Kollajdy jasaǵan – Záýresh SMAǴUL ,«EQ»
Ázirshe damýynda aqaý baıqalǵan, áleýmetke beıimdelýi qıyn sábıler Aqtóbedegi «Asyl Mıras» ortalyǵynda úsh aı túzetilim sabaqtarynan ótip júr. Biraq bul jerde dárigerdiń joldamasy bolsa da, kezek kútýge týra keledi. Jalpy, elimizde «Asyl Mıras» ortalyǵy 2018 jyly Bolat О́temuratov qorynyń qoldaýymen ashylyp, onyń óńirlerdegi bólimsheleri 2021 jyldan bastap oblystyq bilim basqarmalaryna ótkizildi. Aqtóbe oblystyq bilim basqarmasy janynda kommýnaldyq mekeme retinde jumys istep jatqan «Asyl Mıras» ortalyǵynda eki jyl ishinde 1-18 jas aralyǵyndaǵy 308 bala ońaltý dáristerinen ótti. Ortalyq mamandary reseılik neırofızıolog A.Sorokın, Devıd Geffen medısına mektebi psıhıatrlarynyń ádistemelerin, balanyń sóıleý tilin qalyptastyrýda Djeıms Partıngton baǵdarlamasyn, erte qoldaý boıynsha S.Rodjers, Dj. Doýson, Dj. Vısmardyń tájirıbelerin basshylyqqa alady.
«Dárigerlerdiń joldamasymen kelgen balaǵa úsh aı boıy úzilissiz pedagogıkalyq túzetilim jumystary júrgiziledi. Iаǵnı bala aptasyna úsh ret bir saǵattan dáris alady. Byltyr damýynda tejeýi bar 293 balamen, bıyl jartyjyldyqta 176 balamen jumys istedik. Mamandarymyzdyń tııanaqty jumysynyń arqasynda 12 baladan aýtızm dıagnozy alynyp tastaldy. Damýynda tejeýi bar balalar úshin «Denverdiń erte toptyq aralasý úlgisi» nusqaýlyǵy tıimdi. Bylaısha aıtqanda, sábı damýyndaǵy ózgeristi ata-analary erte baıqap korreksııalyq kómekke júginse, jaqsy nátıjege tez qol jetkizedi. Bizdegi «Erte qoldaý» baǵdarlamasynan ótken 3-7 jastaǵy balalar kádimgi balabaqshalar men mektepterge qabyldandy. Biraq biraz ýaqyt korreksııalyq túzetilimge kelip júredi. Aýtıstik spektri buzylǵan, damýynda tejelýi baıqalǵan ár balanyń, ár ananyń ózindik sebebi bar. Degenmen ata-ana men mamandar birlese áreket etkende balany qalypty ortaǵa qaıtaramyz. Arnaıy dárister osy balalardyń ata-analaryna da júrgiziledi. Olar ortalyqta úırengenderin úıde qaıtalaıdy», deıdi «Asyl Mıras» ortalyǵynyń dırektory Aıgúl Ispanova.
Ortalyqta tórt jastaǵy sábıin on besinshi dáriske ákelgen anamen sóılestik. Adamǵa nazary túspeıtin, esimin atap shaqyrsa jylap qashatyn bala birneshe dáristen soń qatty ózgergen. Endi ol esimin atap shaqyrsa, burylyp qaraıdy, qoıylǵan suraqtarǵa «bar» ne «joq» dep jaýap beredi. Úsh jastan asqan Alekseı de anasymen birge ortalyqqa kelip júr. Anasy eki jasqa kelgen balasynyń birden tuıyqtalyp, sózdik qoryn joǵaltqanyn aıtady. Esimin atap shaqyrsa, nazar aýdarmaıtyn bolǵan.
«Segiz aılyǵynda eńbektep, bir jasynda aıaǵyn basyp, sózderdi aıta bastaǵan ulymdy joǵaltyp alǵandaı boıymdy qorqynysh bılep, kimnen aqyl surarymdy bilmedim. Dárigerlerdiń joldamasymen «Asyl Mıras» ortalyǵyna kelip, úsh aı ońaltý kýrstarynan ótken soń balamdy qaıta tapqandaı boldym. Qazir Leshka esimin atap shaqyrsa, jaýap qatady, tııanaqty jáne sabyrly bola tústi. Oǵan deıin bir orynda otyrmaıtyn edi. Balamdy qalypty ómirge qaıtarǵan ortalyqtyń muǵalimderi Nazgúl men Gaýharǵa alǵysym sheksiz», deıdi Alekseıdiń anasy.
Deni saý bolyp dúnıege kelip, jasyna saı damyp kele jatqan taǵy bir búldirshin eki jasqa kelgende tamaqtan bas tartyp, sábılerge arnalǵan qospany qaıta suraı bastaıdy. Anasy alǵashqyda onysyn erkelik retinde qarap, asa mán bermeıdi. Kezekti dárigerlik tekseristen ótýge kelgende balaǵa aýtızm dıagnozy qoıylady. Ońaltý sabaqtarynan ótýge «Asyl Mıras» ortalyǵyna kelgende birinshi kúni sábı kózin qolymen jaýyp, suraqqa jaýap qatpaıdy. Osy jerdegi balalardyń biri aıqaılasa, jylap qalatyn. Úsh aıdan soń balanyń boıynda erekshe ózgerister paıda bolǵan. Ol jylaýdy doǵardy, qajet nárseni suq saýsaǵymen kórsetip surap aldy, balalarmen oınap, sózdi tolyq aıtpasa da, jańa dybystar shyǵarǵan. Sabaq kezinde balalarmen qosylyp án aıtqan.
«Úıde Mıron belsendi bola tústi. Uıyqtaýǵa jatamyz desem, tereze perdesin ózi jaýyp, jaryqty sóndirip, tósegine baryp jatady. Mýltfılm kórgisi kelse, pýltti maǵan alyp keledi. Kishkentaı oıynshyqtardy ózi qurastyrady. Árıne, aldymyzda kóp jumys tur. Soǵan qaramastan úsh aıda kóp jetistikterge jetkenimizdi túsindim. Tórt jastaǵy balamdy áleýmetke beıimdeýde osy ortalyq mamandarynyń eńbegi kúshti», deıdi Mıronnyń anasy.
Úsh jastaǵy Ersultannyń anasy da túzetilim sabaqtarynyń paıdasy zor bolǵanyn aıtady. Bir jasynda júrip, jeke sózderdi aıta bastaǵan búldirshinniń eki jasynda tejelýi baıqalǵan. Daýysqa nazar aýdarmaı, ózinen-ózi mazasyzdanyp jylaı bergen. Qonaqqa barǵanda bir orynda otyrmaı, dalaǵa shyǵaryp oınatqanda balalardan qashqan. Anasynyń qasynda bar-joǵy báribir eken. Eki jastan asqanda psıhologııalyq tejelýi anyqtalyp, oǵan qosa boıynda ashý-yzasy bar degen dárigerlik qorytyndymen «Asyl Mıras» ortalyǵyna jiberilgen. Oryndyqqa otyra almaıtyn, «kel, júr, tur» degen sózderge mán bermeıtin, esimin atap shaqyrsa, únsiz qalatyn bala qazir qatty ózgergen. Ushqalaqtyǵy basylyp, sabyrly bola túsken, oıynshyqtarmen uzaq oınaıdy.
«Alystan kele jatsam tanıtyn boldy. Úıde úsh jas eresek aǵasymen oınaıdy. Qasynan ketip bara jatsam, jylaıdy. Qysqasy, úsh jastaǵy balam qalypty ómirge qaıtyp oraldy», deıdi Ersultannyń anasy.
Aýtızm dıagnozymen áleýmetke erte beıimdelý kýrsynan ótken birneshe sábı osylaısha óz qatarlastaryn qýyp jetti. Olar qazir memlekettik balabaqshalarǵa baryp júr.
Jyl saıyn óńirde psıhologııalyq damýynda kemistigi bar balalar kóbeıip kele jatqanyn nazarǵa alsaq, 900 myńǵa jýyq turǵyny bar oblysta aýtızm dertine shaldyqqan sábılerge arnalǵan jalǵyz túzetilim ortalyǵy azdyq etetini anyq. Sábı óz álemine tyǵylyp qalsa, onyń áleýmetten ógeılenýi erte bastalady. Osy kezde damýynda tejelýi bar degen úkim kesiledi. Sol úshin de erekshe balalarmen jumys isteıtin ortalyqtar men balabaqshalardyń jumysyn jaqsy jolǵa qoıý kerek. О́ıtkeni ınklıýzıvti ortadaǵy balanyń qajettilikterin túsinetin kásibı mamandar ǵana sábıdi tuıyqtan alyp shyǵa alady.
Aqtóbe oblysy
