Tarıh parasaty

Bul rette Prezıdent Q.K.Toqaevtyń: «Memlekettik egemendik týraly deklarasııa qasterli Táýelsizdigimizge jol ashty. Respýblıka kúnin ulttyq mereke retinde jańa mazmunda atap ótemiz. Osy bastama jurttyń keń qoldaýyna ıe bolyp, dástúrge aınalaryna senimdimin» degen tujyrymy tarıhı sabaqtastyqty aıqyndaıdy.

О́rkenıetti órede memleketshil izdenister tájirıbesi – Túrkistan muhtarııaty, Alash avtonomııasy, keńestik Túrkistan respýblıkasy men Qazaq respýblıkasy – el Egemendigi men Táýelsizdiginiń irgetasy. Onyń soqtyqpaly, soqpaqsyz bolǵany da belgili.

Qazynaly halqymyz «Elý jylda el jańa, júz jylda – qazan» deıdi. Maǵynasy damý belesterin meńzese de, aı máninen de alys emes. Muny sóz qadirin biletinder jete túsinedi. 1920 jyly 6 qazanda jarııalanǵan Qazaq keńestik avtonomııalyq respýblıkasy men 1990 jyly 25 qazanda jarııalanǵan Qazaq respýblıkasy egemendiginiń sabaqtastyǵy da – tarıhı fakt.

Erekshe derek: 20-jyldary ult baspasózinde keshegi Alash pen jańa ókimetti saıası turǵydan úılestirgen avtonomııa týraly kóp jazylǵan. Buǵan aqyn Maǵjan «Avtonomııa kimdiki?» dep kósemsózben til qatsa, qaıratker Smaǵul «Avtonomııa» atty áńgime arnaǵan. Ekeýiniń de pikiri – ult birligine, jańa bılik júıesin elge jaqyndatýǵa, qoǵamdyq parasatqa baǵyt­talǵan. Kóp keshikpeı Mirjaqyp Dýlatuly Orynbordan emes, Túrkistan keńes­tik av­to­no­mııasynyń bas gazeti – «Aqjol» min­be­rinen «О́z tizgini ózine tıgen bizdiń qazaq-qyrǵyz eń­bekshileri endi ne isteý kerek?» dep oı tas­taıdy.

Dál osy tusta 1920 jyl men 1990 jyl arasyna parallel júrgizýge bolady. Mirjaqyp qazaqqa keń taraǵan sol basylymda negizgi másele­lerge arnap qadaý-qadaý maqala jarııa­la­ǵan. «Eki baladaı eki respýblıka – Túrkistan, Qazaqstan úlken úıden enshi alysyp, en salysyp shyqqandaı bolsa da, turmys júzinde bir-birinen aıyrylysa almaıtyny anyq» dep bir qaıyrady. Esterińizde me, 1917 jyly 5-13 jeltoqsandaǵy jalpyqazaq sezinde avtonomııa máselesi pátýalasqanda, Mirjaqyp eki serigimen Tashkentke jiberilmep pe edi? Bul sheshim el birliginiń arqaýy eken. 1920-1921 jyldar baspasózinde oqyǵandardy keńse jumysyna tartý, jedel muǵalimder kýrsyn uıymdastyryp, jappaı saýat ashý, Qytaı jerine bosqan qandastardy qaıtarý, soǵystan, tóńkeristen kúızelgen sharýashylyqty túzeý, ashtyqpen kúres, shekarany aıqyndaý, zaýyt-fabrıkterdi qaıta jaraqtandyrý, áıelge teńdik áperý, den­saý­lyq mekemelerin júıeleý, baspasóz, kitap, mádenıet salasyn jolǵa qoıý t.b. máseleler kóterildi. Bul 1990-1991 jyldary sál basqasha, zamanyna saı mazmunda qaıtalandy.

Iá, ǵasyrdyń júgi derlik jumys. Buǵan ult ustazy Ahmet Baıtursynuly syndy zııalylar (úkimet múshesi) bastap, ózge oqyǵandar qostap, aıanbaı atsalysty. Oǵan tarıh kýá.

Al 1990 jyly jarııalanǵan «Egemendik deklarasııasy» men azattyq jolyndaǵy sarabdal is-qımyl, tereń áleýmettik-ekonomıkalyq daǵdarystan eldi alyp shyǵý, halyqtyń bereke-birligi, «Quıylsyn kóshiń!» dep atajurtqa qandastardy shaqyrý t.b. bastamalardyń da Otan tarıhynda eleýli orny bar.

Tipti saıasattanýshylar jazyp júrgendeı, 1990 jyldyń 25 qazany men 1991 jyldyń 16 jeltoqsany arasynda Qazaqstan «sheshýshi bir kezeńdi júrip ótti».

Táýelsizdiktiń 30 jyly da – bárimizdiń kóz aldymyzda. Jaqsylyqqa qýandyq, jeńisterge marqaıdyq, sonymen qatar qatelikten ashy sabaq aldyq. Qıyndyqtar, kúrdeli jaǵdaılar shyńdady. Eldegi ahýaldan tys álemdik pandemııa, jahandyq qaqtyǵys-soǵystar zııany bizdi de aınalyp ótpedi. «Qasiretti qańtardyń» da zardaby az bolmady...

Joq, biz – myń ólip, myń tirilgen jurtpyz. Eldik kúsh-jiger, ulttyq namys pen danalyq, etnosaralyq bereke-birlik qazir de, bolashaqta da qıly qıyndyqtan alyp shyǵatynyna senim­di­miz.

Memleket basshysynyń AQSh, Qytaı, Reseı, Túrkııa, Germanııa, Arab elderine jasaǵan resmı saparlary men Ortalyq Azııa respýblıkalary basshylarymen áriptestik qa­rym-qatynasy Qazaqstannyń syrtqy saıa­sat­taǵy óristi deńgeıin aıqyndap, ınvestısııa men jańa tehnologııalardyń kelýine, óńirdiń yntymaǵyn saqtaýǵa oń yqpal etip otyr.

Otanymyzdaǵy saıası ózgeristerge kelsek, Memleket basshysynyń syndarly refor­malary elimizdiń qoǵamdyq qundylyqtar júıe­s­in jańartyp, azamattyq belsendilik pen jaýapkershilikti arttyrdy. Qoǵam men memleket arasynda senim men áriptestik ornaı bastady. Bul – ádilettik pen parasat qaǵıdaty.

Birtýar qaıratker Álıhan Bókeıhan: «Tarıh – túzý, jóndi úıretýshi» deıdi. Egemendik pen azattyq, eldik pen memlekettilik joly bárimizden ótkenge, búginge, keleshekke jaýapty qaraýdy talap etedi.