– Edil Sabyruly, eldegi eń kóp synalatyn salanyń biri – bilim. Nelikten?
– Oqý-aǵartý mınıstrligi mektepke deıingi, orta jáne kásiptik bilim berý salasyndaǵy memlekettik saıasatty júrgizedi. Ár balany sanaly tárbıe men sapaly bilimmen qamtamasyz etý – basty mindetimiz. Bul 22 myńnan asa bilim berý uıymynda 6 mıllıonǵa jýyq balanyń qatysýymen 500 myńnan asa ustazdyń atqaryp otyrǵan jumysy ekenin erekshe atap ótkim keledi. Osy baǵytta mınıstrlik, eń aldymen, ulaǵatty ustaz mártebesin qalyptastyrýǵa jáne qorǵaýǵa erekshe mańyz beredi.
Ustazdar – ult keleshegine tikeleı jaýapty maman. Olar osy eldiń kirpishi bolyp qalanatyn urpaq tárbıeleıdi. Árbir eldi mekenderde, aýyldarda júzdegen muǵalim osy mindetterdi kúndelikti atqaryp júr. Osy turǵydan alǵanda basqa vedomstvolarmen salystyrǵanda bizdiń mınıstrliktiń aýqymy keń, mańyzy tereń. Al osy eldiń túkpir-túkpirindegi muǵalimderdiń biliktiligin arttyrýdan bastap, qadir-qasıetin qorǵaý – basty paryzymyz. Meni de, Sizdi de muǵalim tárbıeledi. Bizdiń maman retinde qalyptasýymyzǵa septigin tıgizgen muǵalimniń eńbegin eshkim joqqa shyǵara almaıdy. Sondyqtan muǵalimdi jemqor nemese alaıaq dep ataý durys emes. Iá, jekelengen faktiler bar. Men olardy bul salaǵa kezdeısoq kelgen adamdar dep sanaımyn. Sondyqtan kez kelgen jaǵdaıda bilim uıymdary týraly aıtqanda, ustazdyń ary men namysy týraly oılanýymyz kerek.
– Durys qoı. Biraq bilimge salynǵan qarjy jeke qaltaǵa emes, keleshekke jumsalýǵa tıis emes pe?!
– Búginde elimizde 6 mıllıonǵa jýyq bala bar. Olardyń keleshegi úshin bilimge ınvestısııa salý – bul tek qarjylyq ınvestısııa emes, qoǵamdy damytý jolyndaǵy strategııalyq qadam. О́zińiz bilesiz, ekonomıkany qalyptastyratyn birneshe faktor bar. Sonyń ishinde adam kapıtaly sheshýshi ról atqarady. Álemdik tájirıbede bilimge ınvestısııa salýdyń adamı kapıtaldy damytýǵa yqpal etetin mýltıplıkatıvti áseri moıyndalǵan. Al osy qarjynyń maqsatty jumsalýy – bul mańyzdy suraq. Sondyqtan da bilim berý uıymdarynyń tıimdi qyzmetin qamtamasyz etýde qarjylyq-quqyqtyq tártip óte mańyzdy. Qarjynyń tıisti maqsatqa paıdalanylýy óte ózekti. Iаǵnı qarjylyq quqyqtyq tártiptiń qalyptasýyna qadaǵalaý bolý kerek. Biz buǵan erekshe mán berip otyrmyz. Maqalada kóterilgen máselege keletin bolsaq, osy tekseris jumystary tikeleı bizdiń mınıstrliktiń bastamasymen jasalǵanyn aıtyp ótkim keledi. Bul ne úshin? Sebebi muǵalimderimiz qarjylyq máselege bas qatyrmaı, alańsyz bilim berip, urpaq tárbıesimen aınalysýy qajet. Bul úshin olardy barlyq qaýip-qaterden saqtaýymyz kerek. Onyń ishinde sybaılas jemqorlyqtan, qarjynyń durys ıgerilmeý qaterlerinen saqtaý mańyzdy. Muǵalimder ózderine aılyq eseptep otyrǵan joq. Ony esepteıtin qarjy mamandary bar. Sol sebepti tıisti quzyretti organdardyń jumysy qarjy salasyndaǵy tazalyqty qamtamasyz etýge jumyldyrylýǵa tıis. Al biz bastama kóterip sol tıisti quzyretti organdardyń aldyna «Biz mektepterdegi tazalyqty qamtamasyz etýimiz kerek» degen máseleni ózimiz qoıdyq. Oqý-aǵartý mınıstrligi Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttigimen birlesip jol kartasyn ázirledi. Ony jaýapty mamandar men qarjylyq tártipke jaýapty organdar qamtamasyz etip otyratyn bolady. Jol kartasynda qarjy resýrstaryn paıdalanýdyń ashyqtyǵy, zańdylyǵy, negizdiligi men tıimdiliginiń joǵary dárejesin qamtamasyz etýge baǵyttalǵan is-sharalar kózdelgen. Júıeli tásilmen ázirlengen bul jospar bilim berý uıymdarynda bıýdjet qarajatyn josparlaý men bólýdegi sybaılas jemqorlyq táýekelderin joıýǵa baǵyttalǵan.
– Sonda bul tekseris mınıstrliktiń qyzyǵýshylyǵymen júzege asyp otyr ma?
– Dál solaı. Maqalada kórsetilgen tekseris sol bizdiń mınıstrliktiń tikeleı bastamasymen qolǵa alynǵan. Biz de áleýmettik jeli men BAQ betterinde aıtylǵan máselelerge udaıy nazar aýdaramyz. Belgili bir nárseniń qordalanyp qalǵanyn kórip, qajet kezinde sheshý úshin naqty sharalar qarastyrylǵan. Oǵan sáıkes is-sharalar josparyn bekittik. Saladaǵy kemshilikter men táýekelderge júrgizilgen taldaýdan keıin sheshý joldaryn kórsetip, jol kartasyn ázirledik. Atqarylýǵa tıis sharalardyń tizbegin tıisti quzyretti organdarǵa jetkizdik. Osynyń barlyǵy muǵalimniń alańsyz jumys isteýi úshin kerek. Elimizde 500 myńnan asa muǵalim eńbek etedi. Kúni keshe Memleket basshysy ult rýhanııatyna jumys istep jatqan ustazdardy ulyqtap, nagrada berip jatyr. Muǵalimder qaýymyn qynjyltatyny salaǵa kezdeısoq kelgen adamdar, ózderiniń teris áreketterimen, keıde áleýmettik jelilerde de ustaz atyna kir juqtyrýǵa tyrysyp jatyr.
– Ustaz atyna kir keltirýden asqan moraldyq qylmys joq. Al zań turǵysynan dáleldengen dúnıeni joqqa shyǵaryp, ustaz bedelin arttyrýǵa bola ma?
– Kez kelgen salada kezdeısoq maman bolady. Siz ben bizdiń mindetimiz – kezdeısoq adamdardyń urpaq tárbıesine aralasýyna jol bermeý, ustazdar qaýymynyń atyna kir keltiretinderdi bilim salasynan alastatý.
– Sizdi de, meni de ustaz tárbıelegenin aıttyńyz. Biraq bizdiń kezimizde alaıaqtyq pen jemqorlyqqa shatylǵan pedagogter týraly estimeıtin edik. Jalǵan dıplom máselesi de bar. Qaı tustan qatelik ketti dep oılaısyz?
– Biz daıyn mamandy mektepke qabyldaımyz. Biraq biz de óz deńgeıimizde ustazdardyń maman retinde qalyptasýyna basa kóńil bólemiz. Siz aıtqandaı, jekelengen faktiler bolyp jatsa, bul tutas bilim salasynyń emes, bul adamdy jumysqa qabyldaǵan mamandardyń qateligi. Jalǵan dıplom máselesi kezindegi sańyraýqulaqtaı qaptap ketken joǵary oqý oryndarynyń saldarynan týyndady. Qazir mektepke jumysqa qabyldamas buryn aqparattyq júıeler arqyly dıplomnyń túpnusqalyǵy tekseriledi. Pedagog mamandardyń biliktiligin anyqtaý úshin attestattaý tártipteri tııanaqtalyp jatyr. Buǵan qosa qazir muǵalimder úsh jyl saıyn biliktiligin arttyrý kýrstarynan ótedi. Osy jumystyń barlyǵy uzaq jyldan bergi qordalanyp qalǵan máselelerdiń sheshimin tabýǵa septigin tıgizeri anyq.
– Keıde boı kórsetip jatatyn mektep muǵalimderiniń dórekiligi týraly ne aıtasyz?
– Árbir fakt tekseriledi. Quqyq buzýshylyqqa jol bergen jaýapkershilikke tartylady. Oqýshylarǵa qatysty dóreki áreket jasaǵan muǵalimderge shara qoldanylady. Meniń ákem de muǵalim boldy. Qatal ári talapshyl adam edi. Ol kisi bizge «Muǵalim bilekpen emes, júrekpen tárbıeleý kerek» dep únemi aıtatyn. Eger mektepte zań buzýshylyqqa jol berilse, oǵan qatysty memleket shara qoldanady.
Jalpy, túıini tarqamaı jatqan máseleni ózimiz kórsetýge jáne sheshý joldaryn tabýdyń jolyn tabýǵa múddelimiz. О́ıtkeni júıeli sheshim qabyldap, oryndalýyn qamtamasyz etkende ǵana bilim salasyn retke keltire alamyz. Mysaly, jol kartamyzda kóterip otyrǵan dúnıeler Sizderdiń maqalalaryńyzda sarapshylardyń pikiri retinde aıtylypty. Al joǵaryda aıtqan jol kartasynda bul máselelerdiń naqty sheshý joldaryn kórsettik. Qujatqa túsirdik, olardy iske asyrýǵa jaýaptylardy anyqtadyq. Eki memlekettik organnyń basshysy bul qujatqa qol qoıyp bekitti.
– Ustazdardy jumysqa kelisimshart negizinde alý qanshalyqty durys qadam boldy? Onyń ústine dırektor aýyssa, komandasymen aýysyp otyrý úrdisi áli de bar. Mundaı quqyq zańmen bekitilgen be?
– Pedagogter qazir jumysqa konkýrs arqyly ornalasady. Konkýrstyq komıssııanyń sheshimine sáıkes jumys berýshi men muǵalim arasynda kelisimshart jasalady. Buǵan eki tarap ta erikti túrde qol qoıady. Pedagog jumystan zańsyz shyǵarylǵan jaǵdaıda óziniń quqyǵyn zańnamada belgilengen tártippen qorǵaı alady. Mektep dırektory aýysqan jaǵdaıda, ol ózimen birge basqa qyzmetkerlerdi alyp kelýi eshqandaı zańmen rettelmegen. Al Eńbek kodeksine sáıkes pedagogterdiń bir mektepten ekinshi mektepke jumys aýystyrýyna shekteý qoıylmaıdy. Desek te, komandalyq aýysý sybaılas jemqorlyq táýekelderine alyp keletin, ujymdaǵy ahýaldy ýshyqtyratyn keleńsiz qubylys ekeni de ras.
– Dırektorlardy rotasııalaý degen durys sheshim boldy ma, bilim salasyna qanshalyqty mańyzdy?
–Bul mektepti basqarýǵa jańa kózqarastar, tájirıbeler men tásilder engizýge múmkindik beredi. Ekinshiden, ashyqtyqty qamtamasyz etý baǵytyndaǵy mańyzdy qadam.
– Mektep dırektory men ustazdardy jumysqa qabyldar kezde ótirik detektoryn iske qosý kerek pe eken?
– О́te mańyzdy másele. Prezıdent aıtqan bilim salasyndaǵy myń kóshbasshy osy úshin qajet. Mekteptegi bilim sapasy men tárbıe jumystarynyń, balalardyń adam bolyp qalyptasý úderisiniń ishinde mektep dırektorynyń róli sheshýshi ról atqarady. Sol úshin biz mektep dırektorlaryn daıyndaý boıynsha jumys istep otyrmyz. Bilim berýdegi ózgerister kóshbasshylary jobasy aıasynda barlyq óńirden myńdaǵan pedagog birinshi kezeńge qatysty. Ártúrli tekseris pen irikteý kezeńderinen keıin olardyń sany eki júzge deıin azaıdy. Sol irikteýden ótken pedagogter ıntellektýaldy mektepterdiń bazasynda qazir birneshe kezeńdik oqýdan ótip jatyr. Sol irikteýden ótken mamandar erteń mektep dırektory bolady. Biz bul jumysty jyl saıyn ótkizemiz. Erteń osy daıarlyqtan ótken mektep dırektorlary sapaly maman tańdaýǵa jumys isteıdi. Mektepte myqty kadr daıarlaıdy, bilim oshaǵyn oń jaǵynan kórsetedi. Al sapaly kadrlar jumys istegen jerde álginde aıtylǵan jaısyz faktilerge jol berilmeıdi dep senemiz.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Jadyra MÚSILIM,
«Egemen Qazaqstan»
