Ult mádenıetiniń álemdik abyroıy nemese Prezıdenttiń saılaýaldy baǵdarlamasy qalaı oryndalyp jatyr?

Máselen, búginde qazaqtyń mádenı qundylyqtary kúlli álemge aıan. Elimiz táýelsizdikke qol jetkizgennen keıin bul salaǵa erekshe nazar aýdarylyp, tarıhı-mádenı muralarymy­z­dy saqtaý, damytý, nasıhattaý jumys­tary qarqyndy júrgizilgeni belgili. Muny halyqara­lyq deń­geı­de júzege asyrý maqsatynda álem­dik konvensııalarǵa qosylyp, nátı­jesinde IýNESKO-nyń mádenı mura­lar tizimin óz mu­ralarymyzben tolyqtyryp kelemiz.

Aıtalyq, osy ýaqytqa deıin IýNESKO-nyń Búkilálemdik mura tizi­mine elimizden onnan asa tarıhı eskert­kish jáne Adamzattyń materıal­dyq emes mádenı mura­synyń kórneki tizi­mine de birqatar rýhanı mura engizildi.

Qazirgi tańda da Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstannyń tarıhı-mádenı murasynyń biregeı obektilerin IýNESKO-nyń Búkilálemdik mura tizimine nomınasııalaý bo­ıynsha jumys júrgizýdi basty nazarda ustap otyr. Osy oraıda kúni keshe ǵana Parıjden «jyl qusyndaı jańalyq» jetkenin de aıta keteıik. Memlekettik keńesshi Erlan Qarınniń málim­de­ýinshe, elimiz 2023-2027 jyl­dar­ǵa Dúnıejúzilik muralar komıtetiniń múshesi bolyp saılandy.

«IýNESKO Bas konferensııasy jumysynyń sońǵy kúni Qa­zaq­stan 2023-2027 jyl­da­r­ǵa Dúnıejúzilik muralar komı­te­ti­niń múshesi bolyp saılandy. Quramyna 21 memleket kiretin Dúnıejúzilik muralar komıteti ─ IýNESKO-nyń asa mańyzdy ári bedeldi basqarýshy organy. Bul komıtettiń nysandardy Dú­nıe­júzilik muralar tizimine en­gizýge jáne alyp tastaýǵa aı­ryq­­sha qu­qyǵy bar», delingen jazbada.

Elimizdiń Dúnıejúzilik mura­lar komıtetine múshe bolyp saılanýy, eń aldymen, biregeı mádenı jáne tabıǵı muralarymyzdy saq­taýǵa qatysty belsendi ju­my­­symyzdy halyqaralyq qa­ýym­­dastyqtyń moıyndaıty­nyn kórsetedi. Sondaı-aq buǵan deıin IýNESKO-nyń Al­ma­­ty­daǵy keńsesine Ortalyq Azııa memleketterinen bólek, Aýǵan­stan, Pákistan jáne Iran mem­le­ketterin qamtıtyn Kóp­sek­torly aımaqtyq keńse (Bıýro) már­tebesin berý týraly sheshim qa­byldanǵan bolatyn.

Álqıssa

Ýaqyt arnasynan sál keıinge sheginsek, sonaý 1972 jyly IýNESKO uıymy dúnıejúzindegi mádenı jáne tabıǵı muralardy qorǵaý týraly qarar qabyldaǵan bolatyn. 2010 jyly bul qarardy BUU-ǵa múshe 187 memleket ratıfıkasııalady. Sonyń ishinde Qazaqstan da bar. Sodan beri jyl saıyn turaqty túrde Álemdik mura komıteti sessııasy ótip, «álem­dik mura mártebesin berý» má­selesi talqyǵa salynady. Ne­giz­gi tizim aıasynda Álemdik mura retinde joǵalý qaýpindegi es­kert­kishter bar. Elimiz bul uıym­ǵa TMD elderiniń (Baltyq boıy elderin eseptemegende) arasynan birinshi bolyp endi. Iаǵnı 1992 jyly 22 mamyrda múshe bolyp, IýNESKO-men belsendi áriptestikke qol qoıdy. 1993 jyly uıymmen ózara qarym-qatynasta negizgi baǵyttardy anyq­­taıtyn SIM janynan IýNESKO isi boıynsha Ulttyq ko­mıs­sııa qurylǵanyn da bilemiz.

Osy rette halyqaralyq qa­ýym­­dastyq aldyndaǵy min­de­tin oryndaý maqsatynda Má­de­nıet jáne sport mınıstrligi «Má­denıet­terdi jaqyndastyrý or­ta­lyǵy» memlekettik mýzeıi» res­­pýb­lıkalyq memlekettik qa­zy­nalyq kásipornyn qurdy. Bul ortalyq jumysy ulttyq murany saqtaý jáne paıdalaný salasyndaǵy jobalardy, qol­dan­baly jáne ǵylymı zert­teý­lerdi júzege asyrýǵa, ha­lyq­aralyq yn­tymaqtastyqty nyǵaı­tý­ǵa baǵyttalǵan.

«Álem esteligine» neler endi?

Sonymen, IýNESKO-nyń «Álem esteligi» halyqaralyq qu­jat­tyq mura reesterinde Qa­zaq­stannan Qoja Ahmet Iаsaýı jáne onyń shákirtteriniń qol­jaz­basy, «Nevada-Semeı» ıadro­ǵa qarsy halyqaralyq qoz­ǵa­­lysynyń arhıvtik materıaldary, sondaı-aq «Aral teńi­zi­niń arhıvtik qorlary» bar. 2012 jyly A.Fırdoýsıdiń «Shahnama» qoljazbasynyń tú­rik nusqasy usynyldy. Qazaq­s­tan­nyń usynysymen uıym «Má­denıetterdiń 2013-2022 jyl­darǵa arnalǵan halyqaralyq on­jyldyǵy» atty josparyn qa­byldady. Elimizde IýNESKO-nyń qorǵaýyna alynǵan tarıhı eskertkishterdiń qataryna Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesinen basqa Tańbaly arheologııalyq landshafyndaǵy petroglıfter, «Jibek joly», Saryarqa jáne Soltústik Qazaqstannyń dalasy men kólderi engizildi. Naqtyraq aıtsaq, «Jibek jolynyń» qa­zaq­standyq bóligi boıynsha Almaty, Jambyl oblystarynyń aýmaq­taryndaǵy Qoılyq, Qa­ra­mergen, Talǵar, Aqtóbe, Aqyr­tas, Qulan, Qostóbe, О́rnek se­kil­di ortaǵasyrlyq segiz nysan engizildi. Saryarqa dalasy men Soltústik Qazaqstannyń kólderi jalpy ataýynyń ishinde Qorǵaljyn jáne Naýryzym qo­ryq­tary da tizimge kirdi. Al ma­terıaldyq emes qundylyqtar tizimine dombyramen tartylǵan kúıler, qazaq pen qyrǵyzdyń kıiz úılerin tigý sheberlikteri qosylǵan edi. Álemdik aýqymdaǵy tarıhı qundylyqtarǵa Oljas Súleımenovtiń usynysymen «Ha­lyqtardyń alǵashqy uly kósh­kini» konferensııalar tizimi en­gizilip, ol adamdardyń ǵalam­shar­daǵy qazirgi qonystaný erek­shelikterine deıingi kezeń­di qam­tıtyn boldy. 2014 jylǵy qara­sha­da Adamzattyń ma­terıal­dyq emes mádenı mura­synyń rep­rezentatıvtik tizimine al­ǵash­qy ulttyq ótinim «Dom­by­ra kúıin oryndaý óneri» jáne Qyr­ǵyz­stan­men birlesken «Kıiz úıdi jasaý mashyqtary» atalymy endi. 2015 jylǵy 2 jeltoqsanda Reprezentatıvtik tizimine qazaq-qyrǵyz birlesken «Aıtys/Aı­tysh, sýyryp salma óneri» atalymy kirdi. Odan bólek, elimizde IýNESKO-nyń qorǵalýyna alyn­ǵan materıaldyq emes qun­dy­lyqtardyń qataryna «Qazaq kúresi» sporty, «Naýryz» me­rekesi, «Suńqarmen ań aýlaý» sekildi saıatshylyq óneri, asyq atý oıyny jáne basqa da ulttyq naqyshtar endi.

Osydan birer jyl buryn «Qor­qyt ata» túrki eposy IýNESKO-nyń materıaldyq emes máde­nı muralar tizimine qo­syl­­ǵany da málim. Bul sheshim Ma­­terıaldyq emes mádenı mura­ny saqtaý jónindegi úkimet­aralyq komıtetiniń Mavrıkıı respýblıkasyndaǵy Port-Lýı qalasynda ótkizgen otyrysyn­da qabyldandy. Al bıyl Altyn Emel men Barsakelmestiń shóldi ekojúıeleri IýNESKO-nyń dúnıejúzilik mura tizimine endi. Sondaı-aq Marokkoda ótken 17-otyrysta qazaqtyń «Orteke» mýzy­kalyq-qýyrshaq óneri men Qoja­nasyr týraly ázil-ospaq áńgimelerin IýNESKO tizi­mine engizý týraly sheshim qabyl­dan­dy.

Búgin men erteń: jospar men joba

Búginde el Prezıdentiniń «Ádi­letti Qazaqstan: bárimiz jáne árqaısymyz úshin. Qazir jáne árdaıym» saılaýaldy baǵ­dar­lamasynyń «Qazaqs­tan­nyń tarıhı-mádenı mura­sy­nyń biregeı obektilerin IýNESKO-nyń Búkilálemdik mura tizimine nomınasııalaý bo­ıynsha» 116-tarmaǵyn iske asyrý boıynsha birqatar jumys atqa­rylyp otyr. Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi Mádenıet komıtetiniń tóraǵasy Kúmis Seıitovanyń aıtýynsha, elimiz 1989 jyly bastalǵan ejelgi Uly jibek jolynyń tarıhı-mádenı murasyn jańǵyrtý jónindegi IýNESKO baǵ­dar­lamasyna bel­sendi qaty­syp keledi. Jobaǵa aýmaǵy bo­ıynsha Jibek joly ótken jáne sonyń arqasynda Azııa men Eýropanyń túrli elderiniń ekonomıkasy, mádenıeti jáne jalpy ózara tıimdi ynty­maq­tas­tyǵy órkendegen barlyq el qatysady. Jalpy, atalǵan joba ártúrli elderdiń tarıhı-mádenı mura obektilerin IýNESKO-nyń Búkilálemdik mura tizimine usyný maqsatyn kózdeıdi.

«Mınıstrlik 2007 jyly «Jibek joly Ortalyq Azııa men Qytaıda» serııalyq nomınasııasyn IýNESKO-nyń Búkilálemdik mura tizimine daıyndaý boıynsha jumystaryn bastady. Munyń bastapqy nátıjesi – 2014 jyly «Uly Jibek joly: Chanannan Tıanshanǵa deıin» transulttyq nomınasııasy sheńberinde Qazaq­stan, Qytaı jáne Qyrǵyz­stan tarıh jáne mádenıet eskert­kishterin IýNESKO tizi­mine sátti engizý boldy. Qa­zirgi ýaqytta «Syrdarııa» ózeni­niń irgeles aýmaǵynda ornalasqan jáne Uly Jibek jolyna «Ferǵana-Syrdarııa dálizi» retinde jatatyn tarıhı-mádenı mura obektileri boıynsha nomınasııalyq qujat­tar ázirlenip jatyr. Bul trans­ulttyq nomınasııaǵa 4 elden 30-ǵa jýyq obekt kiredi: Qazaqstan, Qyrǵyzstan, Tájik­stan jáne О́zbekstan», deıdi komıtet basshysy.

Sondaı-aq ol «Ferǵana-Syr­darııa dálizi» nomınasııasy bo­ıynsha elimizdiń eki oblysynda ornalasqan 6 nysan – Qyzylorda oblysynan Jankent, Syǵanaq qala­shyqtary, Jetiasar oazısiniń eskertkishteri, Túrkistan oblysynan Iаssy-Kúltóbe, Saýran, Otyrar qalashyqtary kiretinin aıtty.

«2023 jyly respýblıkalyq bıýd­jetten qarastyrylǵan qara­jat sheńberinde Iаssy-Kúl­tóbe, Saýran qalashyqtary bo­ıyn­sha ǵylymı qujattamalary daıyn­­dalyp jatyr. 2024 jyly ázir­­lengen qujattamany IýNESKO-nyń standarttaryna sáıkes­ten­di­rý, Qyrǵyzstan, Tájikstan jáne О́zbekstan obek­tilerine barýmen jalpy kar­tografııalyq qujatty daıyndaý, nomınasııany baǵalaý úshin IýNESKO-nyń sarapshylary shaqyrylady. Al 2025 jyly IýNESKO-nyń Búkilálemdik mura ortalyǵynyń qaraýyna nomınasııany engizý josparlanyp otyr», dedi Kúmis Seıitova.

Sondaı-aq aldaǵy jyldary qazaqtyń kórnekti tulǵalary Berdibek Soqpaqbaev pen Nurǵısa Tilendıevtiń mereıtoıy IýNESKO kóleminde atalyp ótpek. Aqjoltaı habardy jýyr­da ǵana Memlekettik keńesshi Erlan Qarın jarııalaǵan edi.

«IýNESKO Bas konferen­sııasynyń 42-sessııasynda IýNES­KO-nyń ataýly kúnderi tizbesine 2024 jyly tanymal ja­zýshy B.Soqpaqbaevtyń jáne 2025 jyly áıgili kompozıtor, kúıshi N.Tilendıevtiń 100 jyldyǵyn engizý týraly Qazaqstannyń usynysy qol­daý tapty. Qazaqstan, Ázer­baı­jan, Qyrǵyzstan, Túr­kııa, Túrikmenstan jáne О́zbek­stan­nyń «Dıýanı luǵat at-túrk» atty túrki tilderiniń tuńǵysh ensıklopedııalyq sózdi­giniń 950 jyldyǵyn atap ótý týra­ly birlesken usynysy da qabyl­dan­dy. Sózdikti Mahmud ál-Qashqarı 1074 jyly jazǵan. IýNESKO Bas konferen­sııa­sy­nyń bul sheshim­deri qazaq mádenıetiniń dúnıe­júzinde dá­rip­telýine sep­tigin tıgiz­eri sóz­siz», dep jazdy E.Qarın.

Ult mádenıetiniń máıegi sana­latyn tulǵalar men eńbek­ter­diń álemdik deńgeıde baǵa­lanyp, nasıhattalyp jatqany – úlken olja. Áli de bolsa, qazaqtyń myń boıaýly mádenı aıshyqtaryn, ulttyq qundy­lyq­taryn halyqaralyq alańda tanyta túsip, adamzattyq órke­nıet­ke qosa alýymyz qyr­ýar ju­mysty qajet etedi. Halqy­myz­­dyń rýhanı-mádenı jańǵyrý ke­zeńi jańa lep, jańa tynyspen jalǵasa bermek.