– Rashıda Erimqyzy, ult tarıhyn túgendep, mádenı qundylyqtarymyzdy dáripteýde Memlekettik Ortalyq mýzeıdiń róli zor dep bilemiz. Elimizdiń eń basty merekesi qarsańynda ujym qandaı bastamalardy qolǵa aldy?
– Eń aldymen barsha elimiz úshin tarıhı máni zor mereke qutty bolsyn! Respýblıka kúni – eldigimizdiń eńselenip, ulttyq qundylyqtarymyz ulyqtalatyn mereke. Ortalyq mýzeı óziniń negizgi qyzmeti retinde materıaldyq qundylyqtardy jınaqtaı otyryp, olardy dáripteý maqsatynda kórmeler men túrli mádenı is-sharalar ótkizip otyrady. Osyǵan baılanysty bıyl Respýblıka kúnine arnap úsh birdeı halyqaralyq kórme ótkizdik.
Onyń alǵashqysy 4-11 qazan aralyǵynda Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik ortalyq mýzeıi men О́zbekstan Respýblıkasyndaǵy Qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alý memlekettik mýzeıi birlesip ótkizgen ǵalym-aǵartýshy, dáriger, baspa isin uıymdastyrýshylardyń biri Halel Dosmuhamedovtyń 140 jyldyǵyna jáne ustaz, ǵalym, aqyn, dramatýrg, aýdarmashy Maǵjan Jumabaevtyń 130 jyldyǵyna arnalǵan «Alashtyń asyl arystary» halyqaralyq kórmesi. Kórmege alash arystarynyń tarıhyn uzaq jyldar zerttegen belgili ǵalym, QR Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Mámbet Qoıgeldi arnaıy kelip, aıtýly sharanyń joǵary deńgeıde saltanat qurǵanyn atap ótti. Kórmeniń ashylý saltanatyn tamashalaýǵa 700-den astam kórermen jınaldy. Olardyń qatarynda zııaly qaýym ókilderi, BAQ salasynyń qyzmetkerleri jáne mýzeı qonaqtary da bar. Bul biz úshin zor maqtanysh.
Kórmege 50 saqtam birlik eksponattar men aqparattyq stendter apardyq. Onda fotoqujattardyń kóshirmeleri, kıim-keshek jáne muraǵat jádigerleri usynyldy. Eksponattardyń ishinde kórnekti aqyn, qoǵam qaıratkeri – Sáken Seıfýllınniń jeke zattary (palto, kózildirik, qoltańbasy bar mór), sondaı-aq aǵartýshy ǵalym, dáriger, densaýlyq saqtaý júıesin alǵash uıymdastyrýshylardyń biri Halel Dosmuhamedovtyń jeke móri bar.
Kórme aıasynda Qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alý mýzeıimen yntymaqtastyq pen tarıhı-mádenı baılanysty nyǵaıtý jónindegi memorandýmǵa qol qoıyldy. Sonymen qatar, Qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alý mýzeıi, О́zbekstan memlekettik óner mýzeıi jáne О́zbekstan memlekettik tarıhı mýzeıimen is-tájirıbe almasyp, nátıjesinde qyzmetkerler sertıfıkattar ıelendi.
– Ázerbaıjan Respýblıkasy Mádenıet mınıstrliginiń Ulttyq kilem mýzeıimen birlesip Qazaqstan Respýblıkasy Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi Mádenıet komıteti jáne TÚRKSOI halyqaralyq uıymynyń, sondaı-aq Qazaqstan Respýblıkasynyń Ázerbaıjan Respýblıkasyndaǵy Elshiliginiń qoldaýymen uıymdastyrylǵan «О́rnekpen órilgen óner» etnografııalyq kórmesi týraly keńirek aıtyp ótseńiz.
– Atalmysh kórme 12 qazanda Ázerbaıjannyń Baký qalasyndaǵy Ázerbaıjan Ulttyq kilem mýzeıinde ashyldy. Memlekettik ortalyq mýzeıdiń etnografııalyq kolleksııasynan quralǵan kórme ekspozısııasynda qazaq halqynyń dástúrli mádenıetin keńinen nasıhattaıtyn ulttyq kilem túrlerimen birge toqyma jáne kıiz buıymdary, turmystyq zattar, kıim, at ábzelderi qoıyldy.
«О́rnekpen órilgen óner» kórmesinde usynylǵan san alýan ulttyq buıymdar qazaq halqynyń myńdaǵan jyldar boıy kóshpeli ómir saltynda qalyptasqan dúnıetanymyn, baı dástúri men mádenıetin kórsetýge baǵyttalǵan. Kórmege tarıh ǵylymdarynyń doktory, etnograf Jambyl Omaruly, Ázerbaıjan Respýblıkasy Mádenıet mınıstriniń orynbasary Saadat Iýsýpova, Qazaqstan Respýblıkasynyń Ázerbaıjan Respýblıkasyndaǵy Tótenshe jáne О́kiletti elshisi Álim Dáýrenuly qatysyp, qazaq qolónerin shetelde nasıhattaýdyń zor mártebe ekenin tilge tıek etti.
24-qazan kúni Ázerbaıjannyń Baký qalasynda taǵy bir etnografııalyq kórmemiz ashylmaq. Ol Qazaqstan Respýblıkasynyń Ázerbaıjan Respýblıkasyndaǵy Elshiliginiń qoldaýymen Fairmont Baku saltanat saraıynda ótedi.
Bul kórmeniń de maqsaty Ortalyq mýzeıdiń etnografııalyq kolleksııasy negizinde qazaq mádenıetiniń alýan túrliligin kórsetý. Kórmede kórkemdik jáne tarıhı máni joǵary, tekstýrasy, jasalý tehnıkasymen jáne kórkem oıý-órnek túrlerimen erekshelenetin, dástúrli toqyma ónerin aıqyn sıpattaıtyn qazaq kilemderi, sondaı-aq shaǵyn toqyma buıymdary erekshe oryn alady. Atalmysh buıymdardyń daıarlaý tehnıkasy, kompozısııa men bezendirilýi ár alýan. Sondaı-aq, jalpy qazaq dástúrli óneriniń kóptegen túrlerin ashyp kórsetetin oıý-órnekterge erekshe mán berilgen. Jalpy Ortalyq mýzeı qorynda kilem, ıaǵnı «túkti kilem», «tyqyr kilem» (túksiz kilem) degen túrlerin, toqyma jáne kıiz buıymdaryn qamtıtyn kolleksııa 1760 saqtam birlikti quraıdy.
Kórmede qazaq kilemderdiń erekshe bir túri – «araby kilem». «Araby kilem» – taqyr kilemderdiń ishinde óziniń toqylý tehnıkasy jaǵynan da, kompozısııasy men ıkonografııasy turǵysynan da erekshelenedi. Onyń kompozısııasy oıý-órnek terilgen birneshe kóldeneń joldardan turady. Araby kilemdi toqý oıý-órnekterin «orama terý», al órneksiz ashyq tustaryn «terme terý» tásilderin qatar qoldana otyryp toqýmen erekshelenedi.
Mýzeıdegi Respýblıka kúnine arnalǵan kelesi shara 19-qazan kúni ashylǵan «Jibek jolyndaǵy Qazaqstan» kórmesi. Ǵasyrlar boıy Shyǵys pen Batysty baılanystyrǵan «Jibek joly» saýda joly ǵana emes, ártúrli órkenıetter arasyndaǵy mádenı kópir boldy. Bul proseste óner men mádenıet mańyzdy ról atqardy. Al qazirgi zamanǵy sýretshiler men mádenı qyzmetkerler ártúrli is-sharalar arqyly Jibek jolynyń rýhyn jandandyrýǵa tyrysýda. Búginde sýretshiler óner jáne mádenıet salasyndaǵy halyqaralyq qatynastardyń damýyna óz úlesterin qosyp keledi. Kórmede Qazaqstan men Ońtústik Koreıa, Japonııa, Qyrǵyzstan, О́zbekstan jáne AQSh-tan beıneleý óneri sýretshileriniń 100-den astam jumystary usynyldy. QR ortalyq mýzeıi barlyq kelýshilerdi kórmemen tanysýǵa shaqyrady. Aıta keteıin, kórme 2-qarashaǵa deıin óz jumysyn jalǵastyrady.
– Memlekettik Ortalyq mýzeı halqymyzdyń qansha ǵasyrlyq mádenıeti men tarıhy toǵysqan biregeı oryn. Tanym ordasy el aımaqtaryndaǵy mádenıetimizdiń óristeýine qandaı úles qosýda?
– Bizdiń kórmeler mýzeıde ǵana emes, sonymen qatar jyljymaly kórme retinde Almaty qalasy aýmaǵynda, respýblıka sheginde jáne shetelderge de shyǵady. Máselen, bıyl Aqtóbe, Shymkent qalalarynda jáne Ázerbaıjan men О́zbekstanda ótken kórme jurtshylyqtan oń baǵasyn alǵanyn joǵaryda aıtyp óttik.
Bıyl 15 naýryz ben 12 sáýir aralyǵynda «Babadan qalǵan amanat» respýblıkalyq jyljymaly kórmesin Aqtóbe qalasyndaǵy Aqtóbe oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıinde uıymdastyrdyq. Kórme qazaq halqynyń mádenı erekshelikterin pash etetin eń qundy buıymdarmen, qazaq halqynyń mádenıetin kórsete otyryp, ulttyq sananyń, tanym-bilimniń, dúnıetanymynyń, ulttyq bolmysyn kórsetip, ortaq qundylyqtardy damytýǵa, eldik rýhty arttyrýǵa baǵyttaldy. Kórmege qoıylǵan asa qundy kóne jádigerler qatarynda Baımuhamed Aıshýaqov sultannyń murasy (XIXǵ. basy), Jaıaý Musanyń qobyzy, dombyra jáne skrıpkasy, Shoqan Ýálıhanovtyń bórki (XIX ǵ. ekinshi jartysy), Á.Jangeldınniń shekpeni, qazaqtyń dúldúl ánshisi Ámire Qashaýbaıuly, aqyn Manarbek Erjanov, ǵalym, qazaqtyń tuńǵysh akademıgi Q.Sátbaevtiń dombyralary jáne t.b kolleksııalar bar.
– Mańyzdy muralardy dáripteýde jańa tehnologııa múmkindikterin qalaı paıdalanyp otyrsyzdar? Bul baǵytta qandaı jańashyldyqtar bar?
– Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev «Ádiletti Qazaqstannyń ekonomıkalyq baǵdary» atty Qazaqstan halqyna joldaýynda: «Úkimet jasandy ıntellektini damytý isine basa nazar aýdarýǵa tıis. Álemde aldaǵy birneshe jylda osy salaǵa bir trıllıon dollardan astam ınvestısııa salynady degen boljam bar. Jasandy ıntellekt ony damyta bilgen elderdiń ishki jalpy ónimine aıtarlyqtaı úles qosýy múmkin» degen bolatyn. Osyǵan oraı, QR Memlekettik ortalyq mýzeıi «Jasandy ıntellekt: sýretshi nemese mashına» atty kórme ótkizdi. Bul – 2023 jyly Almatyda uıymdastyrylǵan zamanaýı ınnovasııalyq ozyq kórmelerdiń biri. Mundaǵy kórermen nazaryna usynylǵan jumystardyń barlyǵy jasandy ıntellekttiń týyndylary. О́nersúıer qaýym tabıǵat, mıfologııa, tarıh, arhıtektýra jáne taǵy da basqa ómirlik máni bar salalardy qamtıtyn 10 túrli sanatqa bólingen 120-dan astam sýretti tamashalaı alady. Kórme 30-shy qarashaǵa deıin jalǵaspaq.
– О́nerdi zertteý bar da, ony jurtshylyqqa uǵynyqty tilde jetkizý bar. Rýhanııat oshaǵynyń ǵylymı órisi, arheologııalyq zertteýleri týraly aıtsaq?
– Ortalyq mýzeı ǵylymı zertteýlermen aınalysýǵa basa nazar aýdarady. Máselen, mýzeıde qazirde arheologııa bólimi, antropologııa jáne etnologııa bólimi, mýzeılik derektaný jáne qoljazba bólimi, Qazaqstan tarıhyn zertteý bólimi jumys isteıdi.
Bıylǵy jyly arheologııa bólimi eki ǵylymı ekspedısııa uıymdastyryp, zertteý jumystaryn júrgizip qaıtty. Bul turǵyda 2023 jyldyń 26 tamyzy men 14 qyrkúıegi aralyǵynda Almaty oblysy Raıymbek aýdany Kómirshi aýylynyń soltústigindegi obalarǵa júrgizilgen arheologııalyq zertteý jumysyn ekshep ataǵan jón. N.J. Tórejanova jetekshilik etken ekspedısııaǵa Arheologııa bóliminiń aǵa ǵylymı qyzmetkeri O.A. Mıakısheva, bas sýretshi N. Ilııasov, arheologııa bóliminiń aǵa ǵylymı qyzmetkeri S. Balmaǵambet, biliktiligi joǵary deńgeıdegi qor qamqorshysy N. Málik qatarly bilikti mamandar qatysty. Kómirshi shatqalynyń kire berisinde tizbektele ornalasqan qorǵandardyń ishinen eki qorǵan qazylyp, qysh ydystar, astyq úkkishtiń synyǵy, jıegi óńdelgen tas dıski jáne mys keni, qyzyl monshaq, ortasynda tesigi bar tas dısk, adam súıekteri tabyldy. Kómirshidegi №1 qorǵanynan tabylǵan ydystar B.z.b. III ǵasyrǵa jatatyn Jetisýdaǵy erte temir dáýiriniń eskertkishterimen sáıkes keledi. Buıymdardyń erekshelikterin saraptaı kele, eskertkishti shamamen b.z.b. III – b.z. II ǵasyrlaryna jatqyzýǵa bolady. Arheologııa bóliminiń qyzmetkerleri qazylǵan qorǵandarǵa Kómirshi aýylynyń joǵary synyp oqýshylaryna ekskýrsııa uıymdastyryp, mektepte dáris oqydy.
Sonymen qatar, QR MOM Ermıtajben (Reseı Federasııasy) jasasqan kelisimshart negizinde birlesip «Ejelgi jáne erte orta ǵasyrdaǵy ýrbanızasııanyń damý prosesiniń bastamasy» máselelerin ǵylymı turǵydan zertteý maqsatynda jumys atqarady. Osy maqsatta 2015 jyldan beri Jambyl oblysynyń Baızaq aýdany, Jańaturmys eldi mekeni janyndaǵy Baqa tóbe eskertkishine arheologııalyq zertteýler jumysy júrgizilip keledi. Ol eki qabatty tóbe tárizdi, tóbeniń orta tusynyń bıiktigi 5 m, pishini tórt buryshty qorshaýmen qorshalǵan, ólshemi 110h110 m., saqtalǵan qorshaýdyń bıiktigi 2 m.
Búgingi kúnge deıin eskertkishtiń 6 ornynda qazba jumystary júrgizildi. Bul júrgizilgen jumystardyń maqsaty – bekinistiń syrtqy qabyrǵalaryn, olardyń qurylysyn jáne múmkindiginshe olardyń grafıkalyq qurylysyn zertteý.
2023 jyly Baqa tóbe eskertkishiniń soltústik-batys bóliginde 300 sharshy metrde qazba jumystary júrgizildi. Qazba tómen qaraı shamamen 1,5 metr tereńdikke deıin qazylyp, ejelgi arhıtektýralyq qurylymdar tolyq saqtalǵan oryn belgili boldy.
Arheologııalyq qazba jumystary negizinde Baqa tóbe eskertkishindegi bekinistiń eki erekshe elementi belgili boldy, ol syrtqy dýal men ortalyq qurylys (donjon) qaldyqtary. Bul arhıtektýralyq qurylystyń Talas ózeni ańǵarynyń ońtústiginde ornalasqan Ońtústik Qazaqstan, Ferǵana, Soǵdy jáne basqa da óńirlerdiń bekinisterimen uqsastyqtary bar.
Baqa tóbe eskertkishinen qysh buıymdar: tostaǵandar, sapty aıaqtar jáne kishkene ásemdelgen ashanalyq qumyralardyń bólikteri tabyldy. Sondaı-aq, b.z. II-III ǵǵ. basyna tán qalyń ydystardyń synyqtary bar. Olardyń syrtqy beti metal quralmen bederlengen. Qysh buıymdar Arys, Jetiasar, Otyrar-Qaýynshy mádenıetine tán sheberlerdiń jumysyna óte jaqyn.
– Áńgimeńizge rahmet!
