Sh. Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýty ǵalymdary «Qazaq memlekettiliginiń tarıhı dástúri jáne ulttyq biregeılikti saqtaý máselelerine» qatysty ǵylymı jobany iske asyryp, elimizdiń jáne shetelderdiń arhıvteri men kitaphanalarynan tyń derekter izdestirgen bolatyn. Osy joba nátıjesine oraı dóńgelek ústel uıymdastyryp, tarıhı kezeńderge qatysty zertteýlerimen bólisti.
Kezinde Ahmet Baıtursynuly aıtyp ketkendeı, «Bir halyq óziniń tarıhyn bilmese, bir el óziniń tarıhyn joǵaltsa, onyń artynsha ózi de joǵalýǵa yńǵaıly bolyp turady». Jıyndy ashqan tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Zııabek Qabyldınov zertteýdiń ózektiligine toqtalyp, aldaǵy ýaqytta bul taqyrypty úkimet deńgeıinde kóterip, jastar arasynda nasıhattaýǵa mán berý kerektigin atap ótti. Ǵalymdar qolǵa alǵan jobaǵa ınstıtýttyń 4 fılıaly men 70-ke jýyq ǵalymy qatysqan.
Alǵashqy sóz kezeginde ult bolyp uıysýdaǵy búgingi týyndap otyrǵan túıtkildi máseleler jaıynda aıtyp bergen akademık Hankeldi Ábjanov qoǵamǵa keri yqpalyn tıgizip jatqan jahandaný áserlerine toqtaldy. Tipten kúni keshe «Dombyra haram» degen pikirdiń aıtylýynyń arǵy jaǵynda óz tarıhyn bilmeý, ulttyq mádenıetimiz, rýhanııamyzǵa qurmetsizdik jatqanyn atap ótti. Ǵalymnyń aıtqanynan ańǵarǵanymyz, qazirgi qoǵamdaǵy ıdeologııa ulttyq qundylyqtarymyzǵa negizdelýi kerek.
Búginde ótken tarıhyn, ata-babasynyń izgi dástúrin damý baǵdarynda tıimdi paıdalanyp otyrǵan birqatar elder tájirıbesin qoldaný bizge de artyq bolmaıdy. Tarıhymyzǵa tereń boılasaq, otbasyndaǵy tárbıeniń ózi jan-jaqty damyǵan. Ol ár otbasyndaǵy qarapaıym ádepten, tárbıeden bastalyp, bilimge, ǵylymǵa qushtarlyq, qarapaıym ádister arqyly áskerı mashyqtar, sportqa baýlý sııaqty izgi dástúrlermen jalǵasyn taba beredi. «Áke kórgen –oq jonar, sheshe kórgen – ton pkisher» degen halyq danalyǵy búgingi kún turǵysynan da ózekti. Uly dala tósinde qolóner, temirshilik, zergerliktiń tarıhy kónege ketedi. Búginde arheologııalyq qazbalar nátıjesinde arshylǵan qalalar qazaq dalasyndaǵy, sáýlet órkenıetiniń myqty damyǵanyn kórsetedi. Sondyqtan ulttyq biregeılik taqyryby ol memlekettik turaqtylyqqa negizdele otyryp, halqymyz tarıhynyń ón boıyndaǵy izgi tárbıe, dástúrdi búgingi zamanaýı qoǵammen ushtastyrýdy ańǵartsa kerek. Ol úshin óskeleń urpaq boıyna ata-babasynyń tarıhyn sińire otyryp tárbıeleý, jańa zaman jetistikterin meńgerýde jat qubylystarǵa jutylyp ketýden saqtaıtyny faktordyń biri ekeni anyq.
О́tken ǵasyrda qazaqtyń kıeli jerleri, respýblıka tutastyǵyn saqtap qalýdaǵy qadamdarǵa toqtalǵan akademık B.Baıtanaev Tashkent muraǵatyndaǵy jumys barysynda folklorshy, etnograf Ábýbákir Dıvaevtiń eńbekterinde buǵan qatysty derekterdiń barshylyq ekenin atap ótti. Ǵalym óz zertteýlerinde qazaq eliniń qazirgi terrıtorııasyn qorǵaý kezinde ata-baba zııarattaryn dáleldeýshi faktor retinde qoldanylǵany jaıyn zerdeleıdi. Sonymen qatar Tashkendegi kóne kartalar boıynsha qazaqtarǵa qandaı jerlerdiń tıesili bolǵandyǵy týraly málimetterdi keltirdi. Osy oraıda qazirgi Qytaı, Reseı, Mońǵolııa, О́zbekstan elderinde jatqan babalar zırattaryn zertteý jumystaryn qolǵa alý qajettigine nazar aýdardy.
Tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Bereket Káribaev óz baıandamasynda áli kúnge deıin keı ǵalymdardyń eýrosentrıstik kózqarastan aryla almaı júrgendigine qatysty pikir bildirse, L.Gýmılev atyndaǵy EUÝ professory Sherýbaı Qurmanbaıuly ulttyq biregeılik irgetasynyń qalyptasýyndaǵy memlekettik tildiń mańyzyna toqtaldy.
Stambýl ýnıversıtetiniń postdoktoranty Aıdar Zeınelov termınologııa taqyrybyna qatysty oı qozǵap, ulttyq kınony ıdeologııa quralyna aınaldyrý arqyly tarıhty nasıhattaý máselesine nazar aýdardy. Al ınstıtýttyń bas ǵylymı qyzmetkeri Aıjamal Qudaıbergenova ulttyq ıdeologııanyń qalyptasýyna erekshe baǵyt berýde tarıhshy ǵalymdar arasynda naýqan júrgizý kerek degen usynysymen bólisti.
Dóńgelek ústelge qatysýshylar ulttyq biregeılikti saqtaý taqyrybyn ary qaraı zerttep, jańa arhıvtik jáne jazba materıaldaryn ǵylymı aınalymǵa engizý jumystaryn jalǵastyrý qajet degen toqtamǵa keldi. Osy rette ulttyq tarıh máselesin obektıvti túrde jan-jaqty zertteýde otandyq jáne sheteldik arhıvterde anyqtalǵan jazbasha derekter, belgisiz bolyp kelgen materıaldar, aýyzsha derekterdi zerdeleýdiń jańa konseptýaldy-metodologııalyq tásilder qajet ekenin qaperge aldy. Al zertteý jumystarynyń nátıjesi qoǵamda keńinen nasıhattalýy qajet.
ALMATY
