nurlanimam.kz
– Astana qalasyndaǵy Yryskeldi qajy atyndaǵy meshitke bas ımam bolyp taǵaıyndalǵanyńyzǵa da altynshy aıǵa aýdy. Jumysyńyz qalaı?
– Meshitke bas ımamdyq qyzmetti atqarý máselesin Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasynyń tóraǵasy, bas múftı sheshedi. Bas múftı Naýryzbaı qajy Taǵanuly azdy-kópty eńbegimizdi baǵalap, halyqtyń da qalaýyna qulaq asyp elordamyzdaǵy meshitterdiń birine bas ımam etip taǵaıyndady. Jumysymyzdyń baǵyty dinı basqarma bekitken jeti sala boıynsha órbıdi. Onyń ishinde jat aǵymdarǵa qatysty túsindirý, ýaǵyz-nasıhat, qaıyrymdylyq, jamaǵattyń birligi, eldiń tutastyǵy men tynyshtyǵy degen sekildi baǵyttardy qamtıdy. Mine, múftııattyń senimin arqalap, ózińiz aıtpaqshy jarty jylǵa aýdy Astanadaǵy meshittiń bas ımamy qyzmetin atqaryp kelemin. Jańa jeti tarmaq boıynsha jumysymyzdy júrgizemiz dedim, onyń ishinde myna baǵytqa basymdyq berý kerek, myna salasyna salmaq salǵan jón degen sekildi ala-qulalyq joq. Tek teris aǵymdarmen kúres kúndelikti kún tártibinen túspeıtin taqyryp.
– Instagram, tık-tok sekildi áleýmettik jelini tıimdi, utymdy, utqyr paıdalanyp júrgizesiz. Instagramdaǵy tikeleı efırde sizge qaı taqyryptaǵy suraq jıi joldanady?
– Buǵan aıtar meniń jaýabym, eldi búginde dinniń globaldy máselesi tolǵandyrmaıdy, kópshilikti kúndelikti kúıbeń tirliktiń, qym-qýyt janbaǵystyń jantalasy alańdatady. Sheraǵań aıtpaqshy «bir kem dúnıe»: otbasyndaǵy mán-jaı, qaıyrymdylyq, meıirimdilik, jylýlyqtyń jutańdyǵy, kóńil bólýdiń kemshin túsetini ýaıymǵa salady.
– Baıqasaq, sizden otbasy ınstıtýtyna qatysty jıi aqyl-keńes suraıtyndar kóp, ásirese áıelder qaýymy. Bul neniń belgisi, ene men kelinniń arasyndaǵy baılanystyń, otbasy, oshaq qasyndaǵy tárbıeniń turalap qalǵanynyń kórinisi emes pe?
– Álbette otbasyndaǵy meıirimniń joqtyǵy, sýalyp bara jatqandyǵynyń da áserinen shyǵar dep paıymdaımyn. Er men áıeldiń bir-birimen shúıirkelesip syrlasýy, meıirimin tógýi degen uǵymdy joǵaryda aıtqan qym-qýyt tirshiliktiń kókpary qaqpaqyldap áketkendeı seziledi. Bir-birimen tildesý, eriniń aıtqan oıyn quptaı túsedi degen áıeli teris qarasa nemese tań alakeýimnen balasy uıqyda jatqanda jumysqa ketken áke keshkisin súlderin súıretip, shaldyǵyp jetkende balasyna taǵy da kóńil bólýge jaramady dep áıeli renjise arada qandaı syrlasý bolady? Sodan keıin de suraq qoıyp, ishindegisin shyǵarady dep oılaımyn. Olardyń barlyǵyna bir sarynda jaýap bermeýge tyrysam. Birine kúldirip otyryp túsindirem, ekinshisine ursyp ta alamyn degen sekildi. Baıqaǵanym, basym kópshiligi jylýlyqqa, otbasyndaǵy jylýǵa zárý. «Ajyrasýdyń sheginde turmyz, bizge qandaı qaıran qyl deısiz?» dep ashyna saýal qoıyp, meniń biraýyz sózimdi kútetinder de bar. «Ondaı kúıeýmen kóktemeısiń» desem, ajyrasýǵa ázir aryz jazýǵa bar. Munyń bári neniń kórinisi? Din qyzmetkeri, ımam retinde men olardyń ajyrasýyna sebepker bolýǵa tıisti emespin. Ashynyp, kúıingen, tyǵyryqqa tirelgen áıeldiń de ishki arpalysyn túsingim keledi. Eki jastyń ortasynda túsinistik, syı-qurmet bolmasa qalaı birge ómir súredi? Mine, osyndaı qym-qýyt san túrli taǵdyr ıesiniń arǵy álemin, ishki jandúnıesin barynsha tereńdeı uǵynýǵa tyrysamyn.
– Bilýimizshe, jeti balanyń ákesisiz. Balalaryńyz qaıda oqıdy, Astanaǵa kóshirip aldyńyz ba? Almaty oblysynda meshitte turamyn dep suhbatyńyzda aıtyp edińiz.
– Otbasymdy kóshirip ákeldim, balalarym Astana qalasynda mektepte oqıdy. Úlkenimiz ǵana Almatyda qaldy, sebebi joǵary oqý ornyna grantqa túsken soń óziniń aýysqysy kelmedi. Bárine shúkirshilik deımin.
– Múftııatqa baǵynyshty dinı qyzmetker bolyp sanalatyndyqtan da sizderdiń ár aıtqan sóz ben isterińiz qoǵamda abyń-kúbiń ańys týdyrǵan jaǵdaıda tártiptik keńes sekildi uıymda qarala ma? Mysaly «sheshe» degen qazaqtyń qasterleıtin bıik sózine qatysty pátýa aıtyp Qabylbek Álipbaıuly áriptesińiz qoǵamnyń synyna ushyrady.
– Qazaqtyń tanym-túsiniginde, uǵym-paıymynda qalyptasyp ábden sińip, baltalasań da butarlanbaıtyndaı bite qaınasyp ketken sózderdiń keıbirin arabshaǵa aýdaryp, maǵynasy basqa edi dep aıtýǵa kelmeıdi. Sheshe, áıel, sálemetsiz be degen sekildi sózderdiń maǵynasyna qatysty qoǵamnyń qyzýyn kótergen daý týyndaǵanyn ózińiz de quptap otyrsyz. Biz musylman bolmaq úshin arab bolýymyz, arabsha aıtýymyz shart emes. Ár óńirdiń, árbir aımaqtyń ózindik qalyptasqan sózdik qoryndaǵy dıalektisi bar. Din qyzmetkerleriniń aıtar sózi urpaq tárbıesine ulasýy kerek. Sózdiń ataýyna, maǵynasyna qatysty etnograftar, til mamandary, zertteýshiler, tarıhshylar bar, solar pikir aıtsa quptaýǵa bolady. Bizde sózdiń maǵynasyna qatysty daý qýýdan basqa da másele shash-etekten. Búgingi qoǵamnyń dertine balanatyn keleńsizdikter, urpaq tárbıesindegi aqsaǵan tusymyz kóp, ata-anany syılamaý, meıirim men qaıyrymnyń joqtyǵy, álimjettik. Osyndaı aıtatyn taqyryptar, qozǵaıtyn másele jeterlik. Biz bárin qaraqattaı etip qoıyp, tek sózdiń maǵynasyna ǵana qatysty másele bardaı sezinemiz. Meniń paıymymda din adamy óziniń sharıǵı sózin aıtýy kerek. Mynany durys, mynany burys dep basqa salaǵa qatysty baılam jasaǵany durys emes dep sanaımyn.
– Jasyratyny joq, úıdegi ata-ananyń aıtqanynan góri áleýmettik jelide tikeleı efırde suhbat júrgizetin ózińiz sekildi dilmarlardy kóp tyńdaıdy jastar. Sizdiń aýdıtorııańyzda da mektep oqýshylary barshylyq. Efırde suhbat órbitkende rýhanı qundylyq, bilim, ımandylyq, ulttyq dástúr sabaqtastyǵy da jıi aıtylyp dáripteledi. Osyny áli de tereńdete túsý kerek shyǵar.
– Urpaq tárbıesinde biz ulttyq qundylyqty synalap sińirýimiz qajet. Iilgish shybyq sekildi jas urpaqty tym shekteı de berýge bolmaıdy, «seniń jasaǵanyń durys emes» degen shekteý men shiderleýden góri durys ómir súrýdiń qaǵıdasyn quryp, baǵytyn aıqyndap berýimiz kerek. Keleshekte Qazaqstannyń oqyǵan bilimdi, ǵalym, tehnokrat, ozyq tehnologııanyń ıgergen talantty shoǵyrdyń ósip qalyptasqanyn qalaımyn. Sol jolda ata-babalarymyz ustanǵan asyl dinimizdi dáriptep, qulshylyǵyn jasap, Qudaıyna sıynǵan jastardy kórgim keledi. Nege? О́ıtkeni balasy din jolyndaǵy aǵymnyń birin ustanǵan sátten bastap oqýyn tastap ketip jatqan balalardy da keziktirip júrmiz. Din bulaı bura tartpaıdy, sol dindi jamylyp, ózderin úıretýshi dep sanaıtyndardyń baǵyttaýy buryp jiberedi.
– Qazir jyldam baıý, ońaı aqsha tabý, bes teńge salyp elý teńgeniń taýaryn aldyrtý sekildi kýrs deımiz be, saýda órisi degen de durys shyǵar. Kásip jasaǵan quptarlyq is, biraq solardyń kópshiligi aldanyp uıyqqa batqanyn bilgende ǵana baıbalam salady. Halyq nege sonshalyqty sengish, ańǵal?
– Mundaı uǵym-túsinik burynnan bar. Biraq erterekte adamdar eńbekqor edi. Al qazir qalaı, adamdardyń arasynda «jeńildiń astyn, aýyrdyń ústin» tańdaıtyndar kóbeıdi. Jatypisher jalqaýlyq, bireýdiń nesibesine ortaqtasyp mal tabýshylyq paıda boldy. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev adal eńbek qashanda qurmetke ıe degendi tegin aıtqan joq. Sondyqtan ońaı oljaǵa kenelem degendi emes, mańdaı terińdi tógip nápaqa tabýǵa umtylý qajet. Barlyǵy da solaı deýge kelmeıdi, dese de psıholog, koýchtar balalardy «seniń ózińniń keńistigiń bolýy kerek, saǵan eshkim sóılemesin, óz sózińdi aıt» dep birbetkeılikke buryp jatyr. Jyldam baıý, aqshaǵa kenelý degendi úıretemiz deıdi. Halyqqa jany ashysa nege tegin ótkizbeıdi? Mysaly 10 kúndik kýrstyń baǵasy 300 myń teńge. Jastar ata-anasynan aqsha alyp oqyp jatyr. Halyqtyń jaǵdaıyn jaqsartqyń kelse, kásipke baýlıtyn edim dep janashyrlyq tanytsań nege kýrsty tegin ótkizbeısiń?
– Juma namazdyń aldyndaǵy ýaǵyz, nasıhat aıtý úshin múftııat taqyryp bóledi. Mysaly osy aptanyń jumasynda ajyrasýdyń aýyrtpalyǵy týraly, kelesi aptada qaryz alýdyń salmaǵy, odan keıin dosqa adaldyq degen sekildi. Imamdarǵa nasıhat aıtqanda ózińiz sóz etkendeı, ulttyq qundylyqtarymyzdy da keńinen qamtyp, jyraýlardyń jyrynan, aqyndardyń týyndylarynan, ádebı shyǵarmalardan da mysal etý, ata-babamyzdyń tarıhynan da taspalap aıtý kemshin soǵyp jatqandaı kórinedi keıde.
– Ár ımamnyń dáreje-deńgeıine baılanysty dep oılaımyn. Bir úıdiń bes balasynyń tanym-túsinigi, qabilet-qarymy bes túrli bolatyny sekildi ımamdardyń da ýaǵyz, nasıhatty jetkizýdegi ádis-tásili, qadamy árqıly. Bizde múftııattan juma ýaǵyzynyń taqyrybyn, platformasyn, mátinde qamtylýǵa tıisti tezısterin beredi. Jetkizýshiniń til baılyǵy, oı-óresiniń keńdigine qaraı siz aıtqan ulttyq qundylyqtardy tereńdeı tolǵap qamtý iske asady. Tezıstiń ishinde jyraýlardyń aqyndardyń shyǵarmalarynan mysal, elimizdiń tarıhynan derek-dáıek te beriledi. Maqal-mátel, danalyq oılar da jazylady. Sony damytyp jetkizýdegi alǵyrlyq pen ilkimdilik ımamnyń áleýetine baılanysty.
– Sizdi «ustaý» qıynǵa soqty, suhbatqa keliskenimizge úshinshi aıdyń júzi. Tańǵy asyńyzdy Túrkistanda iship besin namazyna deıin kezdesýge qatysyp, aqshamǵa deıingi aralyqta Arqalyqta júresiz degendeı. Jıi kezdesýge shaqyrady, ázirlik jasap úlgeresiz be?
– Jumystyń retine qaraı qısyny kelmeı ketti aıyp etpessiz. Árıne ár oblystaǵy kezdesýlerdiń taqyryby da qıly-qıly. Saýaldardyń baǵyty bir saryndy bolýy múmkin, dese de taqyryp árqıly. Sondyqtan aldyn-ala ázirlik júrgizemin. Saparǵa shaqyrǵan oblys basshylyǵy arqyly óńirdiń jaǵdaıyn, nendeı másele bar ekenin surap bilemin. Taldaý, zertteý júrgizip, ár saladaǵy olqylyqtaryn da túrtip alamyn. Áleýmettik statıstıkasyna da mán berip, UBT-nyń kórsetkishi, jas otbasylardyń ajyrasýy, sýısıd, áleýmettik teńsizdikter jónindegi esep-qısapqa da kóz júgirtip, deregin alamyn. Sol boıynsha kezdesý barysynda tilimniń qýaty jetkenshe saýaldaryna saı jaýap qatamyn.
– Imam sizderdiń qyzmetterińizdi aıqyndaıtyn statýs. Bas ımam, naıb ımam degen sekildi. Al ustaz degen statýsty telip alýshylarǵa osy sózdi kim tańyp beredi?
– Adamnyń ólimi de bireýge ustaz bolady, turmystyń taýqymetinen de ustazdyqty kóresiń. Menińshe másele atynda emes, zatynda. Halyq ózi kimniń ustaz, kimniń tulǵa, qaıratker ekenin paryqtap, ekshep alady. Biz osy din jolyndaǵy ustazdyq baǵytty 1990 jyldardyń basynda, táýelsizdiktiń bastaýynda kúsh salyp órbitýimiz kerek edi. Egemendigimizdi endi alyp, etek-jeńimizdi jınaýdyń ózine de az ýaqyt ketken joq. Sol kezeńde júrip ótetin joldy biz arada 30 jylǵa jýyq ýaqyt aýnatyp endi basyp kelemiz. Halqymyzdyń dinı tanym-túsinigi, áleýmettik áleýeti qaı deńgeıde ekenin ǵalamtordaǵy tyńdaýshy qaýymnyń joldaıtyn saýalynan, bilgisi keletin taqyrybynan da salmaqtaýǵa bolady. Qaǵaz júzinde biz qaryshtap damyp ketken aldyńǵy lektegi elderdiń kóshine ilesip kelemiz, al shynaıy kórinisti áleýmettik jelide saýal joldaýshylardyń jaǵdaıy aıqyndap beredi.
– Tyńdaýshylaryńyz ózińizge túsin jorytyp jatady.
– Bala kúnimnen jıi tús kóremin. Allanyń nyǵmeti shyǵar túsimde kórgen oqıǵalar óńimde oryndalyp jatatyn. Sodan da shyǵar tús jorýǵa degen qyzýǵyshylyǵym oıanyp, kóp izdendim, tylsym taqyrypqa qatysty jazylǵan kitaptardy da oqydym. Kóneniń kózi qarııa kisilerdiń de qasynda kóp júrip, tús jorýǵa qatysty oılaryn da tyńdap eseıdik. Sharıǵat jolyndaǵy dindarlardyń da tústi jorýǵa qatysty eńbekterin de aqtaryp, qajetimdi alyp júrmin. Kezdesýlerde, áleýmettik jelidegi tikeleı efırde de tús jorýǵa qatysty saýaldar joldaǵanda álimniń jetkeninshe jaýap qatamyn.
– Qoǵamnyń múshesi esebinde ózińizdi ne tolǵandyrady?
– Qyp-qyzyl ótirik tolǵandyrady. Aınalańda jasandylyq, órip júrgen ótirik kóp. Asyryp aıtý, jasyryp jazý jıilep ketti. Keńes ókimeti kezinde 100 qoıdan 150 qozy dep aspandatyp aıtý sekildi asyra maqtanýdyń sońy jaqsylyqqa apardy ma? Odaq taraǵanda aqıqatynda ondaı emes ekenine kózimiz jetti. Tek qoǵamda ǵana emes, otbasynda da joqty bar etip kórsetýge umtylysymyz artyp ketti. Sharıǵatta bar nárseńdi kórsetip maqtanýǵa toqtam salady. Balańdy aıtyp maqtanba, urpaq súıe almaı júrgen qamkóńil jannyń kóńiline qaıaý túsiresiń dep astamsyǵan kóńilińdi basyp qoıady. Paraqorlyq ta asqynyp barady. Ádilettilikti kórgisi keledi halyq. Munda durys túsiný kerek, ádilettilik qanmen, aıǵaı-shýmen ólshenbeıdi. Adamdardyń bir-birin tabalaýy da beleń aldy. Súringendi syrtynan aǵash atqa teris mingizýge qumbyl bolyp aldyq.
– Otbasy ınstıtýtynyń irgesin biz bosatyp alǵandaımyz. Qoǵamnyń betalysy da osyǵan bastaǵan da shyǵar. Úıdegi ata-ana da jumystan keıin balasymen otyryp sóılesý, aqyl aıtý, baǵdar silteýden buryn telefonǵa shuqshıǵandy qup kóremiz.
– Urpaq tárbıesinde aǵattyq jiberip, urynbaýymyz kerek. Keleshegimizdiń tutqasy bolar keler býyndy ulttyq qundylyǵymyzǵa saı tárbıeleýdiń salmaǵyn barshamyz sezine alǵanda mundaıǵa jol berilmeıtin shyǵar.
– Jumys kabınetińizde kitap kóp eken.
– Telearnada ózińizdiń áriptesterińiz, jýrnalıster suhbatqa shaqyrǵan, odan bólek juma namazynyń aldyndaǵy ýaǵyz-nasıhatqa ázirlený úshin, basqa da kezdesýlerge daıyndyq júrgizip, qajetti derek-dáıekterdi túrtip alyp otyramyn. Keıbir kisiler óziniń kitabyn syıǵa tartý etedi, ony da paraqtap shyǵamyn. Ýaqytym jetkenshe kitap oqýǵa tyrysamyn.
– Almaty oblysyndaǵy aýyldyń meshitinde ımamdyq qyzmetti atqaryp júrip bas qaladan biraq shyqtyńyz. Ol jaqtaǵy jamaǵatyńyz túsinbeı qalǵan joq pa?
– Astanaǵa aýysyp kelgenime de alty aıdan asypty. Alǵashynda olar da abdyrap qalǵany ras. Biraq men Qudaıdan únemi «meniń kómegim qaı jerge qajet, qaı orta paıdamdy kerek etedi soǵan jetkiz» dep tileıtinmin. Alla qabyl etti. Qaıda qyzmetke jiberse de 5-10 jyl aralyǵynda eńbek ettim. Aqtóbe oblysynda ǵana az ýaqyt qyzmet etken shyǵarmyn, basqa óńirge jibergende turaqtap eńbek ettim.
– Birneshe oblysqa bas ımamdyq qyzmetke de taǵaıyndaldyńyz.
– Iá, 25 jasymda burynǵy Jezqazǵan, qazirgi Ulytaý oblysynyń bas ımamy etip taǵaıyndady. Jurtpen jumyla jumys atqardyq. Meni 14 jasymda aýdannyń bas ımamy etip taǵaıyndaǵan.
– Mektep oqýshysy qalaı aýdannyń bas ımamy laýazymyna taǵaıyndalady?
– Sol kezeńde Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasynyń Tóraǵasy, bas múftı Rátbek qajy Nysanbaıuly dinı oqýymyzdy támamdap kelgen soń synaq emtıhanyn alyp, ózi batasyn berip Jambyl oblysy, Jambyl aýdanynyń bas ımamy etip taǵaıyndaýy kadr jetispeýshiliginen edi. Jambyl aýdanynyń aqsaqaldary hat jazyp ımamǵa zárý ekenin aıtqan soń synaq tapsyrtyp, meni jiberdi. Oqýymdy keshki mektepke aýysyp támamdadym. Kúndiz aýdannyń bas ımamy qyzmetin atqaram, keshkisin oqýymdy jalǵastyryp mektepti támamdadym.
– Jamaǵattyń oqýshy bas ımamǵa uıýy qalaı boldy? Olqysynǵan shyǵar o basta?
– Halyq bolǵan jerde, kópshilik ortada árqıly pikir aıtylatyny, qoldaý men qolpashtaý da, kóńili qońyltaqsıtyndar da bolady. Surapaldy degen táýir qyzmet atqaratyn aǵamyz bar edi. Bir kúni sol kisige aıttym. «Aǵa men jaspyn, oń men solymdy endi tanyp kelemin» degenimde toqtam salar, oı túıer sóz aıtyp edi. «Sen jas bolsań da bas ımamdyqqa bekitti. Artyńda qaraqurym halyq tur. Bilmeımin dep búgejekteme, kerisinshe úırenýge, oqýǵa talpyn, jamaǵatyń ózińdi áli-aq qoldaıdy» dep qanattandyryp, jigerlendirdi. Sol aǵamyzdyń sózinen keıin bilmeımin dep tartynbaıtyn boldym, qaıta izdenip oqýǵa, elmen etene aralasýǵa, aqsaqaldardyń áńgimesin tyńdaýǵa umtyldym. Toqsanynshy jyldardyń basyndaǵy táýelsizdigin jańa jarııalaǵan jas memlekettiń meshiti de az edi qazirgi kezeńmen salystyrǵanda. 70 jyl boıy din apıyn dep úıretken ateıstik qoǵamnyń qamytynan qutylǵan halyqtyń asyl dinge sýsaǵan shaǵy edi. Sodan da shyǵar ımamǵa jamaǵattyń yqylas-peıili erekshe boldy. Sizge bir qyzyq aıtaıyn, sol kezde keıbir qart kisiler meniń ústimnen aryz da jazdy. «Meshittiń ishi bala-shaǵaǵa tolyp ketti» dep. Oıyn balasy keıde umytyp ketip asyr salyp oınaıdy, sekiredi, úlkenderdiń ústinen attaıdy. Soǵan ashýlanyp jazǵany bolýy kerek. О́zimiz jas bolǵan soń qatarlastarymyz da kóp kelýshi edi. Keıin sol aryz jazǵysh aqsaqaldarymyz da bizdiń baǵyt-baǵdarymyzdyń aldy jón ekenin uǵyndy. Sol kezde aýdannyń ákimi ulty orys kisi boldy. Aqsaqaldar meniń úısiz júrgenimdi aıtyp baspanaly boldym. Merki aýdanyndaǵy aǵalarym men apaılarymdy sol úıge kóshirip aldym.
