Ǵylym • 29 Qarasha, 2023

Zertteý ýnıversıteti: Jańa mártebe ǵylymdy damyta ma?

630 ret
kórsetildi
14 mın
oqý úshin

Shetelderde ǵylym negizinen ýnı­ver­sıtetterde jasalady. Mas­sa­chýsets tehnologııalar ınstıtýty, Kembrıdj ýnıversıteti, Oksford ýnıversıteti sekildi joǵary oqý oryndarynda júrgizilgen zertteýler sony aıǵaqtaıdy. Al bizdiń ýnıversıtetterde ǵylym shetelderdegideı damýy úshin qan­daı qadam jasaldy? Qazir elimizdegi birneshe joǵary oqý orny zertteý ýnıversıteti mártebesin aldy. Mundaı mártebe ýnıversıtettegi ǵylymdy, jalpy otandyq ǵylymdy damytýǵa shynymen de yqpal ete ala ma?
Ǵylymy da, soǵan saı ekonomıkasy da damyǵan elderde ǵylymdy damytýdyń ábden dáleldengen, nátıjeli baǵyttary qalyptasqan, naqty jolǵa qoıylǵan. Munyń bári, álbette, kópjyldyq tá­jirıbemen keledi. О́ıtkeni joǵaryda atalǵan, bolmasa aty atalmaǵan nebir myqty ýnıversıtetterdiń basym bóligi kóp jyl buryn, tipti keıbiri bir ǵasyr buryn qurylǵan. Al bizdiń osynshama kóp jyldy júrip ótýimizdi kún saıyn qaryshtap damyp jatqan tehnologııa zamany, zamannyń talaby kútip tura almaıdy. Sol sebepti qalyptasqan she­teldik, halyqaralyq uıymdardyń tá­jirıbesin alý, elimizdiń jaǵdaıyna qaraı beıimdeý óte mańyzdy. Osynyń mańyzyn qalaı uǵyp, is júzinde qanshalyqty júzege asyra alyp júrmiz?

Zertteý ýnıversıteti: Jańa mártebe ǵylymdy damyta ma?

Kollajdy jasaǵan – Záýresh SMAǴUL, «EQ»

Ǵylym akademııasynyń 75 jyl­­dyǵyna arnalǵan basqosýda Mem­leket basshysy Qasym-Jomart To­qaev zertteý ýnıversıtetterin qa­lyp­tastyrýǵa múmkindik beretin júıe Batys elderinde jemisti jumys istep turǵanyn aıtqan edi. «Tájirıbe kórsetkendeı, otandyq ǵylymı zert­teýlerdiń kópshiligi bizdiń iri joǵa­ry oqý oryndarynda júrgiziledi. Sondyqtan zertteý ýnıversıtetteri sheńberinde memlekettik ǵylymı zertteý ınstıtýttardy shoǵyrlandyrý máse­lesin qarastyrýdy usynamyn. Joǵary oqý oryndarynyń básekege qabilettiligin arttyrý úshin 20 joǵary oqý ornynyń bazasynda akademııalyq artyqshylyq ortalyqtary iske qosyla­dy. Onyń qyzmeti óńirlerdi qajetti kadr­larmen qamtamasyz etýge, zamanaýı oqý jáne ǵylymı zerthanalar qurýǵa baǵyttalǵan. Alaıda, tutastaı alǵanda, suranysqa ıe tehnologııalardy ala otyryp, ǵylymı ázirlemelerdi kommersııalandyrý úshin ınfraqurylymdy damytý jaǵdaıy áli de tómen deńgeıde qalyp otyr. Batys elderindegi ýnıversıtetterde ártúrli ınnovasııalyq startaptar men tehnologııalyq kompanııalary bar tehnoparkter jumys isteıdi. Bilim berý júıesin jekelegen ǵylymı ortalyqtarmen jáne teh­no­parktermen olardyń áleýetine qa­raı shoǵyrlandyrý kúshti zertteý ýnı­ver­sıtetterin qalyptastyrýǵa múm­kin­dik beredi», degen bolatyn Prezıdent.

Ǵylymnyń osy maqsat-mindeti kóp uzamaı elimizdegi kóshbasshysy joǵary oqý oryndaryna zertteý ýnıversıteti mártebesin berýge ulasty. Bul rette biz joǵary bilim salasynyń basshysynan doktorantyna deıingi sarapshylardan pikir suraǵan edik. 

 

– «Zertteý ýnıversıteti» uǵymnyń mán-maǵynasy nede?

pyr 

Qanat TIREÝOV,

S.Seıfýllın atyndaǵy Qazaq agrotehnıkalyq zertteý

ýnıversıtetiniń basqarma tóraǵasy-rektory, UǴA akademıgi:

– Barshamyzǵa belgili, álemdik bilim men ǵylym keńistiginde zertteý ýnıversıtetterin qurý tájirıbesi ejelden bar. Zertteý ýnıversıteti degenimiz – oqý ordasynda bilim men ǵylymdy biriktirý, bizdiń jaǵdaıda «zertha­na-aýdıtorııa-egistik» qaǵıdatymen ju­mys isteý, sapaly bilimdi óndirispen ushtastyrý, osy arqyly ýnıversıtet áleýetin kóterý.

 

vo 

Azat SEIITHAN,

PhD, qaýymdastyrylǵan professor,

Q.Sátbaev atyndaǵy Qazaq ulttyq tehnıkalyq zertteý ýnıversıteti ınjenerlik beıindi zerthana jetekshisi:

– Zertteý ýnıversıteti – irgeli ǵy­lymnan qoldanbaly ǵylymǵa, óndiriske deıin ǵalymdar men jalpy kadrlardy daıarlaıtyn, zertteý tehnologııalaryn jasap shyǵaratyn úlken ortalyq. Joǵary oqý orynda­ryn­da zertteý jumystarynyń júıeli júr­gizilýi jastar­dy ǵy­lymǵa tartýǵa múmkindik bere­di. Ma­gıstranttar, doktoranttar bos ýaqy­tynda ǵylymı zertteý or­talyq­tarynda jumys istep, ózderiniń oıyn iske asyryp, óndiriske engizip, ınvestorlar­ǵa tanystyryp, startap kompanııalar qura alady. Sondyqtan zertteý ýnıversıtetin ǵylymı ıdeıalardy júzege asyratyn aýqymdy keshen dep ataýǵa bolady.

 

pyo 

Lázzat MYRZAShQYZY,

Túrkııanyń Kaıserı qalasyndaǵy Erciyes zertteý ýnıversıtetiniń

doktoranty:

– Meniń uǵymymda zertteý ýnıver­sıteti degenimiz – tájirıbe alańy, ǵyly­mı ıdeıalardy júzege asyrý ortaly­­ǵy. Máselen, men oqıtyn ýnıversı­tet­te álemdik zert­teý jumystar, jańa­­dan shyqqan kitap­tar birden túrik tiline aýdarylyp, jas ǵalymdarǵa usynylady. Bizdiń elde mundaı kitaptar kesh je­tedi. Zertteý ýnıversıteti degenimiz – izdenýshilerge barlyq jaǵdaı týǵyzý jáne zertteıtin álem ǵylymymen ush­tastyrý.

 

ıtch 

Amanjol DOSJANULY,

Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq zertteý ýnıversıtetiniń

doktoranty:

– Zertteý ýnıversıteti – joǵary oqý ornyn­daǵy stýdentter men oqytýshylyq qu­ramnyń elge, adamzatqa mańyzdy ǵylymı jobalarmen aınalysýy, ózekti taqyryptardy zertteýi. Al ol – ǵylym, bilim ıntegrasııa­sy kórinis tapqan, sonyń nátıjesinde ýnıversıtetterdiń óndirispen, ǵylymı ortalyqpen birlese ár salaǵa ǵylym mamandaryn daıar­laý arqyly júzege asady.

 

– Ýnıversıtetterińizdiń ǵylym deńgeıi týraly aıtsańyzdar?

 

Qanat TIREÝOV:

– S.Seıfýllın atyn­da­ǵy Qazaq agrotehnıkalyq zertteý ýnı­versıteti granttyq jáne baǵdarla­malyq-maqsatty qarjylandyrý aıasyn­da keıingi úsh jylda 12 ǵylymı-teh­nıkalyq baǵdarlama men 68 ǵylymı-tehnıkalyq jobany tabysty júzege asyrdy. Qarjylandyrý kólemi 15 mln dollarǵa jetti. Bul sandar biraz jaıttan habar beredi.

 

Azat SEIITHAN:

– Ýnıversıtet ǵalymdary magıs­tratýra men doktorantýradaǵy jas zertteýshilerdi óz qataryna qosyp, sheteldik ýnıversıtettermen, ǵylymı zertteý ınstıtýttarymen belsendi jumystar atqarady. Biraz jańalyq ashyp, tipti keıbiri sheteldik jobalarǵa qatysyp, ony kommersııalandyryp, óndiriske engizip jatyr. Osynyń nátıjesinde sheteldik Scopus, Web of science sekildi bazalarda ǵylymı maqalalardyń reıtıngi ósti.

 

Lázzat MYRZAShQYZY:

– Men oqyp jatqan ýnıversıtette qaǵazbastylyq joq. Bizdiń elde ýnıversıtet oqytýshylary esep tapsyrýmen kúni ótedi. Ýaqy­tyn, aqshasyn shyǵyn etip oqyp júrgen stýdentterge obal-aq. Túrkııadaǵy ǵylym nátıje men shynaıylyqqa baǵyttalǵan.

 

Amanjol DOSJANULY:

– Ǵylym jolynda oqytýshylar sózsiz zertteý júrgizedi, ǵylymı jobalarǵa qatysady. Sebebi Scopus bazasyndaǵy ǵylymı jýrnal­dar ón boıynda taqy­ryptyń ózekti­ligi, jańalyǵy, zertteý nátıjeleri kórsetilmegen maqalany baspaıdy. Bola­shaq ǵalymdarǵa, ıaǵnı magıstrant­tar men doktoranttarǵa sabaq berip júrgen mamanǵa ǵylym jóninde qoıylatyn talap ta joǵary.

 

– Sizdiń ýnıversıtette ǵylymnyń qaı salasy jaqsy damyǵan? Qandaı ǵylymı jańalyqtardy aıryqsha atar edińiz?

 

Qanat TIREÝOV:

– S.Seıfýllın atyndaǵy Qazaq agro­tehnıkalyq zertteý ýnıversıteti enshiles uıymdarymen birge ósimdik jáne mal sharýashylyǵy ónimderin óndirýden bastap, olardy óńdeý, tehnologııalyq úderisterdi mehanıkalandyrý men avto­mattandyrýǵa deıingi agroónerkásip keshenin damytýdyń barlyq mańyzdy baǵyty boıynsha aýqymdy ǵylymı zertteýlerdi qolǵa alyp otyr. Bul zertteýler sıfrlandyrýdyń, geoaqparattyq júıeler men tehnologııalardyń zama­naýı tásilderi arqyly júrgiziledi. «Aqyl­dy aýyl sharýashylyǵy» baǵyty qar­qyn­dy damyp jatyr. Dándi daqyldar selek­sııasy salasynda keıingi úsh jyl ishinde astyqtyń 23 jańa surpy ázir­lendi.

 

Azat SEIITHAN:

– Q.Sátbaev atyndaǵy Qazaq ulttyq tehnıkalyq zertteý ýnıversıtetindegi ınjenerlik beıindi zerthanada 30-ǵa jýyq jas ǵalym jumys isteıdi. Olar­­dyń arasynda doktorlyq dısser­tasııasyn endi ǵana qorǵaǵandar da, doktoranttar da, magıstranttar men baka­lavrlar da bar. Granttyq, kom­mersııalandyrǵan granttarmen birge Horizon Europe baǵdarlamasy boıynsha bıyl bir jobany uttyq. Bárinen buryn ýnıversıtettegi ǵylymı orta qurýdyń júıesin qalyptastyrýǵa kúsh salyp júrmiz.

 

Lázzat MYRZAShQYZY:

– Men oqyp júrgen ýnıversıtette din psıhologııasy, din sosıologııasy, til psıhologııasy syndy baǵyttar jaqsy damy­ǵan. О́ıt­keni ustazdarymyz Uly­brı­tanııa, AQSh-ta bilim alsa da, óz eli­niń dinı psıhologııalyq, áleý­mettik jaǵ­daı­laryn jaqsy zerttegen. Sondyqtan shyǵar, Túrkııada 80 mln halyq bola tura dinı, áleýmettik, psıho­lo­gııalyq jaǵdaı turaqty. О́ıtkeni olar aldyn ala qoǵamdyq, áleýmettik zertteý jumys­taryn der kezinde júrgizip, qorytyndy shyǵaryp otyrady. Qazir ǵylymı jańalyq ashýdan buryn osyǵan deıingi bar ǵylymdy halyqqa teń úlestirý, eldiń birligin saqtap, berekesin arttyrý turǵysynan Túrkııanyń ónegesi erekshe.

 

Amanjol DOSJANULY:

– Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq zertteý ýnıversıtetinde ǵylymnyń barlyq salasynda damý bar. Sonyń ishinde óz salama qatysty aıtsam, fılosofııa kafedrasy sheteldik fılo­softardyń, ǵalym­dardyń kitaptaryn qazaq tiline aýdardy. Bul da – ǵylymı jumys. Sebebi munda ǵylymı termınologııamen ju­mys isteıdi, ǵyly­mı uǵymdardy, túsi­nikterdi qalyp­tastyrýmen aınalysady. Buǵan deıin men «Qazaq fılosofııasynyń bes tomdyǵyn» shyǵarýǵa, Abaıdyń etı­kalyq kózqarastaryna baılanysty zertteý jumysyna qatystym.

 

– Ýnıversıtettegi oqytýshylyq jumystan tys ǵylymmen aınalysýǵa ýaqyt tabyla ma?

 

Qanat TIREÝOV:

– Árıne, tabylady. Búginde oqytý­shylardyń júktemelerin josparlaý talabyna sáıkes, jumys ýaqytynyń jartysynan kóbin ǵylymı zertteý jumystaryna arnaıdy. Sondyqtan oqy­týshylardyń ǵylymı zertteý jumy­symen aınalysýyna múmkindik mol.

 

Azat SEIITHAN:

– Joǵary oqý ornyndaǵy oqytýshy­lyq jumyspen, kóp júktememen júrip ǵylymǵa kóp ýaqyt tabylady deý qıyn. Dese de bizdegi professor, oqytýshylar ǵylymmen aınalysady, granttyq qar­jylandyrýlarǵa belsene qatysady, halyqaralyq bazalardaǵy ındekstelgen ǵylymı jýrnaldarda kóptep maqala jarııalap júr. Ǵylymǵa ýaqytty kóbirek bólýdiń bir jolyn marokkolyq áriptesterden bildik. Marokkoda 7 jyl boıy ǵylymda, ýnıversıtette jumys iste­gen adamdy 1 jylǵa jalaqysy saq­tala­­tyn shyǵarmashylyq demalysqa jibe­redi. Osyny biz de oılastyrsaq deımiz.

 

Lázzat MYRZAShQYZY:

– Árıne, ýnıversıtettiń ishinde ǵylymǵa ýaqyt tabylady. Bilim alýshylar óte erkin. Oqý orny mańaıynda kitap ustap bilim qýǵan jastar kóp júredi. Ár fakýltettiń óz kitaphanasy bar.

Amanjol DOSJANULY:

– Ýnıversıtet oqytýshylarynyń sabaq júktemesi, esebi kóp ekeni ras. Sol sebepti ǵylymı izdeniske ýaqyt azy­raq qalady. Soǵan qaramastan ǵylym­men aınalysady, óıtkeni aldynda otyr­ǵan stýdentterge kúndelikti jańa dúnıe, jańasha kózqaras aıtyp, tosyn suraqtaryna daıyn bolý kerek. Izde­nýge, jańa áde­bıetterdi qaraýǵa, kóp oqýǵa týra keledi.

 

– Ýnııversıtette ǵylymdy damy­týǵa ne kedergi? Siz baıqaǵan keder­gilerdi joıýdyń joldary qandaı?

 

Qanat TIREÝOV:

– Eń basty kedergi – ǵylymǵa bólinetin qarajattyń azdyǵy. Bizdiń­she, agrarlyq ǵylymdy qarjylandyrý kólemi agro­ónerkásiptik keshen sa­lasyndaǵy ishki jalpy ónim kólemi­niń 1 paıyzyna jetkizilýge tıis. Ekinshi másele – oqý orny qyzmetiniń shyǵyndaryna qara­jat­tyń qaras­tyrylmaýy. Ǵylymı ınfra­qurylymǵa jumsalatyn shyǵyndardy, onyń ishinde kommýnaldyq tólemder, salyqtar men ǵylymı qondyrǵylardyń amortızasııasy, aldyńǵy qatarly ǵalym­dardyń jáne zerthanalar men orta­lyqtarǵa qyzmet kórsetetin perso­nal­dardyń eńbekaqysyn jabatyn mól­sher­de ýnıversıtterge arnalǵan baza­­lyq qar­jylandyrýdy engizý – má­se­leniń sheshimi bolmaq. Taǵy bir túıt­kil, ǵy­lymı tehnıkalyq baǵdarla­malar­dy birlesip oryndaýshylarmen arada keli­simsharttardy bekitý kezinde ǵyly­mı-zertteý mekemelerine qosymsha qun salyǵy salynady. Muny joıý úshin Salyq kodeksiniń 394-babyna ǵyly­mı uıymdardy salyqtan bosatatýdy qarastyratyn tolyqtyrý engizý qajet.

 

Azat SEIITHAN:

– Joǵaryda aıtqan júktemeniń kóptigi birshama kedergisin keltiredi. Buǵan qosa ýnıversıtetterdegi ǵylymı zerthanalardyń bazasy eski. Zertteýler nátıjeli bolý úshin zerthananyń zamanaýı jabdyqtarmen únemi jańar­tylyp otyrýy mańyzdy. Bul másele joǵary oqý oryndaryna keletin eki qarjy kózi arqyly sheshimin taba alady. Onyń biri – grant qunynyń artýy, ekinshisi – ǵylymı jobalardy qarjylandyrýǵa baǵyttalǵan konkýrstardyń kóbeıýi.

 

Lázzat MYRZAShQYZY:

– О́zim oqyp júrgen ýnıversıtettiń kólemi – tutas qalashyq. Túrkııanyń baı-baǵlandary úzdiksiz ǵylymdy qarjylandyryp, qoldaý kórsetip otyrady. Mundaǵy sapaly ári yńǵaıly oqý júıesine keıingi jyldary álemniń ár qıyrynan stýdentter óte kóp kelip jatyr.

 

Amanjol DOSJANULY:

– Ýnıversıtettegi ǵylymı zert­teý ortalyqtarynyń jumysyn kúsheıtý mańyz­dy. Taǵy bir másele, ýnıversıtet ǵalymdary ulttyq sıpattaǵy ǵylymı jobalardy usynsa, ony komıssııadaǵy sheteldik ǵalymdar mańyzyn túsinbe­gendikten ótkizbeı jatady. Bizdiń memleketke, ultqa, ishki saıasa­tymyzǵa qajetti dúnıeler sheteldik sarapshylarǵa túsiniksiz bolýy múm­kin. Sondyqtan ulttyq joba­larǵa janashyrlyq qajet, sarapshylar­dy ulttyq ereksheligin eskerip taǵaıyn­daǵan jón. Doktorlyq qorǵaǵan kezde jáne ǵylymı ataq talaptarynda Scopus-qa maqala jarııalaýdy qaıta qaraǵan abzal. 

Sońǵy jańalyqtar