Dombyrany kásibı oqý men toqý

Qazirgi kezde de bul jumystar qar­­qyndy júrgizilip otyr. Kúı jı­naq­tarynyń túsindirmelerinde meto­dıkalyq nusqaýlyqtar jáne ádistemelik túsin­dirmeler bar. Osy salada eńbek etken ustazdardan – E.Úsenov, A.Úlkenbaeva, E.Mus­tafaev, T.Álipbaev, N.Tapalov, M.Núkeev, E.Basyǵaraev, B.Ábenov, J.Qa­­dyrqulovtardy ataýǵa bolady. Kúı jı­naqtary, pedogogıkalyq reper­týar jáne hrestomatııa kitaptaryn jaz­­­ǵan osynaý ádiskerlerimiz domby­ra aspabynyń metodologııasyna aı­tar­lyqtaı jańalyqtar engizdi.

О́tkendi saralaı kele biz atalǵan eńbekter úshin qýanamyz, dombyraǵa arnalǵan shyǵarmalardyń kóbeıýine kóńilimiz marqaıady. Degenmen, qazirgi zamandaǵy bilim berý jumysynda qor­dalanyp qalǵan birshama másele bar ekenin de aıtpaýǵa bolmaıdy. Ke­ńes úkimeti kezeńinde jaryq kórgen ádis­temelik nusqaýlyqtardyń ozyq úlgi­lerin paıdalana otyryp, jańa dáýir baǵdarlamasyn túzip, jańasha damý jo­lyna túsý – búgingi zamannyń kúr­deli talaby bolyp otyr. Endi osy má­seleler tóńiregindegi birsypyra usy­nys­ymyzdy kópshilikke tarqata aıt­paq nıettemiz.

Qazirgi zamanda dombyrashylyq ónerge degen tyńdarmannyń talǵamy men naryqtyń zańy óz degenin jasatyp otyrǵany belgili. Mysaly, joǵary mýzykalyq oqý ornyn bitirgen túlektiń eńbek jolynyń bastaýynda mektep muǵalimi qyzmetimen qatar shoý-bıznes, toı-dýman salasyna ba­ǵyttalǵan jumys oryndary da aldynan shyǵady. Álbette, túlektiń tańdaý erki bar. Bul kúnde jas mýzykant úshin bu­qa­ralyq kórneki is-sharalar men shoý-bıznes esigi aıqara ashyq jáne ol asa tabysty istiń kózi bolyp otyr. Kóptegen túlekterimiz kásibı mamandyq jolyn emes, estradalyq ba­ǵytty tańdaıtyny da sondyqtan. Mund­aı jaǵdaıda dástúrli kúıshilikti nasıhattaý jumysy ońaıǵa túspeıdi. Qurmanǵazy, Dáýletkereı, Táttimbet, Qo­jeke, Beısenbi, Toqa, Qazanǵap, Shal Myrza, Esir, Esbaı, Mámen, Seıtek, Ál­shekeı, Súgir, Dına, Á.Hasenov, M.Ham­zın, T.Mombekov, B.Basyǵaraev, R.Ǵab­dıev, Q.Ahmedııarov taǵy basqa da klassık kúıshilerdiń muralary, qa­zaq kúıiniń aımaqtyq mektepteri, dás­túrli qaǵys erekshelikteri, kúı saryny, kúıdiń shyǵýyna qatysty ańyz-shejireleri nazardan tys bolmaýy kerek. Dombyranyń dástúrli damý máselelerin oqý oryndarynda ustazdar qaýymy úıretkenimen, jas dombyrashynyń olardy bolashaqqa jalǵastyrýy birtindep qıyndap ba­ra jatqany ashy shyndyq. Muny sheshý­diń joldary kásibı bilim beretin pro­fes­sorlyq-oqytýshylar quramynyń moıny­na artylar aýyr júk ekeni aıtpasa da túsinikti. Osy má­seleni tek oqytý standarttaryna reforma jasaý arqyly ǵana sheshý kerek dep sanaımyz. Iаǵnı oqytý barysynda kúıshilik ónerdi jalǵastyrýǵa septigin tıgizetin arnaıy batyl baǵdarlamalar maqsatty túrde jasalýy kerek, sonymen qatar stý­­dent­terdiń konserttik qaıratkerligin jáne pe­dagogıkalyq praktıka bilikterin de art­tyratyn erekshe áserli is-sharalar, etno­pedagogıkalyq tárbıe quraldary asa qajet.

Birinshiden, kúıshilik salt pen dás­túr­di stýdent boıyna darytýdy emtıhan, synaq, mejelik baqylaý arqyly iske asyrý mańyzdy. Bizdiń oıymyzsha, bir jyldyq oqý merziminde tórt mejelik baqylaý jáne eki emtıhan bar. Árbir mejelik baqylaýda stýdent ártúrli stılde jáne ár aımaqtan jeti kúı tartýy kerek, bul shákirttiń jan-jaqty kúıshilik dástúrdi tanýyna ıgi áserin bere alady. Al emtıhanda eki me­jelikte ıgergen 14 kúıdi jatqa tar­typ tapsyrady. Sonymen qatar kúı­sandyq súıemeldeýimen oryndalatyn 2 shyǵarmasy tyńdalady. Bul onyń ansambldik sezimin damytý úshin jáne oryndaý tehnıkasyn ósirý úshin kerek. Nátıjesinde, eki jartyjyldyqty qosa eseptegende stýdent repertýarynda bir kýrsta naqty 28 kúıdi ıgeredi. Kýrs sońynda ustaz shákirtiniń jeke kon­sertin de uıymdastyra alady, bul oraıda stýdenttiń sahnalyq mádenıeti de, repertýary da qalyptasa túsedi.

Usynylǵan osy jobanyń qazirgi bilim berý standarttarynyń bapta­ryna eshqandaı qaıshylyǵy joq eke­nin eskertemiz. Kerisinshe, oqý standart­ta­ryndaǵy maqsattardy iske asyrý sala­syndaǵy kezekti metodıkalyq izdenister men maqsattardyń biri retinde qabyl­daýǵa bolady dep oılaımyz.

Nátıjesi qandaı bolmaq? Árıne, osy kýrstyq talapty oqytý barysyn­da stýdenttiń tóltýma kúıshilik dás­túrge degen talǵamy qalyptasady, kúı­shilik minezi ornyǵady, belgili bir oryn­daýshylyq stılge ózindik beıimdiligi de artady. Qalaı bolǵanda da osy ádisnama arqyly atadan balaǵa jalǵasyp kele jatqan dalalyq baıtaq ónerimizdiń tabıǵatyn saqtaı alarymyz haq.

Ekinshiden, tartys dástúrin engizý kerek. Iаǵnı qazaqy kúı tartys mádenıetin zamanaýı úlgide oqytý jáne damytý. «Tartys» degenimiz – eki kúıshiniń óner­degi básekesi. Qazaq tarıhynda ataqty kúıshilerdiń kóbi tartysqa túskeni belgili. Mysaly, «Úsh ananyń tartysy», «Súgir men Mafrýzanyń tartysy», «Dınanyń «Soqyr Esjanmen kúı saıysy», «О́skinbaı men Qulbaı bahshynyń tartysy», t.b. sekildi halyqqa belgili úlken kúı saıystary bolǵan. Al endi osy dombyradaǵy kúı tartys dástúrin jańǵyrtý úshin ustazǵa biraz iz­de­nister kerek. Bizdiń ýnıversıtette «Dom­byra» kafedrasynyń jetek­shi­­ligi­men ótetin «Qos ishek» atty res­pýb­lıkalyq kúı saıysy bar (jobanyń av­tory – J.Qadyrqulov). Osy saıysta qa­tysýshylar jerebemen juptasady da eki kúıshi sahnaǵa qatar shyǵady. Kon­kýrs baǵdarlamasyndaǵy kúılerdi kezek tartyp kádimgi dástúrli tartysqa túsedi. Mundaı tartysta eki kúıshiniń biri basym túseri aıdan anyq, kelesi ke­zeńge tartys­ta jeńgen kúıshi ǵana shyǵady. Mundaı jaǵdaıda qazylar tarapynan da bura tartý áste múmkin emes. Aıtpaǵymyz, konkýrsqa kúı tartys saltyn engizý arqyly dástúrli kúıshilik mádenıetimizdi óskeleń urpaqqa sińirýdiń bir tájirıbesi osy. Árıne bul oqytý baǵdarlamasynan tys, konkýrstyq talap retinde kezekti metodıkalyq oıymyz retinde usynylady. Tartys dástúrin kýrsaralyq formatta ótkizý múmkindigi bar, bul jaǵdaıda jeke kúıshilikpen qatar komandalyq (mysaly, bir kýrs – bir komanda) toptar da óner saıysyna túse alady.

Úshinshiden, kúıdiń tarıhy, avtory, mazmuny sekildi máseleler de qaperden tys qalmaýy kerek. Sebebi oryndaýshy kúı týraly ǵylymı derekterdi jaqsy bilýi mindetti. Bul oraıda mamandyqtan dáris beretin muǵalim ár kúıdiń tarıhyn muqııat túsindirýi kerek, sosyn jyl sońynda kollokvıým retinde emtıhan talabyna engizýge de bolady dep sanaı­myz. (Bul usynys mamandyqtan bilim berý talaptaryna arnaıy synaq retinde de engizilse quba-qup bolady dep esepteımiz. Sebebi kollokvıýmdyq bilim belgili bir synaq nátıjesin qajet etedi, ıaǵnı bul jerde pedagogıkalyq júkteme máselesi de bar, ony jumys úderisinde sheshýge múmkindik bolady).

Kásibı oqytý, dombyrashy maman tárbıeleý isi qazirgi biz tutynyp júrgen jalpy pedagogıka men arnaýly metodıkany qaıta qaraýdy talap etedi. Zamanaýı mýzykalyq mádenıetke, estrada ónerine ulttyq tól aspaptarymyzdyń aralasýy jyldan-jylǵa qarqyndap ósip kele jatqanyn joǵaryda aıtqanbyz, ony toqtatý ıakı toqtatpaý bizdiń quzyretimizde emes. Dombyra aspabynyń estradalyq jolmen damýy meılinshe kásibı bilikpen júzege assa halyq ıgiligine qyzmet ete alady. Áńgime tórkini toı deńgeıindegi áýesqoılyq tó­ńireginde edi. Mysaly, estradalyq janrda kásibı sahnalarda eńbek etip júrgen A.Úlkenbaeva, A.Eń­sepovterdiń esimderi elge keń tanymal. «Ulytaý» toby da estradalyq baǵytta dom­byra kúılerin kásibı deńgeıde oryndap, ulttyq ónerimizdi álemge nası­hat­tap keledi. Bizdiń oqý ornynyń túlek­­terinen quralǵan «Ernat jáne Te­mir­­lan» toby birneshe halyqaralyq kon­kýrstardyń bas báıgesin jeńip alǵan. Son­dyqtan dombyranyń estradalyq salada damyǵanyna qarsylyǵymyz joq. De­genmen, dástúrli kúıshilik mek­tep­tiń mazmunyn saqtap qalý jáne bola­­shaq kúıshi tulǵasyn tárbıeleý qa­zirgi ýaqyttaǵy ustazdardyń qasıetti mindeti bolyp qala beredi. Bul salada oqy­týshylar tarapynan ǵylymı-ádis­namalyq zertteýler kóptep jazylýy, ustaz­dar ózara jıi tájirıbe almasýy qajet. Bul oraıda Qazaq ulttyq óner ýnı­versıtetiniń «Dombyra» kafedrasy uıym­dastyrǵan alqaly jıyndardy, semınarlar men sheberlik sabaqtardy úlgi etýge bolady.

Dombyrany kásibı oqý men toqý Qa­zaq ulttyq óner ýnıversıtetinde akademııalyq deńgeıde jáne tájirıbe júzinde synnan ótkeni belgili. Bo­la­shaqta osy saladaǵy tájirı­be­leri­mizdi jan jaqty jazý jáne ony basqa da oqý oryndaryna usy­ný oıymyzda bar.

Abylǵazy AHMADIEV,

Qazaq ulttyq óner

ýnıversıtetiniń dosenti