Altyn tapqan aýyl balalary

Kemel Aqyshev bastaǵan sol kez­degi Jetisý arheologııalyq eks­­pe­dısııasy altyn tabylǵan aý­maq­­ty zertteı kele, jádigerler biz­diń zamanymyzǵa deıingi VII-VIII ǵa­syr­larǵa tıesili ekenin anyq­ta­dy. Tabylǵan muranyń tarı­hyna te­re­ńi­rek toqtalmas buryn, osydan 35 jyl buryn Alma­ty oblysy, Kegen aýda­ny, Jalaýly aýylynda bol­­ǵan tańǵajaıyp oqıǵany sholyp óte­ıik.

Jer endi kógere bastaǵan kóktem aıyn­da taýdan túsken qar sýy aýyl she­tindegi shaǵyn aryqty toltyra aǵa­dy. Álgi sýǵa qaǵazdan jasalǵan qa­ıyqtaryn jarystyrý – oıyn bala­laryna taptyrmas ermek. Sol áde­timen kúndegideı sabaqtan kele jat­qan Ermek Muhammedjanov, Tynysh­bek Muqajanov, Aıqyn Áme­kuly, Qanat Ájiǵulov esimdi sy­nyptastar úshin sáýirdiń 12-si erekshe oqıǵamen este qaldy. Qar sýymen jýylyp jer betine shy­ǵyp qalǵan jyltyraq zattardy jetkinshekter talasa-tarmasa qal­ta­laryna salyp qamsyz kete bergen. Ol týraly keıipkerlerdiń ózi áńgi­me­lep bersin.

«Esimde qalǵany 12 sáýir ǵaryshkerler kúni bolatyn. Aryq tusynan jyltyraǵan dúnıelerdi kórdik te ózara bólisip úılerimizge tarap kettik. Shyny kerek, altyn dep oılaǵan joqpyz. Biraq ertoqym, júgen sándegenge taptyr­maı­tyn-aq dúnıe eken dep oıladym. Úıge kelip kıimderimdi sheship, qaıtadan mal sýarýǵa bara jatyp úlkenderge kórsettim. Úshkir maıda buıymdar qaltama batqasyn, taý etegine laqtyryp jiberdim. Sol aralyqta biz altyn tapqan jerge aýyl adamdary úıilip alypty. Mektep dırektory, aýyl basshysy, mılısııa qyzmetkerleri de osynda júr. Bul tegin emes-aý dep ishim qylp ete qaldy. Qysqasy, ertesi kúni bárimizdi klýbqa jınap tapqan zattarymyzdy qaıtarýdy talap etti. Almatydan altyn tekseretin aparaty bar arheologter kele jatqanyn, sondyqtan jasyryp qalǵandar jazaǵa tartylatynyn jetkizdi. Men usaqtarynan bólek úlken 4 buıymdy alǵanmyn. Bireýin atama­ syıladym. Jınalys kezinde joq dep moıyndamadym. Balalyq qoı. Ákem partııa adamy bolatyn. Tapqanymdy tapsyrýdy buıyrdy. Úıden bireýin alyp kelip edim: «Qalǵany qaıda?» dedi. Sodan taǵy bireýin alyp kelip em, áli de senbedi. Aqyry tórteýin de ákelip ótkizdim. Qasymdaǵy serikterim de tapqandaryn túgel ákelip berdi», deıdi Ermek Muhammedjanov.

Sol kezdegi 12-13 jasar oıyn balalary búginde elýge aıaq bas­qan. Al aralaryndaǵy Qanat Áji­ǵu­lov ómirden ozypty. Araǵa 35 jyl salyp mýzeı mamandary uıym­dastyrǵan áserli kezdesýge úsh keıipker men Qanattyń anasy qatys­t­y. Mýzeı basshysy Rashıda Harı­p­ova tarıhymyzdy túgendeýge sep bolǵan azamattarǵa alǵysyn bil­di­rip, murajaıǵa ómir boıy tegin ki­rý­ge múmkindik beretin sertıfıkat tabys etti.

Altyn tapqan azamattar sol tarıhı kúndi aýyl adamdary búginde ańyz­daı aıtatynyn, ózderi úshin de bul oqıǵanyń esten ketpeıtin áserli sát ekenin tebirene jetkizdi. Olarǵa sol tusta, tapqan jádigerleriniń 25 paıyzy, ıaǵnı 17 myń som teń­deı­ bólingen. Keıinnen 4 birdeı «Ro­man­tık» magnıtofony syıǵa tarty­lypty.

Zamanynda kezdeısoq oljanyń Almatyǵa ákelinip, tarıhı turǵydan zerttelýine ult qaıratkeri О́zbekáli Jánibekov tikeleı muryndyq bolǵan. Jalaýly aýylynda Kemel Aqyshev bastaǵan arheologter toby kómbe ornyn barlap, birshama qazba jumystaryn júrgizdi. Kıimderdiń, beldikter men at əbzelderiniń əshekeıleri jəne basqa da zergerlik altyn buıymdardyń jalpy sany alty júzden asady. Olardyń ishindegi asa baǵalysy – jarty aı tərizdi ıilip kelgen altyn pektoral. Onyń joǵarǵy jaǵy asyl tastar qondyrylǵan arqar músinderimen bezendirilgen. Qus qondyrǵan qos maral beınesi bar əshekeı de əsemdigimen ǵana emes, aıtar oı, maǵynasymen de tosyn dúnıe. Altyn tabylǵan qapshyq qyr­qynshy jyldarǵa tán dep tanyl­ǵan. Sondyqtan ǵalymdar, bul álde­kimniń qolyna túsip, ózen ańǵa­ry­na jasyrynǵan qoıma bolýy áb­den múmkin degen paıymǵa kelgen. Sonymen birge zertteýshiler mun­daı jádigerler tek patsha qor­ǵan­da­rynan tabylatynyn aıtady.

– Jalaýlydan tabylǵan tamaqsha (pektoral) ejelgi Ýrartýdan tabylǵan eken. Iаǵnı el basqaratyn abyzdardyń jerleý oryndarynda kezdesken. Al Badam tárizdi beldik áshekeıleri Iran aýmaǵyndaǵy Saq qyz qorǵanynan tabylǵan. Iran jerinen tabylǵan buıymdar b.z.d VII-ǵasyrǵa jatqyzylsa, Jalaýly kómbesindegi jádigerler K.Aqyshevtiń zertteýimen b.z.d VII-VIII ǵasyrmen merzimdeledi. Sol sebepti de tarıhı oryn áli de tolyqqandy zerttelýi kerek, – deıdi Memlekettik ortalyq mýzeıdiń arheo­­logııa bóliminiń jetekshisi Nabıra Tórejanova.

Qazaq dalasynan tabylǵan qanshama tarıhı jádigerdiń ǵylymı aınalymǵa enýine qarapaıym azamattar sebep bolǵan. Jalaýly kómbesiniń tabylýy da bútin bir fılmge suranyp-aq turǵan qyzyqty oqıǵa. Názik oıýlarmen bederlengen altyn buıymdar qazaq topyraǵy órkenıetter ózegi toǵysqan ǵajaıyp meken ekenin taǵy bir dáleldeıdi. Jalaýlydan tabylǵan altyn buıymdardy almatylyqtar men qala qonaqtary Memlekettik ortalyq mýzeıdiń altyn zalynan tamashalaı alady.

ALMATY