Foto: ashyq derekkóz
Bizdiń respýblıka óziniń memlekettik egemendigi týraly Deklarasııasyn sońǵylardyń biri bolyp qabyldady. Munyń óz artyqshylyqtary men kemshilikteri bar edi. Basqa respýblıkalardyń tájirıbelerin eskerýge jáne olardyń deklarasııalaryndaǵy utymdy ári baǵaly nárselerdi alýǵa ózimizdiń tarıhı sheshimimizge oıly kózben qyzbalanbaı qaraýǵa múmkindik mol boldy. Buryn Sovet Odaǵynda osyndaı saıası qujatty qabyldaý praktıkasy bolmaǵanyn eskergen jón.
Kóptegen hattar, kollektıvtik úndeýler men telegrammalar kelip tústi. Olardy depýtattar Deklarasııanyń jańa nusqasyn ázirleý úshin arnaıy qurylǵan komıssııanyń músheleri egjeı-tegjeıli zerttep, Joǵarǵy Sovetke baıandady. Bul qujat parlament sessııasynda muqııat qaraldy.
Áýeli Deklarasııanyń máni men onyń basqa zań aktileriniń arasyndaǵy ornyn túsinip alǵanymyz jón. Onda Respýblıkanyń taǵdyry men statýsyn, onyń jańa Federasııa – odaqtyq memlekettegi ornyn, respýblıka ókimetiniń ekonomıka, mádenıet, zań shyǵarý jáne terrıtorııalyq keńistik salasyndaǵy ústem bıliginiń aýqymy men shegin aıqyndaıtyn prınsıpti erejeler hattalǵan. Deklarasııanyń basqa memlekettik aktilerden arasyndaǵy basymdyǵy onyń qorytyndy bóliginde aıqyndalǵan: «Deklarasııa Odaqtyq shart jasasý, Qazaq SSR-iniń jańa Konstıtýsııasyn, egemendi memleket retinde Respýblıkanyń statýsyn iske asyratyn zańdyq aktilerdi ázirleý úshin negiz bolyp tabylady».
Adamdy qaı ultqa jatatynyna jáne dinı nanymyna qaramastan tolymdy jáne erikti tulǵa retinde ornyqtyrý jáne osy negizde Respýblıka terrıtorııasynda turatyn halyqtardy toptastyryp, olardyń dostyǵyn nyǵaıtýǵa qol jetkizý qajettigi týraly ıdeıa búkil Deklarasııanyń altyn arqaýyna aınalǵan. Osynaý asqaraly maqsatqa tomaǵa-tuıyqtyq pen pen oqshaýlaný jaǵdaıynda qol jetkizý múmkin emes. Sondyqtan adam pravolarynyń jalpyǵa birdeı Deklarasııasy normalarynyń, sondaı-aq, ulttyń ózin-ózi erkin bıleý pravosynyń máni atap kórsetilip otyr, al bul pravo Birikkken Ulttar Uıymy tıisinshe 1948 jáne 1966 jyldary qabyldaǵan azamattyq jáne saıası pravolar týraly halyqaralyq hartııada hattalǵan.
Jalpy adamzattyq ıgilikterdi ıgerý sheńberindegi basqa mindetterdiń arasynda qazaq ultynyń taǵdyry úshin jaýapkershilikti respýblıkanyń túsiný mindeti, onyń tól mádenıeti men tilin qaıta túletip, damytýǵa memlekettik qamqorlyq kórsetý qajettigi bólip kórsetilip otyr. Bul qazaq halqynyń ózin-ózi bıleý jáne Sovet federasııasy sheńberinde onyń memlekettiligin qurýdyń tarıhı máninen týyndaıdy. Munyń ózi Qazaq Respýblıkasy qazaq halqynyń dúnıejúzindegi birden–bir kindik kesken atamekeni bolyp tabylatynynan jáne onyń taǵdyrynyń tek osy aımaqta ǵana sheshiletininen týyndaıdy.
Jarııalanǵan jobanyń 8-statıasyna, onyń: «Qazaq SSR-inde qazaq tili memlekettik til, al orys tili resmı til bolyp tabylady» degen bóligine kóptegen pikirler kelip tústi. Ol Deklarasııaǵa engizilmedi jáne talqylaýdan alyp tastaldy. Naq osy tujyrym jergilikti jerlerden kelip túsken hattarda bárinen de kóp qozǵalǵandyqtan ol týraly bólek aıtqan jón.
Qazaq jáne orys tilderi teń pravoly. Biraq olar óziniń is júzindegi jaǵdaıy boıynsha teń emes jáne teń bolýy múmkin emes. Birinshisi ǵylymı tehnıkalyq saladan belsendi túrde yǵystyrylyp otyrǵan, Respýblıkadaǵy resmı is júrgizý salasynan tolyq derlik yǵystyrylǵan jergilikti aımaqtyq til bolyp tabylady, ekinshisi ǵylym, bilim berý jáne dúnıejúzilik sıvılızasııa tili. Osyǵan baılanysty bul tilder teń statýsy bola turyp, qatarlas qozǵalys prosesinde birin-biri «jigerlendire» almaıdy.
Tek jergilikti ulttyń tiline «artyqshylyqtar» berý ǵana onyń bolmysyn, saqtalýyn jáne qaıta túleýin qamtamasyz etýdiń birden-bir sharty. Kórip otyrǵanymyzdaı, bul tusta qazaqtardyń «bóten nıeti» de, Respýblıkada orys tiliniń teń pravoly damýyna qysym jasaý da joq.
Búgingi tańda jalpy jaǵdaı mynadaı: máselelerdi, ásirese ultaralyq qatynastar salasyna qatysty máselelerdi ártúrli túsinýge eshqandaı jeleý berýge bolmaıdy. Onyń ústine prosedýralyq máseleler qansha mańyzdy bolsa da, basqa aktilerde rettelýge tıis.
Aǵymdaǵy mindet, birinshiden jarııalanǵan normalardyń mazmuny men mánin qaıta qurý prosesterine bizdiń Respýblıkanyń qosatyn syndarly úlesin molaıtý turǵysynan durys túsinip, oı eleginen ótkizilýinde bolyp otyr. Ekinshiden Deklarasııanyń normalaryn, ásirese, jeke adamnyń pravolary men bostandyqtaryn tıisinshe qamtamasyz etý jalpy adamzattyq ıgilikterdi azamattardyń sana-sezimine uıalatý. Qazaqstanda turatyn adamdar men ulttardyń ózara qatynasyna engizý jónindegi normalaryn iske asyrýdy kesheýildetpeı bastaý kerek.
S.Zımanov
respýblıkanyń halyq depýtaty, Qazaq SSR ǵylym akademııasynyń akademıgi.
