Infografıkany jasaǵan – Záýresh SMAǴUL, «EQ»
Taldamalyq ádister arqyly júrgizilgen zertteý 30 eldiń kıberqýatyn saralaıdy. Indekste ár memlekettiń kıbermúmkindigin ólsheý úshin sapalyq jáne sandyq zertteý ádisimen 1 myńnan asa derekkóz ben 29 kórsetkish qamtylǵan.
Jahandaǵy memleketter ártúrli maqsatqa jetý úshin óziniń kıberáleýetin toqtaýsyz arttyryp keledi. Olardyń maqsaty ártúrli, biraq bastysy – óz yqpalyn keńeıtý. Sondyqtan da zertteýshiler árbir el kıberqýatyn ulttyq múddesi turǵysynan qarastyrýy kerek dep esepteıdi. Al jalpy ındekste qamtylǵan memleketter óziniń kıberáleýetin kelesideı maqsattarda qoldanýy múmkin. Olar:
- ulttyq kıberqaýipsizdikti damytý;
- kıber jáne kommersııalyq tehnologııa salasyndaǵy biliktilikti arttyrý;
- aqparat salasyn baqylaý jáne basqarý;
- kıbernorma men tehnıkalyq standartty qalyptastyrý;
- qarsylastyń ınfraqurylymyn buzý nemese oǵan zalal tıgizý;
- shetelden barlaý deregin jınaý.
Geosaıası ahýaldyń kúrdelenýi, ásirese ınternet keńistigindegi qaqtyǵystardyń kúsheıýi sebebinen álemde kıberkoalısııa qurýǵa tyrysatyn memleketter kóbeıip jatyr. Bundaǵy maqsat – óz múddesine saı kıberaımaq jasaý arqyly ulttyq qaýipsizdikti kúsheıtý jáne jahandyq básekeden qalys qalmaý.
2020-2022 jyldar aralyǵyndaǵy kórsetkishter boıynsha AQSh áli de bolsa kóshbasshy bolyp tur. Aqúıdiń kıbermáselesin jıi talqylaıtynyn ári basty nazarda ustaıtynyn eskersek, bul ındekste amerıkalyqtardyń áli de aldyńǵy memleket bolary túsinikti. Buǵan «Google», «Meta», «Amazon», «Microsoft», «Apple» sekildi birqatar jahandyq tehnologııalyq alpaýyt kompanııanyń AQSh-ta ornalasqanyn qosyńyz.
AQSh-tyń kóp saladaǵy basty básekelesi – Qytaı eliniń aqparattyq tehnologııalar baǵytyndaǵy damýy erekshe ekeni kópshilikke málim. Ulttyq kıberqýat ındeksinde Qytaı eli ekinshi orynda tur jáne AQSh-qa basty básekeles. Shyǵystaǵy kórshimizdiń tehnologııalar jasaýdaǵy áleýetin kórip júrmiz, olardyń ónimderi álem boıynsha keń taralǵan. Sondyqtan da AQSh-qa kıberjarysta baqtalas bolatyn jalǵyz el – Qytaı bolar.
Keıingi úsh jyldaǵy kórsetkishterdi taldasaq, Reseıdiń de kıberáleýetin arttyryp jatqanyn baıqaýǵa bolady. Bul memleket 2022 jylǵa qaraı Ulybrıtanııany basyp ozyp, ındekste 3-orynǵa jaıǵasty. Kórsetkishtegi úzdik 10 eldiń arasynda eń úlken úderis Aýstralııada baıqaldy. Kanberra 2020 jylǵy 10-orynnan 2022 jyly 5-orynǵa kóterilgen.
Jalpy, ındekste Tynyq muhıtynda ornalasqan elderdiń damý qarqyny joǵary. Aýstralııadan ózge bul qatarǵa Ońtústik Koreıa men Vetnamdy qosýǵa bolady. Seýl keıingi úsh jylda 16-dan 7-orynǵa kóterilse, Hanoı 20-dan 8-orynǵa deıin joǵarylaǵan. Bul qos memleket damý qarqynyn osy qalypta ustaýy múmkin. О́ıtkeni olarǵa kórshiles jatqan Qytaı memleketinen ashylatyn 1,5 mıllıardtyq naryq bar.
Ulttyq kıberındeksinde úlken úderis jasaǵan elder qataryna Iran men Ýkraınany da jatqyzýǵa bolady. Úsh jyldyq kórsetkish boıynsha Tegeran 22-den 10-orynǵa kóterilse, Kıev 29-dan 12-orynǵa deıin jetip eń úlken damý qarqynyn kórsetti.
Garvard ýnıversıtetiniń Belfer ortalyǵy júrgizetin ındekste Qazaqstan qamtylmaǵan. Degenmen bul elimizdiń kıberáleýeti tómen degendi bildirmeıdi. Indekstiń zertteý ádistemesin saralasaq, onyń geosaıası astary anyq baıqalady. Oǵan qosa otandyq IT ónimder men mamandardyń sany da, sapasy da artyp jatyr. Bastysy – damý jolynan aınymaı, aqparattyq tehnologııalardy tıimdi paıdalanýǵa den qoıý.
Súıindik QABYL,
Qazaqstan qoǵamdyq damý ınstıtýtynyń sarapshysy
