanǵanymen, jumys ýa­qytynda aıaqtalmaýy múmkin. Bul tur­ǵyndardyń narazylyǵyn týdyrady. Sonymen qatar Eskeldi aýdanynyń Aqtuma, Aq­esh­ki jáne Syrymbet aýyl­da­rynyń turǵyndaryn ortalyq sýmen qamtamasyz etilmeý qaýpi bar.

«Qysqy jylytý maýsymynan qy­syl­maı shyǵý úshin energııa kásiporyn­da­ryna 365 myń tonna kómir, 10,1 myń tonna mazýt qajet. Sonymen qatar bıýdjettik uıymdar úshin 11,4 mln lıtr dızel, 16 myń tonna kómir jáne 4,2 myń tonna pellet daıyndalýy kerek. Alaıda energııa kásiporyndarynda búginde 81,6 myń tonna kómir, 1,7 myń tonna mazýt qory bar. Kásiporyndarǵa kómir tolyǵymen satylyp alynǵanymen, jos­pardaǵy 365 myń tonna kómirdiń 167,9 myń tonnasy ǵana jetkizilgen. Mazýt otynyn jetkizý qazan aıynda bastalady», deıdi D.Sqaqov.

Búginde bıýdjettik uıymdarǵa 11,2 mln lıtr (qajettilik 11,4 mln lıtr) suıyq otyny satyp alynsa, onyń 8,8 mln lıtrin ǵana dittegen jerine jet­ki­zilgen. Bıýdjettik uıymdarǵa qa­jet­ti 16 myń tonna qatty otynnyń 13,5 myń tonnasy jetkizilgen. О́kinishke qaraı, Panfılov aýdanynyń mádenıet nysandaryna kómir múldem joq. Oblys turǵyndary úshin kómirdiń jalpy qajettiligi 453,8 myń tonnany quraıdy, búginde 250,4 myń tonna alynǵan. Degenmen turǵyndardyń qatty otyn daıyndaý jumysy Qaratal, Kóksý, Aqsý aýdandarynda baıaý.

Jylytý maýsymy jaqyndap qalsa da, oblystaǵy 10 bilim berý nysa­ny­nyń jóndeý jumysy tolyq aıaqtal­maǵan. Sondyqtan jylytý maýsymyna daıyndyq jumysy bastalmaǵan. Sony­men qatar jylý jáne elektrmen jabdyqtaýshy uıymdar aldynda debı­tor­­lyq bereshekterdiń ýaqtyly ótel­meý máseleleri týyndady. Sal­darynan kásiporyndar ýaqytsha qarjylyq qıyn­dyq­qa tap bolyp otyr.

Jylytý maýsymynda «Taldy­qor­­ǵan­jylýservıs», «Alakól­jylý», «Sar­qanjylý» «AsýTVK» «Panfı­lov­sý­qubyry» mekemeleri men «Jylytý ortalyǵy» JShS-lardyń kómir jáne mazýt satyp alýyna bıýdjetten 1,8 mlrd teńge qarastyrylǵan. Bıýdjettik uıym­darǵa kómir jáne dızel otynyn jetkizý, jeke sektordy kómirmen tolyq qamtamasyz etý maqsatyndaǵy jumystar da retimen jalǵasyp jatyr. Sondaı-aq 1 648 kópqabatty turǵyn úı jáne bıýdjet salasynyń 936 obektisin qysqy jylytý maýsymyna daıyndaý jumysy qadaǵalanýda.

Ortalyq qazandyqtardy jańǵyrtý, jylý jáne elektr jelilerin jóndeý júrgizilip jatyr. Osy jyly Taldy­qor­ǵan, Tekeli qalalary men Alakól, Panfılov, Sarqan aýdandaryndaǵy jylýmen jabdyqtaý nysanyn jańǵyrtýǵa, salýǵa jáne aǵymdaǵy jóndeý jumysyna bıýdjetten 3,7 mlrd teńge bólingen. Sol qatarda Taldyqorǵan qalasyndaǵy №4 qazandyqty gazben jylytýǵa aýystyrý jáne Tekeli qalasyndaǵy «Alataý» shaǵyn aýdanyndaǵy jylý jelilerin qaıta qurý jáne salý, Alakól aýdany, Úsharal qalasyndaǵy qazandyqty qaıta jańartý, Panfılov aýdany, Nurkent aýylynyń jylý jelisin keńeıtý, Sar­qan aýdany Sarqan qalasynyń qazan­­dyǵy jóndelip jatyr.

Jylý jelisi men kózderin qaıta jańartý aıasyndaǵy jospar Qaratal men Panfılov aýdandary jáne Taldyqorǵan qalasynda qarqyndy júrip jatyr. Búginde oblystyq bıýdjetten «Basqýat» qazandyǵyn qaıta qurý jáne keńeıtý» jobasyna túzetý júrgizýge 500 mln teńge bólinip, jumys júrgizilýde. Bul kelesi jyly naýryz aıynda aıaqtalyp, aldyn ala mólsherlengen quny 25 mlrd teńgeni quraıtyn joba 2024-2025 jyly júzege asyrylmaq. Elektrmen jabdyqtaý jobasyna da oblystyq bıýdjetten qomaqty qarjy bólinip, 205 shaqyrymnan asa elektr jelisi qaıta jańǵyrady. Demek aımaqta qysqy jylytý maýsymyna daıyn­dyq jumysy qarqyndy júrýde jáne oǵan kerekti qarjy mólsheri de jet­kilikti.

Kúzdiń yzǵary birte-birte kúsheıip barady. Sanaýly kúnderden keıin elimizdiń barlyq aımaǵynda jylytý maýsymy bastalady. Osy rette shal­ǵaıdaǵy aýdan­dardyń daıyndyǵyn surap bildik.

«Alakól aýdany boıynsha jylytý maýsymy bekitilgen josparǵa sáıkes júrgizilýde. Aýdanda 2 ortalyqtan­dy­rylǵan jylytý qazandyǵy jumys isteıdi. Ortalyq qazandyqty qatty otynmen qamtamasyz etýge «SnabServısGrýp» JShS-men 378 mln teńgege 24 156 tonna qatty otyn jetkizýge kelisimshart jasalyp, táýligine 132 tonnadan tasymaldaý jumysy júrgizilýde. Qazirgi tańda 16 048 tonna qatty otyn jetkizildi. Jylý jelilerin aǵymdaǵy jóndeýge baı­lanysty 117 mln teńge qarajat bó­li­nip, bul jumysty «Velýnd stal» JShS sapaly atqarýda», deıdi aýdan áki­mi­niń baspasóz hatshysy Aıjan Murat.

Jalpy alǵanda, aýdanda barlyǵy 13 745 jeke turǵyn úıge jylytý maý­symy barysynda 71 696 tonna qatty otyn qa­jet. Búgingi tańda 41 787 tonna kómir sa­tylyp, turǵyndardyń 59,1 paıy­zy qysqy daıyndyǵyn qamdap aldy. Aýdan­dy qatty otynmen qamtamasyz etetin 5 temirjol tuıyǵy bar. Búgingi tańda 14 vagon nemese 1 041 tonna kó­mir qory jetkizilip, satylyp jatyr. So­nymen qa­tar «Qazaqstan temirjoly» UK» AQ aqparaty boıynsha barlyǵy 11 vagon nemese 759 tonna kómir jolda kele jatyr. Kómirdiń ortasha satylý baǵasy 17 500-23 000 teńge aralyǵynda.

Jyl saıyn jylytý maýsymy bas­talǵannan bastap turǵyn úıler men páterlerdegi turmystyq órttiń sany artatyny da belgili. Bul kóbinese jylytý júıeleri men qondyrǵylardyń tozýy, peshtiń aqaýy, jylytý, elektr jelisin shamadan tys júkteý ke­zindegi órt qaýipsizdigi erejesin óres­kel buzý, sondaı-aq turǵyndardyń nem­qu­raıdylyǵynan týyndap jatady. Son­dyq­tan da órttiń aldyn alý, jalpy qarapaıym talaptardy oryndaý týraly aýdandyq tótenshe jaǵdaılar bóliminiń qyzmetkerleri de túsindirý jumysyn bastap ketken.

Kómirdiń baǵasy qymbattaǵan

Jaýapty mamandardyń sózine súıen­sek, qazir kómir satyp alý jumys­ta­ry qyzý júrgizilip jatyr. Taldy­qor­ǵanǵa jaqyn aýdandar kógildir otynmen qam­tamasyz etilgenimen, qatty otynǵa su­ra­nys joǵary. Byltyrǵy olqy­lyq­tardyń aldyn alý úshin qoımalardan tonnalap tasýda.

«Oblys boıynsha 34 kómir tuıyǵy­men 4 qoıma jumys istep tur. Dál qazir ol jerlerde 27,8 myń tonna kómir bar. Orta eseppen táýligine 24 vagonmen 1 656 tonna kómir jetkizýde. Aldymyzdaǵy jylytý maýsymyna jalpy 453,8 myń tonna kómir qajet. Qyrkúıek aıynda 65,4 myń tonna kómirdi alyp kelý josparlanǵan. Aýdan jáne qala ákim­dikteriniń aqparaty boıynsha kómirdiń bir tonnasy ortasha eseppen 17 200-18 300 teńge, al temirjol qaty­nasy joq Aqsý jáne Sarqan aýdanda­ryn­daǵy baǵa 24 000-26 500 teńge», deıdi D.Iskakov.

Jalpy, jumystyń júıeli oryndalý barysy – tikeleı baqylaýda. Oǵan arnaıy monıtorıng júrgiziledi. Básekelestikti qorǵaý jáne damytý agent­tiginiń oblys boıynsha departa­menti kómir baǵasynyń negizsiz ósýine jol bermeý úshin jumys istep jatyr. Temirjol qatynasy joq alys Aqsý men Sarqan aýdandary Taldyqorǵan men Alakól aýdany arqyly kómirdi tasymaldaıdy. Aqsý aýdanyndaǵy jal­­ǵyz tuıyq I.Jansúgirov aýylynda or­nalasqan. Ol jerdegi qoımaǵa jaýapty Seıdahmet Jańabatyrov: «Meniń dál osy jumyspen aınalysqanyma 30 jyldan asyp ketti. Halyqqa tıimdi baǵa usynyp, kómirdiń sapasyna mán beremiz. Biz arnaıy «KamAZ» jaldap, sol arqyly jumys isteımiz. Al joldan alyp, baǵasyn negizsiz ósirip júrgender de joq emes. Máselen, olar aýdanymyzda ár tonnasyn 30 myńnan satady. Bizdegi baǵa belgilengen. Ol mejeden asyp ta, buzyp ta ketpeımiz. Dál qazir qoımada kómir jetkilikti. Qajettilik bolyp jatsa, qosymsha alyp kelemiz», deıdi. Kórshiles Sarqan aýdanynda da kómir baǵasy oblystaǵy basqa eldi mekendermen salystyrǵanda joǵary. Sebep belgili. Oblys ákiminiń baspasóz qyzmetindegilerdiń bizge bergen aqpa­raty boıynsha Sarqan qalasynda eki qoıma jumys isteıdi. Sonyń bir qoı­ma­syna Erlan Beısembekov jaýapty.

«Qoımamyzdaǵy kómir qory jet­kilikti. Turǵyndar jaqsy alyp jatyr. Bir tonna kómirdiń baǵasy – 26 500 teńge. Araǵa úsh kún salyp Taldy­qor­ǵannan alyp kelip otyramyz. Arnaıy «KamAZ» jaldaımyz. Jaǵdaıǵa qaraı biz de áreketti shırata túsemiz. Kómir suranysqa ıe, qoımalarǵa áli de tasyp jatyr. Bul – temirjol qatynasy joq óńirlerdegi jaǵdaı», deıdi Erlan Nursaıynuly.

Al gazben qamtylǵan, temirjol qaty­nasy bar Eskeldi, Kerbulaq, Qara­tal aýdandarymen Taldyqorǵan qala­syn­­daǵy qoımalarǵa jaýapty Talǵat Dıhan­baevtyń óz aıtary bar.

«Byltyr dál osy ýaqytta kezek bas­talyp, turǵyndar japa-tarmaǵaı kó­mir alýǵa asyqty. Bıyl jaǵdaı basqa. Qoımada kómir óz mólsherinen asa tolyp tur. Halyq qajettiligine qaraı kómir satyp alyp jatyr. Burynǵydaı talas joq. Qoımalardy atap ótsek, Taldy­qor­ǵan­daǵy qoımada – 5 myń tonna, Eskeldi aýdanynyń ortalyǵy Qarabulaq aýy­lyn­daǵy qoımada – 1,5 myń tonna, Úshtóbede 600 tonna kómir bar. Erteń qara sýyq kelgende kezek kóbeıip, shý shyǵyp ketpes úshin kez kelgen adam qa­zirden qımyldaǵany abzal. Al biz óz kezegimizde jospardy tolyq oryndap, qystan jaqsy shyǵýǵa nıettimiz», deıdi Talǵat Jumabaıuly.

Jalpy, jylytý maýsymyna oblysymyz «Qarajyradan» 216,8 myń tonna, «Shubarkólden» 237 myń tonna kómirdi alyp kelýdi josparǵa qoıǵan. Temirjol qyzmetkerleriniń aıtýynsha, mamyrdan beri 120,8 myń tonnasy kelgen. Bul – paıyzdyq kórsetkishpen eseptegende 26 paıyz. Mejelegen ólshemniń jartysyna da jetpeıdi. Demek aldaǵy ýaqytta vagondar kóbeıip, kómir mólsheri de artpaq. Qyrkúıektiń ózinde 948 vagon kómir alyp kelý kúntizbege engen. Qazir 5,7 myń tonna kómir tıelip daıyn tur. Qatty otyndy paıdalanýshylarǵa bar­lyq jaǵdaı oılastyrylǵan. Tek ýa­qytymen áreket etip, tıimdi baǵa usy­nylyp turǵanda satyp alý qajet.

Jetisý oblysy