Talaıǵy Túrkistannyń taǵylymy

Iá, Túrkistan týraly Maǵjan jyrynan beker bastamadyq. Túsingenge bul shyǵarma kóp syr shertedi. Ulttyq mýzeıde ótken «Myńjyldyqtar toǵy­syn­daǵy Túrkistan» atty myna kórme solardyń shet jaǵasyna kóz jetkizedi. «Áziret Sultan» memlekettik tarıhı-mádenı mýzeı-qoryǵy qory ákelip qoıǵan kórmeni Mádenıet jáne aqparat vıse-mınıstri Arman Júdebaev ash­ty. «Búgingi kórme elimizdiń ulttyq merekesi – Respýblıka kúni qarsańynda ashy­lyp otyr. Elimizdiń eldigi men mádenı tarıhy osyndaı muralardan bastaý alady. Jalpy, «Myńjyldyqtar toǵy­syndaǵy Túrkistan» kórmesi – qundy muralarymyzdy saqtap, olardy na­sıhattaýdy kózdeıtin irgeli jobalar­dyń biri. Tujyrymdamada ulttyq mádenıetimizdi saqtaý men damytý týraly qaǵıdattar jáne ıdeıalar belgilengen. Maqsat – halqymyzdyń tarıhı-mádenı qundylyqtarynyń ótkeni, búgini men bolashaǵyn tanystyrý», dedi ol sózinde.

«Áziret Sultan» mýzeı-qoryǵynyń qorlarynan munda 130-ǵa jýyq jádi­ger ákelinip qoıylypty. Qazba jumys­tarynyń derekterine súıensek, Túrkis­tannyń eki myń jyldan astam tarıhy bar. Ejelgi túrikterden bermen jasap búginge jetkenin baǵamdaýǵa bolady. Bizdiń zamanymyzdaǵy II-VII ǵasyr araly­ǵyndaǵy tıyndarǵa deıin tur. Ejelgi Túr­kistan týraly kóptegen keremet já­digerler bar. Qysh ydystar men altyn buıymdardyń ózi kózdiń jaýyn alady. Bulardy «Tarıhy tereń Túr­kistan» bólimine toptastyrypty.

Kelesi «Túrkistan – Túrki áleminiń rýhanı ortalyǵy» bóliminiń máni tipten zor. Túrkistan degen qala ǵana emes, úlken geografııalyq aýmaq ekenin esten shyǵarmaý kerek. Mustafa Shoqaı «Túr­kistan ólkesi» dep tegin uran kóter­megen. Túrkistan uly turan dalasynyń astanasy bolǵany jadymyzda jańǵyrýǵa tıis. Burynǵy Iаssy (Túrkistan) órke­nıettiń de, rýhanııattyń da oshaǵy, altyn júl­desine aınalǵan. Oǵan Ahmet Iаsaýı, Ahmet Iúginekı esimderin atasa da jet­kilikti. Máselen, kórmede Ahmet Iаsaýı kesenesine Ámir Temirdiń syıǵa tartqan shyraǵdandary – sol zamannyń ǵana emes, qazirgi ýaqyttyń da ozyq úlgileri deýge keletin dúnıeler. Jáne bir emes, birneshe shyraǵdan.

Ekskýrsııa júrgizýshiniń aıtýynsha, Iаsaýı kesenesiniń kóptegen dúnıe­leri tonalǵan. Aman jetkenderiniń arasyndaǵy qundy jádigerlerdiń biri laýqa, kóshirmesi eken. Týdyń basy. Ǵula­manyń qabirine kireberiste toǵyz metrlik úlken tý tur. Mynaý sonyń basy, qoladan quıylǵan, bir metrge jýyq. Salmaǵy 5 kılodaı. Ushynda Alla degen jazý bar, eki jaǵynan da bir­deı oqylady. Jáne qoshqar múıiz oıýy salynǵan. Bul Iаsaýıdiń túrkilik máde­nıet pen Islamdy kiriktire alǵanyn áıgileıdi. Sol kezde osyndaı týyndy jasatyp, syıǵa tartqan Temirge de qaıran qaldyrǵandaı belgi. Sondaı-aq kesenede ornalasqan taıqazannyń kó­shir­mesi. 1399 jyly Iаssyǵa jaqyn Qar­naqta jasalǵan. Álemdegi eń úlken qazan. Aýyrlyǵy eki tonna, úsh myń tonna sý syıady. Biraq bul – as-aýqattan góri ıman men izgilikke, yrys pen berekege soǵylǵan qundylyq. Munda da Islam mádenıeti men túrki belgileri teń ornalastyrylǵanyn atap ótken jón.

Iаsaýıdiń, Sofy Allaıar, taǵy bas­qa ǵu­lamalardyń eńbekteriniń kóne nus­qalary da osy kórmede. Sopylyq ilimniń negizi men maǵynasyn túsinýge jaqyn­datatyn jádigerler jeterlik. Túrkistannyń talaıǵy tarıhynyń bir sheti osyndaı.