Kollajdy jasaǵan – Záýresh SMAǴUL, «EQ»
Azııa damý bankiniń zertteýlerine sáıkes, Orta dálizdi damytý Ortalyq Azııa, Kavkaz elderi men Túrkııa ekonomıkasyn ınstıtýsıonaldy turǵyda táýelsiz etip, áleýetin arttyrady.
Ýkraınadaǵy soǵysqa baılanysty soltústikten, Ýkraına men Polsha arqyly ótetin temirjol qatynasy qashan qalpyna keletini belgisiz. Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵytyn talqylaý men josparlaý kezinde Eýropadaǵy dálizdiń sońǵy núktesi retinde Ystanbul ataldy. Sodan keıin «Ońtústik – Shyǵys Eýropa» temirjol jelisi arqyly Eýropalyq odaqqa qosylady.
Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵyty – Qytaıdyń Tynyq muhıty jaǵalaýynan bastalady. Ádette Eýropaǵa baǵyt alǵan temirjol kóligi Qytaıdy kókteı ótip, Qazaqstanǵa jetýine 3 kún ketedi.
Qazaqstan – Eýrazııadaǵy mańyzdy tranzıttik hab. Kartaǵa kóz júgirtseńiz, Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵytynyń strategııalyq mańyzyn ańǵarasyz. Kópshilik muny Qytaı men Batysty baılanystyrǵan Uly Jibek jolynyń balamasy sanaıdy. Qazaqstan sheneýnikteriniń paıymdaýynsha, Qytaıdan Eýropaǵa qurlyqpen jetkiziletin júkterdiń 80 paıyzy Qazaqstan arqyly ótedi. Degenmen onyń bári «Orta dálizdiń» enshisinde emes. Demek, Reseı aýmaǵyna tıesili qalǵan júk tasymaly birte-birte azaıa beredi.
2022 jyly Transkaspıı baǵyty boıynsha júk tranzıtiniń kólemi eki jarym ese ósip, 1,5 mıllıon tonnany qurady. Buǵan Reseıge qarsy halyqaralyq sanksııalar qanshalyqty áser etkeni belgisiz. Alaıda basty sebep sol ekeni anyq. Júk tasymalynyń aıtarlyqtaı óskenine qaramastan, soltústik Transsibir baǵytynan áli de kem.
Qazannyń sońynda sheteldik BAQ-qa arnalǵan brıfıngte Qazaqstan Syrtqy ister mınıstriniń orynbasary Roman Vasılenko Transkaspıı baǵyty jobasynyń oryndalýyna qatysty tyń málimetpen bólisti. Onyń aıtýynsha, 2023 jyly, sonyń ishinde Beıjińde ótken birneshe aımaqtyq úılestirý keńesterinde mańyzdy sheshimder qabyldanǵan. Qazaqstan Qytaımen baılanystyratyn úshinshi temirjol ótkelin ashýdy, sondaı-aq 1300 shaqyrymdyq jańa temirjol salýdy josparlap otyrǵanyn habarlady. Qytaı shekarasyna aparatyn magıstraldy temirjol jelisinde 800 shaqyrym qosymsha jol tóseý jumysy bastalǵan.
Astana Transkaspıı baǵytyn panaseıa retinde qarastyrmaıdy, sonymen qatar «Qazaqstan – Túrikmenstan – Iran» baǵytyndaǵy júk tasymaldaýdy keńeıtý maqsatynda temirjol ınfraqurylymyn jaqsartýǵa umtylady.
Roman Vasılenko joba Qytaıdyń «Bir beldeý, bir jol» bastamasyna básekeles emes, oǵan qosymsha retinde qarastyratynyn túsindirdi. Degenmen buǵan deıin Beıjińmen «Orta dálizdi» qoldaýǵa kelisim jasalǵan. Qazaqstan, sondaı-aq Eýropalyq odaqtyń «Jahandyq qaqpa» bastamasyna, sondaı-aq Jahandyq ınfraqurylym men ınvestısııa jónindegi seriktestik aıasynda Transkaspıı baǵytyn odan ári damytýǵa talpynady.
«NE Global»-dyń Transkaspıı baǵytyndaǵy kedergiler týraly suraǵyna jaýap bergen Vasılenko EQDB-nyń kóliktik jáne ákimshilik kedergilerdi zertteýdi endi ǵana aıaqtaǵanyn túsindirdi. Onyń aıtýynsha, esepte óńirdegi trassanyń boıynda 22 «qatty» jáne 7 «jumsaq» ınfraqurylymdyq kedergi anyqtalǵan. Sonymen qatar standarttalǵan aımaqtyq rásimder men kedendik qujattamany ázirleý qajet. Ol birneshe mysal keltirdi. Eń aldymen, Qazaqstannyń Kaspıı jaǵalaýyndaǵy, Aqtaýdaǵy jáne Quryq portyndaǵy konteınerlik toraptardy, sonyń ishinde jańa kóp fýnksıonaldy Sarja teńiz termınalyn odan ári jańǵyrtý kerek.
Tranzıttik ýaqytty odan ári qysqartýǵa Almaty men Tashkent sekildi iri qalalardy aınalyp ótetin jańa temirjol jelilerin salý qajet. Kavkaz elderi arqyly júk tasymaldaıtyn lokomotıvter jetkiliksiz. Onyń aıtýynsha, Kaspıı teńizi arqyly Ázerbaıjanǵa jetý 36 saǵat nemese odan da kóp ýaqyt alady. Muny azaıtýǵa múmkindik bar. Keı sheteldik ınvestor qosymsha «Roll-on Roll-off» paromyn satyp alýdy qarastyryp jatyr. Kaspıı teńizinen ótý úshin qujattardy elektrondy túrde berýdi jeńildetý jumystary aıaqtalǵan.
Qazaqstan, Ázerbaıjan, Túrkııa jáne Grýzııa kólik jáne syrtqy ister mınıstrleri birneshe ret kezdesip, aımaqtyq rásimderdi ázirleýge ýaǵdalasty. Qazirgi tańda úsh eldiń temirjol júıesin úılestirýge arnalǵan «Middle Corridor Multimodal, Ltd» dep atalatyn birlesken kásiporyn quryldy.
О́ńirlik úılestirý úderisi, sondaı-aq júrgizilip jatqan ınfraqurylymdyq jumystar tranzıttik ýaqytty qysqartýǵa múmkindik bergen. 2021 jyly Qytaıdyń Tynyq muhıty jaǵalaýynan Sýpsaǵa deıin (Grýzııa, Túrkııamen shekaralas port) tranzıttik ýaqyt 38-53 kúndi qurasa, 2022 jyldyń sońyna qaraı 18-23 kúnge deıin azaıǵan. Vasılenkonyń aıtýynsha, qazir Qazaqstan boıynsha tranzıttik ýaqyt bes kúnge deıin qysqardy.
Jyl basynda Roman Vasılenko Astananyń kelesi maqsaty Qytaı men Ystanbul arasyndaǵy tranzıttik ýaqytty 2023 jyldyń sońyna deıin 14-18 kúnge deıin qysqartý kerek ekenin málimdegen edi.
Alek MALLI,
«NE Global Media»-nyń Jahandyq ekonomıka jáne Ońtústik-Shyǵys Eýropa jónindegi ortaq quryltaıshysy jáne atqarýshy dırektory
