Kollajdy jasaǵan – Záýresh SMAǴUL, «EQ»
Zertteý jumysymyzdy jalǵastyrý barysynda qolymyzǵa túsken taǵy bir kitap jaıynda sóılemekpiz. Árıne, qazaq jáne Qazaqstan haqynda. Vashıngtonnan Pıttısbýrg qalasyna qaraı Ortalyq Azııany zertteý týraly halyqaralyq konferensııaǵa qatysýǵa jolǵa shyqtyq. Araqashyqtyq – alty saǵattyq jol. Bundaıda ne oılaısyń, árıne, sapar haqynda, izdenip júrgen taqyrybyńa baılanysty tyń derekter tabý týraly tolǵanasyń. Dittegen jerge jetip, ár elden kelgen ǵalymdardyń ár taqyryptaǵy baıandamalaryn tyńdap, oı bólisýge múmkindik aldyq. Áredikte, Pıttısbýrg ýnıversıtetiniń Hilman kitaphanasyna bas suqtym. Kitap qory baı, kelýshileri az emes bul rýhanı ordanyń Ortalyq Azııaǵa qatysty bólimindegi katalogterdi aqtaryp otyryp, «Keńes odaǵyndaǵy jańa adam» degen kitapty kezdestirdim.
Kitaptyń avtory úndi revolıýsıoneri jáne Úndistan Sosıalıstik Respýblıkalyq qaýymdastyǵynyń múshesi Bejoı Kýmar Sınha. Onyń kim bolǵany týraly derekterdi aqtaryp kórip edik, myna málimetterdi kezdestirdik. Sınha 1925 jyly Kanpýrda ótken Úndistan ulttyq kongresiniń sessııasynda «Hındýstan Seva Dal» naýqanyn uıymdastyrady, keıinirek Brıtan úkimetiniń qýdalaýymen Lahor, Radjahmýndrı, Andaman túrmelerinde saıası tutqynda bolypty. Tipti 1938 jyly 52 kún boıy tutqyndarǵa jasalǵan adamgershilikke jatpaıtyn áreketterge qarsy ashtyq jarııalaıdy. Ol aǵylshyndar tyıym salǵan «Úndi Bastılııasynyń Andamanynda» atty kitap jazǵan.
Atalǵan kitaptyń ekinshi betinde Úndi revolıýsııalyq qozǵalysynyń jetekshisi Bhagat Sınghtyń sýreti berilgen. Bul avtordyń oǵan degen ózgeshe qurmeti bolsa kerek, sebebi, Bejoı Kýmar Sınha onyń izbasary sanalady. Kezinde Iosıf Stalın Bhagatty arnaıy Máskeýge shaqyrady, biraq bul shaqyrý oǵan jetpeıdi. Sondyqtan keı úndi tarıhshylary eger ol Stalınmen kezdesse, úndiniń sol kezdegi azattyq kúresi basqasha jaǵdaıda bolar ma edi degen boljamdar aıtady.
Bhagat Sıngh pen Stalındi baılanystyrǵan adam 1920 jyly Tashkentte qurylǵan emıgrasııalyq Úndistan kommýnıstik partııasynyń negizin qalaýshylardyń biri Shaýkat Ýsmanı edi.1928 jyly Ýsmanı Kommýnıstik Internasıonaldyń VI sezine attanǵaly jatqanda, Bhagat Sıngh pen onyń jaqyn serigi Bejoı Kýmar Sınhany ózimen birge keńes odaǵyna barýǵa shaqyrady. Sınghpen birge Bejoı Kýmar Sınha Úndistan respýblıkalyq qaýymdastyǵynyń halyqaralyq qatynastaryna jaýapty boldy. Ol Ýsmanıdiń bul shaqyrýyn óziniń «Keńes odaǵyndaǵy jańa adam» kitabynda rastaıdy. Biz bul aqparattardan avtordyń kim bolǵanyn jáne onyń kitabyna ne úshin «Keńes odaǵyndaǵy jańa adam» dep at qoıǵanyn bile alamyz.
Atalǵan kitapty paraqtaǵanda, onyń taqyryby, sodan soń kitap bolyp shyqqan jeri birden nazar aýdartady. Bul eńbek Úndistannyń Bombeı, Ahmedabad, Jańa-Delı qalalaryndaǵy «Halyq» baspasynda 1971 jyly basylypty. Búkil keńestik elderdiń sol kezdegi jaǵdaıyn jipke tizgendeı etip jazǵan avtor Qazaqstan týraly da kórgen-bilgenimen bólisedi. Alǵashqy sóıleminde-aq ol Ortalyq Azııaǵa ornalasqan osy memlekettiń aýyl sharýashylyǵy, ónerkásibi men mádenıeti damyp jatqanyn tilge tıek etedi. Baıqońyr ǵarysh aılaǵy tyń ıgerý naýqany sııaqty aqparattardy da qaǵys qaldyrmaıdy. Osy tusta respýblıkadaǵy qazaqtardyń úlesi nebári 30 paıyz, al orystardyń sany
42 paıyz bolǵanyn jazady. Sóz arasynda amerıkalyq senator men erli-zaıypty ýkraındyqtyń dıalogin kiristiredi:
«Sonshama baı memleketińdi tastap, myna shól dalaǵa nege keldińder?
– Qazaqtarǵa kómekteseıik dep keldik».
Ile-shala sóz alǵan ýkraın jigiti «biz munda kelgende eshteńemiz bolmaǵan, al qazir bizdiń 60 myń gektar jerimiz bar. Bylaısha aıtqanda, munda tekke júrgenimiz joq». Mine, kitap ıesiniń osy dıalogi arqyly keshegi keńes úkimetiniń qazaq jerin qalaı emin-erkin paıdalanǵanyn túısinemiz. Bejoı osyny jazý arqyly surqııa saıasattyń az halyqtarǵa qandaı saıasat qoldanyp jatqanyn álemge pash etkisi kelgen de shyǵar, bári de múmkin.
Ary qaraı «Shilik» keńsharynda qazaq, orys, ózbek, ýkraın sııaqty 33 ulttyń ókili birge jumys istep jatqanyn baıandaı kele, bul kópultty aımaqta baıyrǵy mádenıettiń áli de saqtalyp, tipti damyp kele jatqanyna tańyrqaıdy, biraq assımılıasııalaný úrdisi de júrip jatqanyn ańdaıdy. Ony eýropalyq erekshelikke ıe orys mádenıeti dalalyq qazaq mádenıetin joıyp jiberýi múmkin be degen suraq jıi mazalaǵany shyndyq. Sol suraqtyń jaýabyn ol ózi arnaıy qatysqan Almatyda ótken Afrıka-Azııa konferensııasy delegattarynyń qurmetine uıymdastyrylǵan estradalyq qoıylymnan izdeıdi. «Eń aldymen, orys baletin kórdik, sodan soń qazaqtyń halyq bıi oryndaldy. Tar kóılek kıgen orys bıshilerine qaraǵanda, búkil denesin jaýyp turatyn qazaqy kóılek bıshilerge qup jarasypty. Kelesi kezekte KSRO Halyq ártisi Bıbigúl Tólegenova esimdi qazaq ánshisi sahnaǵa kóterildi. Onyń tamyljyǵan daýysy meni ǵana emes, otyrǵan kórermenniń bárine unaǵany shyndyq. О́zi de, daýysy da ásem ánshige tánti bolýdan jalyqpadyq. Ony sóz joq, «qazaqtyń bulbuly» dep ataǵan durys bolar. Osyndaı kóńildi keshtiń qurmetti qonaǵy bolyp otyrǵanymda, qasymda otyrǵan qazaq áıeli maǵan Qazaq respýblıkasynyń albomyn syıǵa tartty. Álgi esteliktiń ishine «Qazaq dalasy men eskertkishterin esten shyǵarmaǵaısyz» dep jazypty. Olardyń bul syılyǵy sol sáttegi meniń kóńil kúıimdi odan ári kóterip tastady» dep jazyp, Bıbigúl Tólegenovanyń sýretin kitabyna kiristiredi.
Osylaı Almatydaǵy birinshi kúnin kóńildi ótkizgen Bejoı Kýmar kelesi kúni jazýshy Muhtar Áýezovtiń mýzeı-úıine barady. «Mýzeı dese, mýzeı eken, óte retti, uqypty ornalastyrylǵan, kelgen qonaqtarǵa jazýshynyń ómir derekteri týraly shaǵyn fılm de usynylady»deı kele, Muhtar Omarhanulynyń ádebıettegi orny men bıik belesi týraly óz kózqarasyn oqyrmanǵa usynady. «Ol shyǵarmalary arqyly týǵan halqynyń oıanýy men erkindik pen teńdik álemine qaraı qadam basýyna jol izdedi» degen shynaıy baǵasyn beredi.
Bejoıdyń kitabynyń kelesi betterinde qazaqtyń án men jyrǵa degen tazalyǵy, Jambyl Jabaev, «Qarakóz» spektakli týraly derekter keltiredi. Almatydaǵy shet tilderi ınstıtýtyndaǵy stýdent jastarmen kezdesip, olardyń bolashaqqa degen ustanymy men kózqarasyn bilýdi kózdegen ol «bir stýdent Tolstoıdy súıip oqıtynyn jáne biri Balzakti, Býnındi oqyp júrgenin aıtty», deıdi. Avtordyń kelesi bas suqqan jeri – sol kezdegi «Kazahstanskaıa pravda» gazeti. Orys tilinde kúndelikti shyǵatyn bul gazette Nıkolaı Shevsov esimdi redaktormen kezdeskenin tilge tıek etedi. Almatyda ótken Mahatma Gandıdiń ǵasyrlyq mereıtoıyna baılanysty is-sharada Almatynyń áıgili ǵalymy, qaıratker Ishanbaı Qaraqulovpen qalaı kezdeskenin áńgimeleıdi. «Qaraqulov Gandı jáne onyń murasy týraly baıandama jasady. Sodan keıin Tagordyń shyǵarmalaryn qazaq tiline aýdarǵan bir professor sóz aldy. Al men óz sózimde búkil álemde Gandı men Lenınniń armandary oryndalatyn kún alys emes ekenin aıtqanymda, zalda otyrǵandar dý qol shapalaqtady».
Osylaı óz tebirenisin jasyra almaǵan ol is-sharadan soń Qaraqulovtyń ózin qazaqy úlgidegi kıimmen kelip qushaqtaǵanyn, onyń bala minezdi, aq kóńil adam, júzinde esh jasandylyq joq ekenin aıtady. Kitaptyń keıingi betterinde orys ulty men qazaqtyń nebir qıyn kúnderde, jaqsylyq pen mashaqattarda da birge bolǵanyn, Germanııaǵa qarsy kúreste birge soǵysqa attanǵanyn eske túsiredi.
Álemde qanshama úlken kitaphana bar, al solardyń qaı buryshynda qazaqqa qatysty derekter shań basyp jatqanyn eshkim bilmeıdi, biraq ony izdep, ǵylymı aınalymǵa salý keshegi tarıhymyzdyń shań basqan betin súrtýmen birdeı ıgilikti sharýa.
Vashıngton, AQSh
