Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Jalpaq jurttyń áleýmettik-turmystyq jaǵdaıyn jaqsartýǵa sebi tııýge tıisti jobalar az emes. Sonyń biri – Úkimettiń «Amanat» partııasymen birlesip qabyldaǵan «Aýyl amanaty» biregeı jobasy. Jobanyń qanshalyqty tıimdi ekenin aqyl tarazysyna salyp bezbendegen aýyl turǵyndary oń jambasyna keletinin ishteı topshylap, óz isterin bastaýǵa qulshynys bildirip otyr.
Shaǵyn nesıe 5 jylǵa deıin beriledi. Negizgi baǵyty aýyl sharýashylyǵyn tolaıym qamtyp-aq tur. Bir jaqsysy, mal sharýashylyǵyndaǵy joba 7 jylǵa kózdelgen. Aıta keterligi, shaǵyn nesıeniń eń joǵary kólemi – 8,6 mln teńgege deıin. Jaqsylyǵy sol, syıaqy mólsheri jylyna 2,5 paıyzdan aspaıdy.
Búgingi tańda osy baǵdarlama aıasynda oblystyń 200-ge jýyq turǵyny 1,1 mlrd teńgeden asa qarajat alyp, óz sharýashylyǵyn damytpaq. Osy oraıda «Amanat» partııasynyń árbir aýdandyq fılıalynda keńse ashylyp, aýyl turǵyndaryn qulaqtandyryp, keńes berý jumystary júrgizilip jatyr. Eki qolǵa bir kúrek taba almaı otyrǵan aýyldaǵy eńbekke jaramdy adamdar endi isin bastaýǵa bastapqy qarajat izdep sabylmaı, az ǵana ústeme qosylatyn nesıeni alyp, óristi malǵa toltyrsa, táp-táýir qońdanyp ta qalar edi.
Sóıtsek, baǵdarlama baıandy bolýy úshin tutas sala jańǵyrýy kerek eken. Máselen, Ereımentaý aýdanyndaǵy Boztal aýylynyń turǵyny Máýithan Qumat atalǵan baǵdarlama aıasynda nesıe alyp, bes sıyr satyp alǵan. Ázirge tehnıkasy joq. О́zimdiki degen qural-jabdyǵy bolmaǵannan keıin, mal azyǵyn daıyndaý qıyn sharýaǵa aınalyp otyr. Endi eseptep qarańyz, bul óńirde bıyl shóp baǵasy qymbattaý. 250-300 kg býma 15 myń teńge turady. Bir bas qara maldy qystan shyǵarý úshin eki tonna shóp qajet deseńiz, 120 myń teńgeńiz shópke shyǵyn. Shóp qunary baǵzy zamandaǵydaı bolmaǵandyqtan, tórt túlik maldyń qaısysy bolsyn jemsiz kóteremge aınalar edi. Árıne, bir tonna jem qajet. Onyń baǵasy bıyl arzandaý bolǵanymen, 50-60 myń teńgeniń kóleminde. Mal sharýashylyǵymen aınalysamyn dep nıettengen Máýithan Qumat bizdiń esep boıynsha bir bas malyn qystan shyǵarý úshin kem degende 170-180 myń teńge shyǵyndaıdy eken. Eger alty aı qysqy óz eńbegin qossańyz, álgi sıyrdyń qunyna jaqyndap qalady. Mine, aýyldaǵy aǵaıynnyń ilgeri basqan qadamyn keri ketirip turǵan másele osy.
Malshy qaýym endi qalaı tabys tappaq? Tóline qosyp sútin satqanda ǵana. Kópten beri sheshimin tappaı kele jatqan keleli másele týra osy jerden bastalady. Isti qansha utymdy uıymdastyryp jatyrmyz dep dabyralatqanymyzben, shalǵaıdaǵy shaǵyn aýyldarda halyqtyń qolyndaǵy sútti satyp alyp, iske jarata almaı otyrǵanymyz ókinishti. Osy bir oralymsyzdyqtyń kesiri mal baqqan qaýymnyń qabyrǵasyna batyp-aq tur.
Mamandardyń pikirinshe, keıingi ýaqytta sút ónimderine suranys múldem azaıyp ketken. Basty sebep – irgedegi kórshilerden kúni-túni toǵytylyp jatqan arzan sút ónimderi. Kesiri malsaq qaýymǵa tıip-aq tur. Qazir óńirdegi mal súmesimen kún kórip otyrǵan aýyl turǵyndary kúndelikti saýǵan sútterin qaıda ótkizerin bilmeı dal. Qabyldaý baǵasy otyz paıyzǵa arzandap ketken. Oblysta 14 sút zaýyty bar. Buǵan deıin mal baqqan sharýa súttiń bir lıtrin 200-220 teńgeden ótkizse, qazir 150-160 teńge tóńireginde. Sút zaýyttarynyń qojaıyndary sút ónimderine suranystyń azaıýy sebep bolyp otyr dep aqtalady.
«Qazir básekelestik óte joǵary. Bizdiń ónimimiz ótpeýge aınaldy. Aýyldan sút tasıtyndar kóptep kelip jatyr. Burynǵy kólemdi azaıtpaýǵa tyrysqanymyzben, barlyǵymen birdeı jumys isteı almaımyz», deıdi Kókshetaý qalasyndaǵy sút zaýytynyń dırektory Ersaıyn Jaqsylyqov.
О́tken jyly óńirge jetkizilgen sút ónimderiniń ımporty 4,8 mln dollar bolsa, bıylǵy 8 aıda 3 mln dollarǵa jýyqtaǵan. Onyń shamamen 75 paıyzy – Reseıden keletin ónimder.
«Biz shetelden keletin ımportty shekteı almaımyz. Búgingi tańda memlekettik qoldaý sheńberinde aýyl sharýashylyǵy ónimderin satyp alatyn kásiporyndardyń shyǵynyn sýbsıdııalaý baǵdarlamasy jumys isteıdi. Bıyl 1,8 mlrd teńge bólinip otyr», deıdi oblystyq aýyl sharýashylyǵy jáne jer qatynastary basqarmasynyń bólim basshysy Ýálıhan Eskendirov.
Jergilikti kásipkerlerdiń aıtýynsha, syrttan jetkizilip jatqan arzan sút ónimderimen básekelesý óte qıyn. Eger bul keleńsizdik beleń alatyn bolsa, malsaq qaýym moınyna túsken aýyr júkti kótere almaı, sharýasyn qojyratyp alýy ábden yqtımal. Joǵaryda biz aıtqan jańa baǵdarlamamen jumys isteýge nıettengen Máýithan Qumattardyń máselesi qalaı sheshiletini ázirge belgisiz. Bul óńirde aýyl turǵyndarynan sútti satyp alý tıimdi uıymdastyrylmaı otyr. Osy arada bir ǵana pikir aıta ketelik. Bir-birine jaqyn ornalasqan tórt-bes aýyldyń malsaq qaýymynyń qolyndaǵy maldyń súmesin satyp alýdyń ońtaıly joly bar. Aıtalyq, sút ónimderin qabyldaıtyn kooperatıv uıymdastyrylsa. Bul halyqtan jınaǵan súttiń tańǵy saýyny men keshki saýynyn qosyp, salqyndatqyshta saqtap, sút zaýytyna bir-aq mezgil tasymaldasa. Sonda jol shyǵyny azaıyp, súttiń ózindik quny tómender edi. Eger sút satyp alýdy jolǵa qoısaq, ózimizdiń arzan, tabıǵı ónim sórelerde syńsyp tursa, shetten keletin ónimniń joly kesiler me edi, kim bilsin?
Baǵdarlama boıynsha nesıe alyp, óz isin bastap otyrǵan azamattyń biri – Egindikól aýdanyna qarasty Poltavskıı aýylynyń turǵyny Ahmet Áshimov. Ahmet baǵdarlamanyń qolaılyǵyna qyzyǵyp, 100 bas qoı satyp alypty. 60 gektar jaıylymdyq jeri, qora jaıy, azyn-aýlaq tehnıkasy bar. Ahmettiń aıtýyna qaraǵanda, ózge maldan qoı tıimdi. Satý ońaı. Qazaqy qoıǵa edilbaı qoshqaryn qosyp, tuqymyn jańartpaq. Biraq osy arada da Ahmet tárizdi qoı sharýashylyǵyn órkendetemin dep umtylyp otyrǵandardyń aldynda kese-kóldeneń jatqan ótkel bermes kesel bar. Bul – qoı júnin, terisin ótkize almaýy.
«Qazir qoıdyń júni eshkimge qajeti joq. Qyryqqannan keıin ybyrsyp jatpasyn dep kúıdirip jiberemiz. Terisin ıt te jemeıdi. Qyrýar baılyq ysyrap bolyp jatyr. Buryn el ishinde qoı júninen pıma basatyn, kıiz-syrmaqty aıtpaı-aq qoıaıyq. Terisin ılep, ton tigetin. Qazir bári kózden bulbul ushty ǵoı», deıdi A.Áshimov.
Rasynda, buryn qoı júni kádege jarap-aq tur edi, terisi de jerde qalmaıtyn. Baqqan malynan tolymdy paıda tappaǵannan keıin, malsaq qaýymnyń taýy shaǵylatyn jeri de osy.
«Zamanynda oblys ortalyǵyndaǵy «Kıiz» aksıonerlik qoǵamynda qoı júni táp-táýir óńdeldi. Sol ýaqytta qoı júninen negizinen pıma, kıiz bastyq. Jalpy, qoı júni – qaldyqsyz kádege jaraıtyn ónim. Qoı júniniń shaıyry da paıdaǵa asady. Jýý agregattarynda tunyp qalǵan shaıyrdy arnaıy ydystarǵa toltyryp, kosmetıka jasaıtyn kásiporyndarǵa jiberetin. Demek qoı júni sharýashylyqta, turmysta kóp nársege qajet. Búgingi zaman talabyna saı esep-qısabyn oılastyrsaq, ózin-ózi aqtaıtyn, aqtap qana qoımaı, kásiporynǵa tabys ákeletin sala», deıdi osy aksıonerlik qoǵamda uzaq ýaqyt qyzmet etken Jolaman Shókeev.
Qoı júni negizinen ekige bólinedi: bııazy jáne qylshyqty. Onyń ishinde qadirlisi – bııazy jún. Biraq bııazy júndi qoıdy ósirý sharýalar úshin ońaı emes. Ol úshin jaıylymnyń ereksheligi, jaılylyǵy qajet. Aıtalyq, aqseleý, qaýdan ósetin bizdiń dala bııazy júndi qoı úshin onshalyqty jaıly emes. Sebebi aqseleýdiń, qaýdannyń basyndaǵy ıne shóp qoı terisine qadalyp, onyń aýrýǵa ushyraýyna sebepshi bolady. Bizdiń ólkede qylshyq júndi qoı ósirýdiń basty sebebi sodan. Dál qazir oblysta bııazy júndi qoıdyń sany 15 paıyzdan aspaıdy. Qylshyqty júnnen bııazy jún qymbat baǵalanady. Qylshyqty jún de kózin tapsa, kádege asady. Erterekte irgedegi Reseı qarýly kúshterinde qyzmet etetin jaýyngerlerdi osy qylshyqty júndi iske jaratý arqyly kıindiretin. Biletinderdiń aıtýyna qaraǵanda, qazir olar da almaı qoıypty.
«Nurly kósh» baǵdarlamasy sheńberinde salynǵan mekenjaılarda qonystanǵan aǵaıyndar jumyssyzdyq problemasyn qaıta-qaıta kóterip jatyr. Eger kúni búginge deıin ıgerilmeı jatqan en baılyqty el ıgiligine aınaldyrý úshin osyndaı jerlerden úkimettiń qoldaýy arqyly shaǵyn kásiporyndar ashsa, barshaǵa birdeı tıimdi bolmas pa edi.
«Mońǵolııada bir japyraq teri, bir shókim jún dalada qalmaıdy. Kúni búginge deıin biz baǵymdaǵy maldyń terisi men júnin paıdalanyp keldik. Kıgen kıimimiz, úıdegi kúndelikti tutynatyn turmystyq buıymymyz teri men júnnen jasaldy. Odan kemdik kórgen joqpyz. Allaǵa shúkir, «toǵyz qabat torqadan toqty shaǵymnyń terisi artyq» demekshi, urpaǵymyz taza tabıǵı kıim kıip, ekologııalyq jaǵynan múltiksiz júnnen jasalynǵan buıymdardy kádege jaratyp, búgingi kúnge jettik. Kókshetaýdyń irgesinde qonystandyq. Kópti kórgen basym bar, seksenge kelgen jasym bar. Myna balalar kıiz úı jasaıtyn kásiporyn ashsa, tamasha emes pe? Taý basyp, asý asyp kelgen aǵaıyndar ózderimen birge birneshe jyl boıy basyna pana, janyna qorǵan bolǵan alty qanat, segiz qanat kıiz úılerin qanjyǵalaryna bókterip ala keldi. Jergilikti jurt toı-tomalaǵyna, asyna, basqa da jabdyǵyna paıdalanýǵa qatty qyzyqty. О́ıtkeni yńǵaıly-aq dúnıe. Ári qoı júniniń ıisi shyqqan jerge kene, qońyz jolamaıdy. Aýasy keń, kıiz jaryqtyq jel ótkize qoımaıdy ǵoı», deıdi seksenniń seńgirindegi Orazhan Myrzabek aqsaqal.
Suńǵyla aqsaqal sharýanyń reti – shynymen istiń kózin tabatyn jan bolsa, óz-ózinen jolǵa túsip ketetini bıznes-jospar. Shyn máninde ulan-ǵaıyr Aqmola oblysynyń eldi mekenderindegi tilek bildirýshilerdi kıiz úımen qamtamasyz etý úshin onyń qanshasyn shyǵarý kerek. Onyń ústine bizdiń el – kýrortty aımaq. Aıdyny asyp-tasqan kógildir kóldiń jıeginde, aq qaıyńdardyń ortasyna aq shańqan kıiz úılerdi tigip, murtymyz kókke shanshylyp, shánıip jatar edik. Kıiz úı jol jıegindegi saýda-sattyq kóligin qyzdyratyndarǵa da, qymyzhana ashatyndarǵa da qajet emes pe?
Poltavskıı eldi mekeniniń taǵy bir turǵyny Anel Sarqytbaeva «Aýyl amanaty» baǵdarlamasy aıasynda nesıe alyp, 14 jylqy satyp alypty. Shabyndyq jeri joq bolǵandyqtan, qyrýar maldy qystan shyǵarý úshin jem-shóbin satyp alýǵa májbúr bolǵan. Aýyl turǵyndary jylqyny kezekpen baǵady. Eger otbasynyń eki-úsh bas jylqysy bolsa, bir kezek, onnan assa, eki kezek. Bul aýylda da ózge jerlerdegideı qolyna quryq iletin jylqyshy, maldyń babyn biletin malshy joq. Anel mal basyn óz tóli esebinen kóbeıtip, qymyz satyp tabys tappaq.
Eldiń ál-aýqatyn arttyrý úshin osyndaı baǵdarlamadan buryn jastardy adal eńbekke baýlý kerek shyǵar. Túıgenimiz – eldiń búıiri shyǵý úshin aýyl sharýashylyǵy ónimderin tolymdy baǵaǵa satyp alyp, óńdeýdi uıymdastyrý. Sonda ǵana baǵdarlama baıandy bolady. Ázirge aýylda turyp sharýamdy órge jyljytamyn degenderdiń óresi sheshilmeı tur.
Aqmola oblysy
