Foto: anatili.kazgazeta.kz
Kúıshi, óner zertteýshisi Sársenǵalı Júzbaev «Nar ıdirgen» avtorlyq radıohabarynda Jaýlybaı Imanálıevtyń soqtyqpaly-soqpaqty ómiri týraly birneshe suhbat júrgizdi. Tutas bir dáýirdiń jylnamasy jadynda turǵan qarııanyń qazynasyn jazyp alýda enjarlyǵymyz eldigimizge syn bolyp tur.
«Men 1942 jyly qańtar aıynda burynǵy Shaıan aýdany, Aqbastaý aýylynda týdym. Aǵam Tólebaı soǵystan oralǵan soń bizdi 1945-1946 jyldary kóshirip Shornaq aýylyna apardy. Ákemniń aǵasy Qaly túrmeden bosap keldi. Onyń týǵan inisi meniń ákem Janáli Barhıev Balqash mys kombınatynda dırektordyń orynbasary qyzmetin atqaryp júrgende «halyq jaýy» atanyp aıdalyp ketken. Ápkem Rahııany da oqýdan shyǵarǵan. Ákemniń aǵasy Qaly aqsaqaldy jumystan qýdalaǵan. Ákem 1949 jyly qaıtys bolǵan eken.
Meniń Imanálıev degen famılııany alýymnyń da ózindik tarıhy bar. Ákem «halyq jaýy» degen jeleýmen aıdalǵanda salqyny tıip pedagogıkalyq ýchılıshedegi oqýynan qýdalanyp, shyǵarylǵan ápkem Rahııanyń kúıeýi Imanáli Arsymbetov degen kisi edi. Meniń ákemmen birge áriptes bolǵan. Ákem Almatyda «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetinde jumys istegende Imanáli jezdemiz ákemniń qaraýynda eńbek etken. Rahııa ápkemmen shańyraq qurǵan soń meni baýyryna basyp, asyrap alǵan. 1943 jyly ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa attanyp, oralmady. Osylaı men ózimniń ákemniń de, asyrap alǵan jezdemniń de tárbıesin kórgem joq. Men soǵystan aman-esen oralǵan Tasbolatuly Tólebaı, Qaly Barqıev degen kisilerdiń tárbıesin kórip eseıdim. Qaly aǵa dáýlesker kúıshi boldy. Bala kúnimde maǵan ózi dombyra shaýyp berip kúı shertýdi úıretti. Tólebaı partııa mektebin aıaqtap kelgen soń arnaıy joldamamen Sozaq aýdanyna jiberedi de, ol kisi ózimen birge meni de ilestire ketti. 1959 jyly Sholaqqorǵandaǵy orta mektepti osy Tólebaı aǵamnyń qolynda turyp támamdadym.
Qaly atam óte muńly kisi edi, óziniń ákesi Barqy da kúıshilikti keremet meńgergen ónerpaz bolsa kerek. «Jákemniń kúıi edi» dep ákesiniń kúılerin tartqanda óte muńdy, sherli estilýshi edi. Al endi kópshilik ortada qaýmalaǵan adamdar qolqa salyp kúı surasa, dombyrasyn múldem qolyna almaıtyn. Tek jumystan kelgennen keıin keshki ýaqytta ǵana eki ishekti sóıletýshi edi jaryqtyq. Aıaǵyn aıqastyryp alyp kúıdi birinen keıin birine jalǵap shertedi, men de janyna jaıǵasyp yqylaspen tyńdaımyn. O basta «Jákemniń kúıi» dep biraýyz aıtady, ary qaraı lám-mım demeıdi. Únsiz otyryp kúıdi tógedi. Qaly atamnan úırengen kúılerimniń kópshiliginiń ataýyn bilmeımin.
Qarataýdyń ataqty kúıshisi Súgir Álıulymen bir-aq márte jolyǵýdyń sáti tústi. Biraq men mektepte Súgir kúıshiniń Ulbala degen qyzymen birge oqydym. 1958 jyly Sholaqqorǵandaǵy metkeptiń 10-synybynda oqyp júrgenimde kórkemónerpazdar úıirmesiniń múshesi retinde meni sabaqtan surap alyp, aýdannyń mádenı kúnderinde aýyl-aýyldy aralap konsert qoıdyq. Yntymaq degen aýyl bar. Sol aýyldyń mádenıet úıinde konsert qoımaqshy bolyp syrtta aıaldap turǵanbyz. Orta boıly, basynda kıiz qalpaǵy bar aqsaqal ózi kelip amandasyp, «aýylǵa at-kólik aman jettińder me?» dep qal surasty. Aýdandyq mádenıet úıiniń dırektory meniń qulaǵyma sybyrlap, Jappas Qalambaevtyń ustazy ataqty Súgir aqsaqal osy kisi» dep syrttaı tanystyrdy. Jappas Qalambaevtyń elge máshhúr qobyzshy ekeninen habardarmyn. Súgirdi bilmeımin, mektep oqýshysymyn. Yntymaq aýylyna konsert bastalardyń aldynda bizden úsh-tórt jas úlkendigi bar, buryn Sozaqtaǵy mektepte qatar oqyǵan Sáýirbek degen jigit keldi. «Jaýlybaı, sen qyp-qyzyl kúıshi ekensiń ǵoı, biraq qazir kórermender arasynda Súgir atań otyrady. Bilmeıtin kúıi joq. Sondyqtan abdyramaı asyqpaı óner kórset» dep qamshylap ketti. Uıalǵanymnan daıyndap barǵan tórt kúıimniń tek ekeýin ǵana sherttim. Sahnanyń syrtynda Sáýirbek keldi konsert aıaqtalǵan soń. «Súgir shaldyń sen týraly ne aıtqanyn estirteıtin dep keldim. «Túbinde osy solaqaı baladan birdeńe shyǵady» dep tamsanyp otyrdy ónerińe» demesi bar ma? Arqalanyp, tóbem kókke jetkendeı qýandym», deıdi qart jýrnalıst.
Súgirdiń búginge jetken tek jalǵyz sýreti bar. Ony da tapqan osy Jaýlybaı aqsaqal. Bul jaıynda ózi «Nar ıdirgen» radıo habarynda bylaı deıdi.
«Sozaq aýdanynda Ergesh degen fotograf kisi boldy. Keıin Shymkentke qonys aýdardy. Ergesh fotografqa da arnaıy amandasyp, Súgirdiń sýretin suradym. Biraq ol kisi qanshama qaıratkerlerdi rásimge alǵanymen de nysanasyna Súgirdiń beınesi ilinbepti. 1971 jyly oblystyq gazettiń tapsyrmasymen Sozaq aýdanyna jolym tústi. Sonda Súgirdiń menimen birge oqyǵan qyzy Ulbalaǵa suraý salyp taptym, úıinde qonaq etti. Tórinde úsh shaldyń ıyqtasa qatar túsken sýreti ilýli tur eken. Bular kimder degenimde bireýi ákesi Súgir ekenin aıtty. Ol kisiniń fotosy joq deýshi edi, ómiriniń aqyryna deıin namaz oqyǵan, sahnada kúı tartpaıtyn, ózin sýretke túsirýge toqtam salyp otyrǵan kisi eken. Osyny aıtyp edim, Ulbala tarıhı sýrettiń shejiresin aǵytty. Bul fotony Kerimbek Syzdyqov degen kisi taýypty. Súgir kúı tartyp otyrǵanda áýesqoı fotograftyń biri baıqatpaı shyrt etkizse kerek. Mine, sol foto eken qyzynyń saqtap júrgeni. Ulbalanyń ruqsatyn alyp sýretti fotoǵa túsirip aldym da oblystyq «Ońtústik Qazaqstan» gazetine anyqtama berip jarııaladyq. Sodan bul sýret jan-jaqqa taraldy.
Taǵy bir derek men Súgirdiń ákesi Áli aqsaqaldy da kórdim. Onyń sebebi bylaı. Ulbala mekteptegi emtıhanǵa keshigip kelmeı qaldy. Muǵalimimiz meni jumsady. Úıine barsam, tórde bir qaýsaǵan qarııa otyr eken. 1954-1955 jyldardaǵy oqıǵa ǵoı. Sony 1971 jyly Ulbalanyń shańyraǵynda otyryp eske túsirip surasam «ákem Súgirdiń ákesi Áli aqsaqal» dep jaýap berdi».
Jaýlybaı qarııa bala kúninen Qarataý shertpe kúılerine qosa óz atalary Barqy, Qaly, О́tegenniń, Súgirdiń kúılerin qulaǵyna quıyp, jadysyna toqyp eseıgen kúıshi. 1975 jyly kúıshi Muhıt Aıtqalıevpen tize qosyp jaryqqa shyǵarǵan «Qarataý shertpeleri» dep atalatyn kitaby qalyń oqyrmannyń ystyq yqylasyna bólendi. Kúıshilikten ózge jyraýlyq, termeshilikti de órkendetti. Teleranada, qazaq radıosynda jyrshylardy, termeshilerdiń de shyǵarmashylyǵyn nasıhattaýǵa orasan úles qosty.
Kezinde Jappas Qalambaev Súgirdiń ózinen tyńdap kúılerin notaǵa túsirgen eken. Biraq qoldy bolyp joǵaltyp alady. Jaýlybaı Imanálıev Jappastyń túsirgen notasy kimniń qolynda júrgenin surap, «Jas Alash» gazetinde maqala da jarııalady. Biraq esh deregi tabylmady.
«Jaýlybaı aqsaqaldyń úıinde turyp, kóp dıdarlastym, suhbat qurdyq. Tipti «Qazaq radıosyndaǵy» «Nar ıdirgen» baǵdarlamasynda birneshe márte qonaqta boldy. Bul kisiniń bir erekshe qasıeti ózi de kúıdi keremet shertedi. Biraq sanaly ǵumyryn kúıshilerdi, jyrshy, termeshilerdi nasıhattaýǵa arnady. Solardyń kómýli qalyp kómeski tartyp bara jatqan jaýharlaryn arshyp jaryqqa shyǵarýǵa umtyldy. Munyń barlyǵy da ol kisiniń kásibı mamandyǵy jýrnalıstıkaǵa degen adaldyǵy dep bilemin. Bul kisiniń jeke muraǵatynda, óziniń qorynda qundy jádiger sanalar rýhanı muramyz óte kóp. Bala kúninen jınap júrgen aýyz ádebıeti, jazba ádebıet, qısa-dastan, aıtys, kúı, terme, jyrlardyń kópshilikke beımálim bolǵan nusqalar óte kóp. Osynyń barlyǵyn jınaqtap, kitap shyǵaryp keler urpaqqa mura etsem degen armany eren. Zeınetkerlikke shyqqanda da sharshaý kórgen joq. Qaı óńirden kúıshilerdiń deregin estise «bes qarýyn asynyp» izdep baryp, kúılerin jazyp alyp jınaqtady. Biraq birneshe jyl burynǵy syrqatynyń kesirinen eki kózi sý qarańǵy bolyp kórmeı qaldy», deıdi belgili kúıshi, óner zertteýshisi Sársenǵalı Júzbaev.
