Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Qazaqstanda baılar áýletine qoldanylǵan «Quqyqsyzdandyrý» zańnamalyq tártip erejelerine sáıkes otbasynyń barlyǵy da qýdalanýǵa túsken. Tárkileýge túsken 84 baıdyń otbasynda ákesi, sheshesi, báıbishe, toqal deıtin kem degende 2 jubaıynyń árqaısysynan 2-3 urpaq taratqan dep esepke alsaq, onda ár otbasynda tómengi eseppen 10 adam ómir súrgen. Iаǵnı jıyntyǵy 84 adamdy qurap otyrǵan arhıvtik materıaldan tabylǵan baılardy tárkileý degen soıqan úrdistiń kóleńke syrtynda eń az degende 840 adamnyń qıraǵan taǵdyry men kóz jasy tur.
Syrdarııa oblysynyń Sozaq, Túrkistan, Jańaqorǵan, Merke, Qaraspan, Talas, Shaıan, Badam, Qyzylqum, Keles, Qaratas, Iirjar aýdandarynda 1928 jyly tamyz aıynda júrgizilgen tárkileý barysynda birinshi jáne ekinshi toptaǵy 84 baı anyqtalǵan. Al osy tizimge engizilgen 3 qurbannyń menshigindegi mal basy týraly eshqandaı málimet keltirilmegen. Mal basynyń sany baılardy anyqtaýdaǵy negizgi kórsetkishi ekendigin, mundaı kórsetkishti BAShS (ESHN) salyǵyn jınaý kezinde de, tárkileý kezinde de aınalyp ótý múldem múmkin emestigin eskerer bolsaq, olardy maly joq atqaminerler nemese baıdyń janashyr týysqan kedeıleri dep boljaldaı alamyz.
Ońtústik óńirdegi Syrdarııa gýbernııasynyń 12 aýdanynda júrgizilgen tárkileý bir aıdyń ishinde ólkeniń jas shamasy 20 men 70 aralyǵyndaǵy ál-aýqatty bóligi elden, otanynan ajyratyldy. Bul tragedııa tek osy qurbandardyń jeke basynyń tragedııasy bolyp qalǵan joq. Olardyń boljalmen myńǵa jýyq nemese tipti osy sıfrdan áldeqaıda kóp bolatyn jeke otbasylardyń ǵana emes (óıtkeni 2 ǵana emes, keıbir qurbannyń 4 jubaıy bolǵandyǵyn da arhıv qujatynan kórýimizge bolady), ólke turǵyndarynyń barlyǵynyń basyna birdeı kelgen náýbet ekendigi anyq. О́ıtkeni olardyń bılik aıtý arqyly qoǵam basqarýdaǵy basqarýshylyq-uıymdastyrýshylyq qabileti men iskerlikteri jáne mal baǵý, egin salý, saýda-aıyrbas jasaý t.b. tárizdes kásipkerlik qabiletteri qazaq qoǵamy úshin kádege asyrylmady.
Sonymen birge ólke óziniń shynaıy basqarýshylarynan, al keıbir kezderde asyraýshylarynan da aıyryldy. Baıdyń malyn baǵyp úırengen qońsylar derbes sharýashylyqty júrgizýge kelgende alǵashqy kezeńde shorqaq bolýy da ábden yqtımal. Al qanshalyqty «baı – bir juttyq» degenmen ońtústiktiń jumsaq tabıǵaty ortalyq, shyǵys pen soltústiktegige qaraǵanda qazaqtyń mal sharýashylyǵyna biraz meıirbandylyqpen qaraıtyndaı edi. О́ıtkeni qystaýlar negizinde Syrdarııa oblysy ornalasqan geografııalyq beldeýge jaqyn.
Al malyn qystan qalaı aman alyp shyǵýdy biletin, «qoıyn qurttap, aıranyn urttap» júrgen baılar qońsysyn da, aǵaıyn-týysyn da «malym – janymnyń sadaǵasy, janym – arymnyń sadaǵasy», «Elde bolsa, eringe tıedi» degen qaǵıdattarmen ǵasyrlar boıynda ózine qarasty aýyl-aımaqtardyń barlyǵyn derlik aman-esen asyrap otyrǵan. «Eldiń ıgi jaqsylary men jaqsylary nasharlaryna» qarasqan (bul jerde: «ıgi jaqsylar men jaqsylar» epıtetti balama ataýy ekonomıkalyq aýqatty toptardy, al «nasharlar» atalymy kedeılerdi kórsetedi). Bul haqynda kóptegen baıǵa olardyń «lıchnyı lıstoktaryndaǵy» OGPÝ izkeserleriniń bergen minezdemelerinde «halyq arasynda buljymas bedelge ıe» degen baǵalar aıǵaq bola alady. Tutas aýyl-aımaqtyń kúnkóris kóziniń bir qolda shoǵyrlanýy – syrttaı qaraǵan kózge basqalarynyń kúnkórissiz qalýyn bildirgendeı bolǵanymen, shyn máninde, qazaq aýylynyń birlese, birin-biri almastyra jáne bir-birin qoldaı otyryp, syrtqy faktorlar: tabıǵattyń dúleı kúshine jáne básekeles aýyldardyń, rýlardyń, sondaı-aq el shetine kelgen syrtqy jaýlardyń túrli shabýylyna birlese qarsy turýǵa múmkindik alǵan.
Árıne, tárkileý kezinde qolyna túsken maly men sharýashylyǵyn dóńgeletip alyp ketkender de bolǵan bolar. Degenmen osy birneshe jyldyń ishinde «qanaýshy» jáne «qanalýshy» dep atalyp, ekige jarylǵan qazaq aýylynyń sútteı uıyǵan qoǵam músheleriniń barlyǵyna da óz bastaryna túsken zulmat ta, qonǵan «baqyt» ta ońaıǵa túspegeni anyq.
Birneshe jeti atadan beri qaraı ǵasyrlar boıyna qalyptasqan joldyń durys emestigin syrttan kelgenderdiń jattyń aýzynan estý, onyń shoshańdaǵan nagany men myltyǵynyń kúshimen amalsyz júrip-turý sananyń kúıreýine, tipti azǵyndaýyna da alyp kelýin júzege asyrdy. Birin-biri kórsetý, aryz jazý sııaqty teris qylyqtardyń da órship ketkeni osydan kelip paıda bolǵandaı. Naq osyndaı jaǵdaıattardy adamdar qoǵamynyń minez-qulqyn olardyń derbes mádenıeti konteksinde jáne áleýmettik-mádenı qozǵalystar jaǵdaıynda áleýmettik uıymdasýy prızmasy arqyly zertteıtin «áleýmettik antropologııa» atty ǵylym da «sana jaraqaty» atty termınmen belgileıdi.
Qoǵamdyq sananyń kúıretilýi men ekonomıkalyq soqqy eki jaqtan birdeı soqqan qazaq aýyly shynaıy apokalıpsıstik daǵdarys jaǵdaıynda qaldy. Qarastyrylyp otyrylǵan 12 aýdandaǵy qazaq aýylynyń bastan keshken ekonomıkalyq soqqysynyń kólemin qazirgi kezeńge salyp eseptep kóreıik:
1) 161 534 bas usaq maldyń qazirgi ortasha baǵasy 70 myń teńge dep alsaq, onda 11 307 380 000 (on bir mıllıard úsh júz jeti mıllıon úsh júz seksen myń) teńgeni;
2) 16 850 bas iri maldyń qazirgi ortasha baǵasy 350 myń teńge dep alsaq, onda 5 897 500 000 (bes mıllıard segiz júz toqsan jeti mıllıon bes júz myń) teńgeni quraǵanyn kórýimizge bolady.
84 qazaq baıynyń eki pozısııadaǵy dúnıe-múlkiniń qosyndysynan shekken shyǵyny búgingi kún baǵasymen eseptegen kezde 17 204 880 000 (on jeti mıllıard eki júz tórt mıllıon segiz júz seksen myń) teńgeni nemese 35 mıllıon dollardan astam qarjyny quraǵanyn kórýimizge bolady. Orta eseppen alyp qaraǵanda, HH ǵasyrdyń basyndaǵy árbir baı qazaqtyń óz rýyn asyraýy úshin jınaǵan malynyń kólemi búgingi kúngi qarjy kýrsymen eseptegende 426 708 dollardy quraǵan.
Al kelesi kezekte óńirdegi árbir baıdyń jalpy múliginiń segizden bir bóligin quraǵan biryńǵaı aýylsharýashylyq salyǵynan (13-ten bir bóligin salyqqa tóleý týraly sheshim qaljyraǵan qazaqtardan dúnıe óndirý qıyndaı túsken 30-jyldardyń ekinshi jartysynda ǵana múmkin bolǵan) túsken aýyrtpashylyqtyń ortasha kólemin eseptep kóreıik:
Ol 426 708:8=53 338,5 dollardy, nemese 25 069 095 teńgege para-par qarjyny quraǵan. Onyń ózinde BAShS-ty mal/astyq túrinde tóleýge múldem múmkin bolmaǵan, bul salyqty óndirý aqshalaı ótem túrinde ǵana júrgizilgen. Árıne, bul esepteýler shynaıy ekonomıkalyq saraptamadan aýyly alys jatyr. Degenmen osy joldardy oqyǵan qazirgi jas býynnyń sol zulmat zamannyń shynaıy aýyrtpashylyǵyn taptaýryn bolǵan epıtetter men anyqtamalardan ǵana emes, jobalyq ekonomıkalyq-sıfrlyq vızýaldandyrý arqyly janymen sezinip-túısinsin degen oıdan týyndaǵan umtylys.
Osyndaı aýyrtpalyqtan ózin jáne ózine qarasty aýyldardyń adamdaryn qutqarý úshin baılar, ıaǵnı aldy Máskeý men Sankt-Peterborda oqyǵan qazaq qoǵamynyń bilimdi elıtasy tárkileýge qarsy yntymaqtasa bastady. Olar eldi tárkileýden aman alyp qalý úshin kúrestiń birneshe ádisi men jolyn, amalyn tapqandaı boldy jáne olardy barynsha jasap baqty. Olardyń bireýi ózara aqyldasa otyryp, RSFSR jáne Qazaq avtonomııasy basshylyqtaryna jergilikti jerdegi jaǵdaıdy túsindirip hat jazý bolsa, ekinshisi óziniń qaramaǵyndaǵy aýyl-aımaqtardy da osy soıqan úrdiske qarsy úgitteý boldy. Aqyr sońynda bul amaldardyń barlyǵy da óziniń oń nátıjesi emes, keri nátıjesin bere bastaǵanda baryp kóterilisterge shyǵý, BAShS-ǵa salyq tólemeý úshin malyn bazarǵa shyǵaryp satyp, altynǵa aınaldyrý jáne shetelge qashý degen amaldardyń barlyǵy jasaldy. Baılar qatary sógilip, bara-bara seldireı bastady. Aqyr sońynda tárkileý qazaq qoǵamynyń osy bilimdi elıtasyn tolyq joıyp jiberdi dep tolyq aıta alamyz.
Gúlnar JANYSBEKOVA,
Shymkent óńirlik saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi komıssııasy
jumys tobynyń jetekshisi,
Jantóre ÁShIM,
zertteýshi, tarıh magıstri
