Kollajdy jasaǵan – Záýresh SMAǴUL, «EQ»
Ǵylym akademııasynyń 75 jyldyǵyna arnalǵan basqosýda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev zertteý ýnıversıtetterin qalyptastyrýǵa múmkindik beretin júıe Batys elderinde jemisti jumys istep turǵanyn aıtqan edi. «Tájirıbe kórsetkendeı, otandyq ǵylymı zertteýlerdiń kópshiligi bizdiń iri joǵary oqý oryndarynda júrgiziledi. Sondyqtan zertteý ýnıversıtetteri sheńberinde memlekettik ǵylymı zertteý ınstıtýttardy shoǵyrlandyrý máselesin qarastyrýdy usynamyn. Joǵary oqý oryndarynyń básekege qabilettiligin arttyrý úshin 20 joǵary oqý ornynyń bazasynda akademııalyq artyqshylyq ortalyqtary iske qosylady. Onyń qyzmeti óńirlerdi qajetti kadrlarmen qamtamasyz etýge, zamanaýı oqý jáne ǵylymı zerthanalar qurýǵa baǵyttalǵan. Alaıda, tutastaı alǵanda, suranysqa ıe tehnologııalardy ala otyryp, ǵylymı ázirlemelerdi kommersııalandyrý úshin ınfraqurylymdy damytý jaǵdaıy áli de tómen deńgeıde qalyp otyr. Batys elderindegi ýnıversıtetterde ártúrli ınnovasııalyq startaptar men tehnologııalyq kompanııalary bar tehnoparkter jumys isteıdi. Bilim berý júıesin jekelegen ǵylymı ortalyqtarmen jáne tehnoparktermen olardyń áleýetine qaraı shoǵyrlandyrý kúshti zertteý ýnıversıtetterin qalyptastyrýǵa múmkindik beredi», degen bolatyn Prezıdent.
Ǵylymnyń osy maqsat-mindeti kóp uzamaı elimizdegi kóshbasshysy joǵary oqý oryndaryna zertteý ýnıversıteti mártebesin berýge ulasty. Bul rette biz joǵary bilim salasynyń basshysynan doktorantyna deıingi sarapshylardan pikir suraǵan edik.
– «Zertteý ýnıversıteti» uǵymnyń mán-maǵynasy nede?
Qanat TIREÝOV,
S.Seıfýllın atyndaǵy Qazaq agrotehnıkalyq zertteý
ýnıversıtetiniń basqarma tóraǵasy-rektory, UǴA akademıgi:
– Barshamyzǵa belgili, álemdik bilim men ǵylym keńistiginde zertteý ýnıversıtetterin qurý tájirıbesi ejelden bar. Zertteý ýnıversıteti degenimiz – oqý ordasynda bilim men ǵylymdy biriktirý, bizdiń jaǵdaıda «zerthana-aýdıtorııa-egistik» qaǵıdatymen jumys isteý, sapaly bilimdi óndirispen ushtastyrý, osy arqyly ýnıversıtet áleýetin kóterý.
Azat SEIITHAN,
PhD, qaýymdastyrylǵan professor,
Q.Sátbaev atyndaǵy Qazaq ulttyq tehnıkalyq zertteý ýnıversıteti ınjenerlik beıindi zerthana jetekshisi:
– Zertteý ýnıversıteti – irgeli ǵylymnan qoldanbaly ǵylymǵa, óndiriske deıin ǵalymdar men jalpy kadrlardy daıarlaıtyn, zertteý tehnologııalaryn jasap shyǵaratyn úlken ortalyq. Joǵary oqý oryndarynda zertteý jumystarynyń júıeli júrgizilýi jastardy ǵylymǵa tartýǵa múmkindik beredi. Magıstranttar, doktoranttar bos ýaqytynda ǵylymı zertteý ortalyqtarynda jumys istep, ózderiniń oıyn iske asyryp, óndiriske engizip, ınvestorlarǵa tanystyryp, startap kompanııalar qura alady. Sondyqtan zertteý ýnıversıtetin ǵylymı ıdeıalardy júzege asyratyn aýqymdy keshen dep ataýǵa bolady.
Lázzat MYRZAShQYZY,
Túrkııanyń Kaıserı qalasyndaǵy Erciyes zertteý ýnıversıtetiniń
doktoranty:
– Meniń uǵymymda zertteý ýnıversıteti degenimiz – tájirıbe alańy, ǵylymı ıdeıalardy júzege asyrý ortalyǵy. Máselen, men oqıtyn ýnıversıtette álemdik zertteý jumystar, jańadan shyqqan kitaptar birden túrik tiline aýdarylyp, jas ǵalymdarǵa usynylady. Bizdiń elde mundaı kitaptar kesh jetedi. Zertteý ýnıversıteti degenimiz – izdenýshilerge barlyq jaǵdaı týǵyzý jáne zertteıtin álem ǵylymymen ushtastyrý.
Amanjol DOSJANULY,
Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq zertteý ýnıversıtetiniń
doktoranty:
– Zertteý ýnıversıteti – joǵary oqý ornyndaǵy stýdentter men oqytýshylyq quramnyń elge, adamzatqa mańyzdy ǵylymı jobalarmen aınalysýy, ózekti taqyryptardy zertteýi. Al ol – ǵylym, bilim ıntegrasııasy kórinis tapqan, sonyń nátıjesinde ýnıversıtetterdiń óndirispen, ǵylymı ortalyqpen birlese ár salaǵa ǵylym mamandaryn daıarlaý arqyly júzege asady.
– Ýnıversıtetterińizdiń ǵylym deńgeıi týraly aıtsańyzdar?
Qanat TIREÝOV:
– S.Seıfýllın atyndaǵy Qazaq agrotehnıkalyq zertteý ýnıversıteti granttyq jáne baǵdarlamalyq-maqsatty qarjylandyrý aıasynda keıingi úsh jylda 12 ǵylymı-tehnıkalyq baǵdarlama men 68 ǵylymı-tehnıkalyq jobany tabysty júzege asyrdy. Qarjylandyrý kólemi 15 mln dollarǵa jetti. Bul sandar biraz jaıttan habar beredi.
Azat SEIITHAN:
– Ýnıversıtet ǵalymdary magıstratýra men doktorantýradaǵy jas zertteýshilerdi óz qataryna qosyp, sheteldik ýnıversıtettermen, ǵylymı zertteý ınstıtýttarymen belsendi jumystar atqarady. Biraz jańalyq ashyp, tipti keıbiri sheteldik jobalarǵa qatysyp, ony kommersııalandyryp, óndiriske engizip jatyr. Osynyń nátıjesinde sheteldik Scopus, Web of science sekildi bazalarda ǵylymı maqalalardyń reıtıngi ósti.
Lázzat MYRZAShQYZY:
– Men oqyp jatqan ýnıversıtette qaǵazbastylyq joq. Bizdiń elde ýnıversıtet oqytýshylary esep tapsyrýmen kúni ótedi. Ýaqytyn, aqshasyn shyǵyn etip oqyp júrgen stýdentterge obal-aq. Túrkııadaǵy ǵylym nátıje men shynaıylyqqa baǵyttalǵan.
Amanjol DOSJANULY:
– Ǵylym jolynda oqytýshylar sózsiz zertteý júrgizedi, ǵylymı jobalarǵa qatysady. Sebebi Scopus bazasyndaǵy ǵylymı jýrnaldar ón boıynda taqyryptyń ózektiligi, jańalyǵy, zertteý nátıjeleri kórsetilmegen maqalany baspaıdy. Bolashaq ǵalymdarǵa, ıaǵnı magıstranttar men doktoranttarǵa sabaq berip júrgen mamanǵa ǵylym jóninde qoıylatyn talap ta joǵary.
– Sizdiń ýnıversıtette ǵylymnyń qaı salasy jaqsy damyǵan? Qandaı ǵylymı jańalyqtardy aıryqsha atar edińiz?
Qanat TIREÝOV:
– S.Seıfýllın atyndaǵy Qazaq agrotehnıkalyq zertteý ýnıversıteti enshiles uıymdarymen birge ósimdik jáne mal sharýashylyǵy ónimderin óndirýden bastap, olardy óńdeý, tehnologııalyq úderisterdi mehanıkalandyrý men avtomattandyrýǵa deıingi agroónerkásip keshenin damytýdyń barlyq mańyzdy baǵyty boıynsha aýqymdy ǵylymı zertteýlerdi qolǵa alyp otyr. Bul zertteýler sıfrlandyrýdyń, geoaqparattyq júıeler men tehnologııalardyń zamanaýı tásilderi arqyly júrgiziledi. «Aqyldy aýyl sharýashylyǵy» baǵyty qarqyndy damyp jatyr. Dándi daqyldar seleksııasy salasynda keıingi úsh jyl ishinde astyqtyń 23 jańa surpy ázirlendi.
Azat SEIITHAN:
– Q.Sátbaev atyndaǵy Qazaq ulttyq tehnıkalyq zertteý ýnıversıtetindegi ınjenerlik beıindi zerthanada 30-ǵa jýyq jas ǵalym jumys isteıdi. Olardyń arasynda doktorlyq dıssertasııasyn endi ǵana qorǵaǵandar da, doktoranttar da, magıstranttar men bakalavrlar da bar. Granttyq, kommersııalandyrǵan granttarmen birge Horizon Europe baǵdarlamasy boıynsha bıyl bir jobany uttyq. Bárinen buryn ýnıversıtettegi ǵylymı orta qurýdyń júıesin qalyptastyrýǵa kúsh salyp júrmiz.
Lázzat MYRZAShQYZY:
– Men oqyp júrgen ýnıversıtette din psıhologııasy, din sosıologııasy, til psıhologııasy syndy baǵyttar jaqsy damyǵan. О́ıtkeni ustazdarymyz Ulybrıtanııa, AQSh-ta bilim alsa da, óz eliniń dinı psıhologııalyq, áleýmettik jaǵdaılaryn jaqsy zerttegen. Sondyqtan shyǵar, Túrkııada 80 mln halyq bola tura dinı, áleýmettik, psıhologııalyq jaǵdaı turaqty. О́ıtkeni olar aldyn ala qoǵamdyq, áleýmettik zertteý jumystaryn der kezinde júrgizip, qorytyndy shyǵaryp otyrady. Qazir ǵylymı jańalyq ashýdan buryn osyǵan deıingi bar ǵylymdy halyqqa teń úlestirý, eldiń birligin saqtap, berekesin arttyrý turǵysynan Túrkııanyń ónegesi erekshe.
Amanjol DOSJANULY:
– Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq zertteý ýnıversıtetinde ǵylymnyń barlyq salasynda damý bar. Sonyń ishinde óz salama qatysty aıtsam, fılosofııa kafedrasy sheteldik fılosoftardyń, ǵalymdardyń kitaptaryn qazaq tiline aýdardy. Bul da – ǵylymı jumys. Sebebi munda ǵylymı termınologııamen jumys isteıdi, ǵylymı uǵymdardy, túsinikterdi qalyptastyrýmen aınalysady. Buǵan deıin men «Qazaq fılosofııasynyń bes tomdyǵyn» shyǵarýǵa, Abaıdyń etıkalyq kózqarastaryna baılanysty zertteý jumysyna qatystym.
– Ýnıversıtettegi oqytýshylyq jumystan tys ǵylymmen aınalysýǵa ýaqyt tabyla ma?
Qanat TIREÝOV:
– Árıne, tabylady. Búginde oqytýshylardyń júktemelerin josparlaý talabyna sáıkes, jumys ýaqytynyń jartysynan kóbin ǵylymı zertteý jumystaryna arnaıdy. Sondyqtan oqytýshylardyń ǵylymı zertteý jumysymen aınalysýyna múmkindik mol.
Azat SEIITHAN:
– Joǵary oqý ornyndaǵy oqytýshylyq jumyspen, kóp júktememen júrip ǵylymǵa kóp ýaqyt tabylady deý qıyn. Dese de bizdegi professor, oqytýshylar ǵylymmen aınalysady, granttyq qarjylandyrýlarǵa belsene qatysady, halyqaralyq bazalardaǵy ındekstelgen ǵylymı jýrnaldarda kóptep maqala jarııalap júr. Ǵylymǵa ýaqytty kóbirek bólýdiń bir jolyn marokkolyq áriptesterden bildik. Marokkoda 7 jyl boıy ǵylymda, ýnıversıtette jumys istegen adamdy 1 jylǵa jalaqysy saqtalatyn shyǵarmashylyq demalysqa jiberedi. Osyny biz de oılastyrsaq deımiz.
Lázzat MYRZAShQYZY:
– Árıne, ýnıversıtettiń ishinde ǵylymǵa ýaqyt tabylady. Bilim alýshylar óte erkin. Oqý orny mańaıynda kitap ustap bilim qýǵan jastar kóp júredi. Ár fakýltettiń óz kitaphanasy bar.
Amanjol DOSJANULY:
– Ýnıversıtet oqytýshylarynyń sabaq júktemesi, esebi kóp ekeni ras. Sol sebepti ǵylymı izdeniske ýaqyt azyraq qalady. Soǵan qaramastan ǵylymmen aınalysady, óıtkeni aldynda otyrǵan stýdentterge kúndelikti jańa dúnıe, jańasha kózqaras aıtyp, tosyn suraqtaryna daıyn bolý kerek. Izdenýge, jańa ádebıetterdi qaraýǵa, kóp oqýǵa týra keledi.
– Ýnııversıtette ǵylymdy damytýǵa ne kedergi? Siz baıqaǵan kedergilerdi joıýdyń joldary qandaı?
Qanat TIREÝOV:
– Eń basty kedergi – ǵylymǵa bólinetin qarajattyń azdyǵy. Bizdińshe, agrarlyq ǵylymdy qarjylandyrý kólemi agroónerkásiptik keshen salasyndaǵy ishki jalpy ónim kóleminiń 1 paıyzyna jetkizilýge tıis. Ekinshi másele – oqý orny qyzmetiniń shyǵyndaryna qarajattyń qarastyrylmaýy. Ǵylymı ınfraqurylymǵa jumsalatyn shyǵyndardy, onyń ishinde kommýnaldyq tólemder, salyqtar men ǵylymı qondyrǵylardyń amortızasııasy, aldyńǵy qatarly ǵalymdardyń jáne zerthanalar men ortalyqtarǵa qyzmet kórsetetin personaldardyń eńbekaqysyn jabatyn mólsherde ýnıversıtterge arnalǵan bazalyq qarjylandyrýdy engizý – máseleniń sheshimi bolmaq. Taǵy bir túıtkil, ǵylymı tehnıkalyq baǵdarlamalardy birlesip oryndaýshylarmen arada kelisimsharttardy bekitý kezinde ǵylymı-zertteý mekemelerine qosymsha qun salyǵy salynady. Muny joıý úshin Salyq kodeksiniń 394-babyna ǵylymı uıymdardy salyqtan bosatatýdy qarastyratyn tolyqtyrý engizý qajet.
Azat SEIITHAN:
– Joǵaryda aıtqan júktemeniń kóptigi birshama kedergisin keltiredi. Buǵan qosa ýnıversıtetterdegi ǵylymı zerthanalardyń bazasy eski. Zertteýler nátıjeli bolý úshin zerthananyń zamanaýı jabdyqtarmen únemi jańartylyp otyrýy mańyzdy. Bul másele joǵary oqý oryndaryna keletin eki qarjy kózi arqyly sheshimin taba alady. Onyń biri – grant qunynyń artýy, ekinshisi – ǵylymı jobalardy qarjylandyrýǵa baǵyttalǵan konkýrstardyń kóbeıýi.
Lázzat MYRZAShQYZY:
– О́zim oqyp júrgen ýnıversıtettiń kólemi – tutas qalashyq. Túrkııanyń baı-baǵlandary úzdiksiz ǵylymdy qarjylandyryp, qoldaý kórsetip otyrady. Mundaǵy sapaly ári yńǵaıly oqý júıesine keıingi jyldary álemniń ár qıyrynan stýdentter óte kóp kelip jatyr.
Amanjol DOSJANULY:
– Ýnıversıtettegi ǵylymı zertteý ortalyqtarynyń jumysyn kúsheıtý mańyzdy. Taǵy bir másele, ýnıversıtet ǵalymdary ulttyq sıpattaǵy ǵylymı jobalardy usynsa, ony komıssııadaǵy sheteldik ǵalymdar mańyzyn túsinbegendikten ótkizbeı jatady. Bizdiń memleketke, ultqa, ishki saıasatymyzǵa qajetti dúnıeler sheteldik sarapshylarǵa túsiniksiz bolýy múmkin. Sondyqtan ulttyq jobalarǵa janashyrlyq qajet, sarapshylardy ulttyq ereksheligin eskerip taǵaıyndaǵan jón. Doktorlyq qorǵaǵan kezde jáne ǵylymı ataq talaptarynda Scopus-qa maqala jarııalaýdy qaıta qaraǵan abzal.
