Eńsegeı boıly Er Jaýǵash

Jaýǵa qarsy qazaqtardyń basyn qo­syp, birigip soǵysý maqsatynda 1726 jyly Ordabasyda úsh júzdiń basyn qosqan úlken keńes sha­qyrylady, bas qolbasshy bolyp Ábil­qaıyr han saılanady. Urys týyn Bógenbaı batyr kóteretin boldy. Uly júz qolyna Jolbarys han basshylyq etti, onyń áskerinde 17 myń adam boldy. Dýlattan – 8 myń adam, qaraqalpaqtan – 2 myń adam, Jetisý qazaqtarynan – 7 myń adam. Ábilqaıyr basqaryp kelgen Kishi júz qolynda 7 myń adam bolǵan. Orta júz­den 20 000 adam qatysty. Sol 1726 jyly Sarysý boıynda Aıran tógilgen degen jerde bolǵan soǵysqa qazaqtardan 44 myń adam qatysqan eken.

1748 jyldan bastap Abylaı hannyń qorǵaýshysy ári bıi bolǵan Jaýǵash jas ta bolsa qalmaqtarǵa qarsy sheshýshi urys­tardyń bárine derlik qatysyp otyr­ǵan. Jaýǵash batyr 1748 jyldan 1758 jylǵa deıingi aralyqtaǵy qazaq-qal­maq arasyndaǵy barlyq urysta shaı­qasyp, erligimen tanyldy. Qarakereı Qabanbaı, Qanjyǵaly Bógenbaı, Sha­pyrashty Naýryzbaı, Shanyshqyly Ber­­diqoja, Taraqty Baıǵozy batyrlar Jaýǵash batyrdyń maıdandaǵy erlik qımyldaryna talaı kýá boldy. Batyr Jaýǵashtyń tarıhı qyzmeti qytaı derek­terinde de saqtalǵan, ol – Qazaq handyǵyn dıplomatııalyq qyzmetimen de nyǵaıtýǵa kúsh salǵan qaıratker. Shyn máninde Jaýǵash ári batyr, ári bı, ári elshi, ári qaıratker tulǵalardyń biregeıi retinde tanyldy.

Abylaı han qalmaqtardyń shabýylyn kútip otyrmaı, jaý ishine tyńshy jiberip, málimet alyp otyrýǵa, dushpannyń maq­satyn barlaý jasap bilip, anyqtaýǵa, úne­mi saqtyq sharalaryn eskerip otyrýǵa asa mańyz bergen. Soǵys barysynda urys jaǵdaıyna qaraı Abylaı han mindetterin eń senimdi, atqara alady degen adamǵa artatyn. Qııanǵa salsa da, tóske salsa da óz min­detin senimdi túrde atqara bilgen batyr­lardyń biri Jaýǵash boldy.

Bulantydaǵy 1726 jylǵy soǵys, 1729 jylǵy Dalataýdaǵy uly maıdan qazaq áskeri jońǵarlardy oısyrata jeńgen iri jeńister edi.

1745 jyly qyrkúıekte Qaldan Seren qaıtys bolǵannan keıin, ornyna qońtaıshy bolyp uly Seýen Dorjy saılanady. Taqqa talas bastalyp, ony aǵasy Lama Dorjy 1750 jyly óltiredi. Sóıtip, ol bılikke keledi. Ol Qaldan Serenniń kúńnen tý­ǵan balasy edi, zańdy murager bola almaı­tyn. Taqqa quqysy bar Dabashy men Ámirsana edi. Jońǵar handyǵynda taq úshin kúres bastalady, 1751 jyly Dabashy men Ámirsana jeńilip, Abylaıǵa qashyp keledi. Muny bilip otyrǵan qalmaq qoń­taıshysy Abylaıǵa elshi jiberip, ózine qaýip tóndirip turǵan Dabashy men Ámirsanany qalaıda qaıtarýdy talap etedi. Úsh júzdiń bıleri men batyrlary bas qosqan keńeste: Dabashy men Ámirsana qaıtarylmasyn degen sheshim jasalady. Osy keńeske Jaýǵash batyr da qatysady. Qazaq pen qalmaq arasyndaǵy jaǵdaı sodan shıelenise túsedi, munyń aıaǵy soǵysqa alyp keletini aıdan anyq bolatyn. Abylaı qalyptasqan jaǵdaıdy qazaqtar jaǵyna ońtaıly sheshý jolynda tamasha strategııalyq josparyn iske asyrady. Ýaqyt Jońǵar handyǵyndaǵy saıası jaǵdaıdy óz múddesine sheber paıdalaný bolatyn. Bul jaǵdaıdy Lama-Dorjy da paıdalanyp qalýǵa umtylyp, 1752 jyly qyrkúıek aıynda jıyrma myń áskerin saılap attandyrady. Mine, osyndaı jońǵar qalmaqtarynyń aýyr qolyna qarsy shaıqasta Jaýǵash batyr da Abylaıdyń janyndaǵy sarbazdarmen birge urys qımyldaryna basshylyq jasaıdy.

1752 jyly qazan aıynda Abylaı joń­ǵar qalmaqtarynyń áskerine eseńgirete soqqy berip, tas-talqan etip, jaýdyń be­tin qaıyryp, tyqsyryp tastaıdy. Sóı­tip, kelisim jasaý úshin elshi jibe­redi. Elshiler ishinde jaýdyń ishki jaǵdaıyn barlap, onyń qarýly áleýetin anyqtaý úshin qalmaq tilin jaqsy biletin, sheshen tildi, alǵyr oıly, qyraǵy kóz­di, kózdegenin alyp ta, shalyp ta túse­tin eńsegeı boıly Er Jaýǵash ta bar edi. Elshi jiberýdiń astarynda Aby­laıdyń ishki esebi, bolashaq jospary bar bolatyn. 

Qazaq arasyna pana izdep kelgen Dabashy men Ámirsananyń júz elý nókeri bar edi. Jazýshy-tarıhshy M.Maǵaýın: «Abylaı bularǵa bes júz alamanyn qosyp beredi. Dabashy men Ámirsana shuǵyl attanyp, ózderine tanys qıǵash joldarmen Jońǵarǵa ótedi de, bar áskeri maıdanǵa ket­ken, qorǵaýsyz qalǵan han ordasyn shabady. Jasaýyldaryn túgel jaıpap, Lama-Dorjynyń ózin tutqynǵa alyp, qolma-qol basyn shabady. Bul – 1753 jyl, qańtardyń 12-shi jańasynda bolǵan oqıǵa» («Qazaq tarı­hynyń álippesi», 114-b.), deıdi. «Sóıtip, Dabashy qońtaıshy han taǵyn ıemdendi. Osy ýaqıǵalardyń bel ortasynda Abylaıdyń senimdi tapsyrmalaryn múltiksiz oryndaǵan Jaýǵash ta bolyp, qaırat tanytty. Ol Abylaı qosqan bes júz alamandy basqaryp barǵan. Dabashynyń taqqa otyrýyna qoldaý jasady. Buǵan qarsy bolǵan Lama Dorjynyń noıandary bas kóterip, Dabashy jeńilip, Abylaıdan qaıta kómek suraıdy. Abylaıǵa da keregi osy bolatyn. Dabashy men Ámirsana Abylaıdyń kómekke jibergen qolynyń kómegimen qarsylastaryn aıamaı qyrady. Dabashy Ámirsananyń, Orta júz bıleriniń qoldaýymen 1753 jyldyń sońy men 1754 jyldyń basynda han bolady», dep ja­zady tarıhshy I.Zlatkın. Uzamaı-aq odaqtasa qımyldaǵan Dabashy men Ámir­sananyń arasynda taq úshin ymyrasyz aıqas bas­taldy. Bul tusta Abylaı saıa­satyn saıası jaǵdaıǵa qaraı ózgertedi, endi ol bı­likke kúresken Ámirsanany qoldaıdy.

M.Maǵaýın: «1753-1754 jyldarda Ja­nataı, Qabanbaı, Bógenbaı, Kereı Jánibek, Múıizdi О́tegen batyrlar bastaǵan qazaq qosyndary qysy-jazy demeı áldeneshe ret Jońǵardy shaýyp qaıtady», dep kór­setedi. Osy batyrlardyń ishinde Arqaǵa 15 jasynda ketip, Abylaıdyń janynda jú­rip kózge túsken Jaýǵash batyr da bolǵan.

Ámirsana Dabashydan jeńilip qalady da, Telesk kóli, Kobdo, Ýlanka arqyly Hal­qaǵa baryp taban tireıdi. Sol jerde Sın ókimetine tilegin jetkizip, qyzmetin kórsetýge daıyn ekenin bildiredi. Impe­rator Hýn Lı Ámirsanany jaqsy qa­byl­dap, birinshi dárejeli knıaz (Sınvan) ataǵyn beredi, maqsaty Jońǵar handyǵyn joıý úshin Ámirsanany qolaıly qarý etip paıdalaný bolatyn. Qytaı 200 000 áskerin Halqa-Jońǵar shekarasyna attandyrady. Jany qysylǵan Dabashy ımperator Hýn Lıge óziniń qaraýyna kóshetindigin málimdep, balasyn jáne alty kisini óziniń shynaıylyǵyna kóz jetkizý úshin qyzyl týyn qosa jiberedi. 1755 jyly 14 mamyrda Ámirsana bastaǵan Sın armııasy Tekes ózeni alqabyna shyǵady. 8 shildede Dabashy qolǵa túsedi, Pekınge jiberiledi. Sóıtip, Jońǵar handyǵy joıylyp, tórt knıazdikke: Hoıot, Derbet, Hoshaýyt, Shoras knıazdigine (ulysyna) bólindi. 1755 jyly jazdyń sońynda Jońǵarııadaǵy soǵys toqtaıdy. Basqynshylarǵa qarsy ult-azattyq kóterilisi bastalyp, endi bul kóteriliske Ámirsana basshylyq ete­di. Dabashyny qulatqan Ámirsana óz jos­paryn iske asyrý jolyna kóshedi. 1755 jyly qyrkúıekte Ámirsana 500 áske­rimen Jońǵarııada Sın armııasyna qarsy soǵys ashady. Biraz jeńiske qol jetkizedi, sol jyldyń sońynda han saılanady. Ámirsana qaıtadan Abylaıdan kómek suraıdy. Abylaı on myń áskermen kómekke barady. Imperator Hýn Lı buı­ryq berip, Jońǵarııaǵa, Ámirsanaǵa qarsy armııa jasaqtaıdy. Bul óte aýyr qol bolatyn. 1756 jyly erte kóktemde Ámirsana qashyp, Abylaı sultanǵa keledi.

Qytaıdyń Chıanluń jylnamasynda 1756 jylǵy 22 mamyrda «Qazaqtyń Orta júziniń hany Abylaıǵa bylaı dep ha­barlańdar: Qaraqshy Ámirsana qaırat kórsetýge qaýqary qalmaı, qazaq jerine tyǵylǵan edi... Eger sizder Ámirsananyń qýlyǵyna áli de senip, oılaryńyzdan qaıtpasańyzdar... sizderdi de typ-tıpyl etip joıatyn bolamyz. Úlken ókinishke qalmaı, paıda men zııandy muqııat sal­maqtaǵandaryńyz jón bolar» («100 qujat», A., 1988, 20-21 b.b.). Qytaı Ámir­sananyń izinen qalmaı izdestirip, taýyp jazaǵa tartý úshin qosyndaryn ju­­myldyryp, Abylaı sultanǵa tipti ses kórsetken habaryn da jibergen. 1756 jylǵy 3 qazanda Ámirsanany tutqyndaý úshin joryqqa shyqqan general Dardana bylaı dep málimdeıdi: «Qazaqtardan bizge tutqyn bolǵan Shúrek jáne Aralbaı degen adamdar arqyly Abylaıǵa Ámirsanany tutqyndaý týraly habar aıttyq. Odan keıin Hadaha da Hangeldi, Jaýǵash – eki adamdy ustap, olardan Ámirsanany tut­qyndaý týraly Abylaıǵa baryp uqty­rýdy ótindi. Sodan Hangeldini tutqyndaı turyp, Jaýǵashty bosatty. Tamyzdyń 22-si kúni qosqa qaıta oralǵan ol [Jaýǵash]: «Men ámirlerińiz boıynsha Abylaıǵa baryp aıtqan edim. Abylaı bolsa: «Biz uly Ejen hanmen egesýge emes, Ámirsananyń izin kesýge shyqqan edik, jolaı uly qosynnan (Chın qosyny) betimiz qaıtty. Ámirsanany tutqyndaý onsha qıyn emes. Ejen hannan raqym ótinip, bir jolǵa onyń janyn qısa eken dep tileımin dedi» degen sózder aıtty. Biz bularǵa: «Ejen hannyń jarlyǵy boıynsha Ámirsanany tutqyndaý úshin eki baǵyt qosyndy bastap kelip otyrmyz. Ámirsanany tutqyndaý bylaı tursyn, sender kerisinshe san-saqqa júgirtip otyr­syńdar. Bul senderdiń ýaqyt ótkizý tásilderiń ekeni anyq. Al bunyń túbinde qazaq taıpalaryna ákeler apatyn ańǵarǵan joqsyńdar dedik. Biz taǵy da olardyń: «Bizdiń Abylaıdyń Ámirsana úshin nusqaý suraýy – bolmashy úmit qana. Eger sózsiz tutqyndaý týraly jarlyq túsken bolsa, oǵan qıǵashtyq jasaı alarmyz ba? Endi 15 kún berseńizder elge sýyt qaıtyp, Ámir­sanany dereý ustap tapsyrar edik. Áste jal­ǵan sóılemeımiz» degen sózderine qa­rap, olarǵa mynany jarııaladyq: «Sender soz­sańdar da, sozbasańdar da biz báribir uly patshamyzdyń jarlyǵy boıynsha údere tartyp, búlikshini sózsiz ustaımyz. Qol­dary aldymyzdan tosqaýyldasa, túgin qal­dyrmaı jaıpap ótemiz. Bunyń paıda-zııa­nyn sender Abylaımen birge oılasyń­dar» dep sol kúni olardy qaıtardyq».

Jaýǵash batyr men Hangeldi Ámirsa­nanyń sońynan qýǵynshy bolyp túsken qosynnyń birin basqarǵan Hadahanyń qolyna túsip qalady. Qytaı jylnamasynda aıtylyp otyrǵan jaǵdaı osy tutqynnyń ishinen Jaýǵashty bosatyp, Ejen hannyń Ámirsanany ustap berý jó­nindegi jarlyǵyn Abylaıǵa jet­kizip, uqtyrý bolatyn. Abylaıǵa kelip mán-jaıdy aıtady, onyń Ejen hannan Ámir­sanaǵa raqym etip, janyn qııýyn tileıtinin jetkizedi. 15 kún berseńizder, elge kelip, Ámirsanany tez arada ustap beretinin aıtady («100 qujat», A., 1998, 23-24 b.b.).

Qazaqtardyń 1756-1757 jyldardaǵy qytaımen soǵysy jazýshy-tarıhshy M.Ma­ǵaýın jazǵandaı áli zerttelip jazyla qoıǵan joq. Bul soǵystar Abylaı han­nyń tikeleı bas qolbasshylyq etýimen júr­gizildi, shaıqasqa Jaýǵash batyr da qatysqan. Abylaıdyń ekpindi áskeri Aıa­góz boıynda Qytaı áskerine qarsy te­geýi­rindi shabýyl jasap, Sın áskerine oısyrata soqqy beredi. 1757 jyly Sın ımpe­rııasy qazaqtarǵa qarsy jańa jo­ryqqa áskerin kóteredi, bul kúshi, áskeri kóp, qarý-jaraǵy myqty qolmen shaıqasý ońaı bolmaıtyny belgili edi.

Abylaı áskerı jaǵdaıdy baıyptap, Qytaı qolbasshysy Fý Dege Ábilpeıiz sul­tandy, qasyna qalmaq tilin jaqsy biletin Jaýǵash batyrdy jáne birneshe kisilerdi qosyp, kelisim jasaýǵa jiberedi. Sın áskerine de Abylaıdyń áskerimen soǵysý tıimsiz edi. Ábilpeıiz sultan bas­taǵan elshiliktiń mámilegerlik kelisim ja­­saýǵa baǵyttalǵan kúsh-jigeriniń ná­tıjesinde kúshi áldeneshe ese basym qol­basshy Fý Demen urysty toqtatý týraly kelisim jasalady. Osy kelisimdi ja­saýǵa Jaýǵash ta qajyr-qaırat, batyl­dyq, saıası tapqyrlyq kórsete bildi. Bul qazaq eli úshin eń bir tıimdi kelisim boldy, sóıtip elimizdiń shyǵys tarabyndaǵy jaǵdaı, shekara, shep ornyna keldi. Elimizdiń shyǵys shekarasynda tynyshtyq ornady.

Jońǵarlardy joıǵan soń qazaq jerin túbegeıli qaıtaryp alý jolyndaǵy arpa­lys, kúres bastaldy. Ileniń sol jaǵa­laýynan, sonaý Shymkent, Sozaqqa deıingi ata qonysyn qyrǵyzdar ıelenip alsa, oń­­tústigindegi kentterdi, aımaqty Qo­qan handyǵy jaılaýǵa kóshken. Bul kúres­te qazaqtyń uly sardarlarymen birge Jaý­­ǵash batyr da aıryqsha úles qosty. Abylaı ońtústik shekara-shebimizdi qal­pyna keltirip, jerlerimizdi qaıtaryp aldy. Bul teńdesi joq erlik ultyna, eline qyzmet etýdiń úlgisi bolatyn.

Jaýǵash batyr uzaq jyldar boıy Abylaı hannyń tý ustaýshysy, qolbas­shysy, Jońǵar men Qytaı aralyǵynda kelissózder júrgizýshi elshisi mindetin abyroıly oryndaǵan ári sheshen, ári batyr, ári taptyrmas mámileger boldy. Jońǵar qalmaqtarynan qazaq jerin tolyq ári túp­kilikti túrde azat etý shaıqastarynda eren erligimen, asa dilmar sheshendigimen, júrek jutqan qaharmandyǵymen qazaq handyǵynyń irgesin myqtap nyǵaıtýǵa tike­leı atsalysyp, sol jolda aıanbaı kúresken, óz ómirin qurban etýge ázir turǵan tulǵa edi. Jaýǵash – qazaq je­riniń aýmaǵy men tutastyǵyn saqtaý jo­lynda Abylaı han bastaǵan qazaq sardarlary, batyr-baǵlandary qatarynda aýyzǵa alynyp, eńbegi laıyqty túrde baǵa­lanýǵa tıis bahadúr. Ol – elimizdiń ońtústik shekarasyn qalpyna keltirý jolynda kúresken qazaq halqynyń dańqty uldarynyń qatarynda esimi áspetteletin naǵyz er.

Jaýǵash batyrdyń eń iri mıssııala­rynyń biri – basqynshylardan bosatylǵan ata-babalarynyń qonystaryna el-jur­tyn qaıta kóshirip ákelip ornalas­tyrýy. Jer daýy, jesir daýy, mal daýy bit­peıtin qazaqtardy beıbit, baıan­dy tirshilik arnasyna salady. Shetke yǵysyp qalǵan qazaqtar ata qonysyna, jaılaýy­na, óristerine qaıta ıelik etedi. Mal-jandarynyń kóbeıýine, el-jur­tynyń egin egip, kásipshilikpen aınalysýyna yqpal etip, uıytqy bolady. Aǵaıyn arasyndaǵy yntymaqtyń, bátýáli tir­shi­liktiń baıandylyǵyn, beıbit ómirdi murat tutqan Jaýǵash batyr ónegesi ýaqyttyń ózindeı ómirsheń edi.

Jaýǵash batyr qalmaqtarmen qaq­tyǵys, qandy qyrǵyn shaıqastar men aýyr urystarda jaýdyń naızasynan, atqan oǵynan talaı ret aýyr jaraqat alǵan. Denesin oq tıip qotyrlanyp jazylǵan qara daqtar, jaý qylyshy men naızasynan tyrtyqtanyp bitken jaraqat izderi de aıqysh-uıqysh bolyp torlap ketken eken. Qalmaqtar naızasynyń ushyn kýra degen ýǵa sýarady eken, ýly naıza ushy tıgen jer emdelip jazylǵanymen, talaý­rap ómir boıy qaıta qozdap, órship, jazylmaı aqyry mert qylady. Jaýdyń son­daı ýly naızasynyń ushy Jaýǵash batyrǵa da tıgen sııaqty. Sebebi alǵan aýyr jaraqattardyń zardabynyń kúsheıip, asqynyp ketýinen Er Jaýǵash qaıraty men kúsh-qýaty, aqyl-parasaty kemeldengen shaǵynda, nebári 49-aq jasynda jalǵan dúnıeden ozady. Er Jaýǵashtyń tarıhı orny men eńbegi hám erligi, onyń azattyq jolyndaǵy ómir boıǵy kúresi Otanyn, elin, halqyn, jerin sheksiz súıip ardaqtaýdyń naǵyz shynaıy úlgisi bolyp qala bermek.

Muhtar Qazybek,

jazýshy