Balamaly energetıka – basym baǵyt

Jahandyq jylyný halyqaralyq qoǵam­dastyqtyń kún tártibindegi máselege aınalǵaly biraz ýaqyt ótti. Aýaǵa bólinetin zııandy gazdar kólemin azaıtý da talaıdan beri ­aıtylyp keledi. Klımattyń ózgerýi shartarapqa qaýip tóndirip otyrǵanda qalaı áreket etken jón? Bul saýal álemniń múıizi qaraǵaıdaı ǵalymdary men saıasatkerlerin alańdatyp otyr. Munyń bir sheshimi retinde balamaly energetıka kózderi atalady. Kún, jel, bıo energııanyń tıimdiligi qandaı? Artyqshylyǵy bar ma? Ekologııalyq taza energetıkaǵa atomdy beıbit maqsatta qoldanýdy jatqyza alamyz ba? Keń aýqymdy semınar-keńes barysynda osyndaı qadaý-qadaý máselelerge qatysty túrli tıimdi dárister kóptep oqylyp, sala mamandary ornyqty oı-pikirlerin ortaǵa saldy.

Astananyń aıazynan Anadolyǵa deıin

Bıylǵy qys elimizde jyly bastal­ǵany belgili. Ádette qarashanyń ortasynan aýa elordada qalyń qar jatatyn. Biraq jeltoqsannyń alǵashqy onkúndiginde qara jer kórinip jatty. Bul da tabıǵattyń ózgeshe qubylysy, klımattyń ózgerýiniń bir belgisi sekildi. Degenmen Astanadan Anadolyǵa attanar kúni Saryarqanyń saqyldaǵan sary aıazy qysyp berdi. Aýa temperatýrasy – 40 gra­dýsqa deıin tómendedi...

Biz mingen ushaq áýege kóterilip, jyly jaqqa bettegen qus sekildi Ana­do­lyǵa baǵyt aldy. Osylaısha, Qazaq­stan­nan, О́zbekstannan, Qyrǵyzstannan, Ázer­baıjannan, Mysyrdan jolǵa shyq­qan jýrnalıster Mersın qalasynda jınaldyq. Áýejaıǵa túskende Jerorta teńiziniń jyly lebi esip, Astana­dan shyqqanda kıgen qalyń kúrte­le­ri­mizdi sheshýge týra keldi.

Qysy janǵa jaıly, jazy ystyq Mersın qalasyn tańdaý beker emes. Birinshiden, Mersın – Túrkııadaǵy tuń­ǵysh atom elektr stansasy «Akkýıýǵa» eń jaqyn ornalasqan iri shahar. Ekin­shi­den, óńirde Anadolydaǵy eń iri jel trýbınalary men kún panelderi orna­tylǵan. Onyń ústine, qala tur­ǵyn­dary balamaly energetıka kóz­de­rin barynsha paıdalanýǵa tyrysa­ty­ny anyq baıqalady. Máselen, shahardaǵy kóptegen jer úıde kún panel­deri qoıylǵan. Sondaı-aq bıik ǵıma­rat­tar­dyń tóbesine arnaıy sısterna orna­tyl­ǵan. Osylaısha, kún sáýlesi arqyly tutynatyn ystyq sýdy jylytady.

«Jasyl» energııanyń múmkindigi mol

Semınardyń ashylý saltanatynda­ New Nuclear Watch ınstıtýtynyń tóraǵa­sy Tım Ie sóz sóılep, is-sharanyń mańyzyn túsindirdi. Onyń aıtýynsha, jıyn «jasyl» energııa túrleriniń teh­nı­kalyq jáne ekonomıkalyq aspek­ti­­l­erine, sondaı-aq kómirqyshqyl gazda­ryn az bóletin energetıka túrleriniń ózara árekettesýine mán beredi. Tım Ie óz sózin­­de Qazaqstanda New Nuclear Watch ıns­­tı­­týtynyń fılıaly ashylǵanyn atap ótti. Osylaısha, Ortalyq Azııadaǵy ju­my­syn óris­tetýge múmkindik týyp otyr.

«Ortalyq Azııanyń ıadrolyq ener­ge­tıkalyq qýatyn keńeıtý, kómir men basqa da qazba otyndaryna táýeldiligin azaıtýǵa áleýeti zor dep esepteımiz. Bul qazirgi ýaqytta óte mańyzdy», dedi Tım Ie.

Budan keıin Halyqaralyq energetıka agent­tiginiń (IEA) sarapshysy Kıt Everhart taza energetıka kózderine kóshý­ jóninde semınar ótkizdi. Uıym 1974 jyly munaı daǵdarysynan keıin energetıkamen qamtamasyz etýdi árta­rap­tandyrý, onyń tıimdiligin arttyrý jáne tehnologııalyq zertteý­ler men ınnovasııalardy jetildirý maqsatynda qurylǵan.

Baıandamashy keltirgen máli­met­terge súıensek, aýaǵa parnıkti gazdar negizinen elektr toǵyn óndirý, ónerkásip, kólik jáne ǵımarat salý kezinde kóptep bóli­nedi. Máselen, 2022 jyly 37,15 mıllıard tonna ­zııandy gaz shyǵarylǵan. Sonyń ishinde elektr toǵynyń úlesi 25 pa­ıyzdan asyp ­ketken.

О́zderińizge málim, álem elderi 2015 jyly Parıj kelisimine qol qoıǵan bolatyn. Soǵan sáıkes, ár memleket aýaǵa shyǵaratyn zııandy gazdar mólsherin aıtarlyqtaı azaıtýǵa tıis. Alda-jalda shartaraptyń túkpir-túkpirinde osy mindetterdi tolyǵymen oryndasa, 2030 jylǵa qaraı parnıkti gazdar shyǵarylymyn shamamen 25 mıl­­lıard tonnaǵa deıin azaıtýǵa múmkindik bar.

Máselen, aýyr óndiris salasyna jańa, ınnovasııalyq tehnologııalar jappaı engizilýi kerek. Kóshelerdegi elektr qýatymen júretin kólikter 60 paıyzǵa deıin jetýi qajet. Jańadan salynǵan ǵımarattar qorshaǵan ortany lastamaıtyn, kómirqyshqyl gazyn bólmeıtindeı jobalanǵany jón. Jel jáne kún energııasynyń kólemi myń gıgavattan asýǵa tıis. Sonymen qatar damyǵan elder kómir qoldanýdan túbegeıli bas tartqany abzal. Spıkerdiń sózine súıensek, sonda ǵana álem 2030 jylǵa qaraı aýaǵa bólinetin ­zııandy gazdar kólemin 25 mıl­­lıard tonnaǵa deıin azaıta alady.

«Jasyl energetıkaǵa ótý qorsha­ǵan ortaǵa paıdaly bolǵanymen, ekono­mı­kalyq turǵyda damýshy memleketterge qıyndyq týǵyzady. Jańarmaly energetıka kózderi mol qarajat qajet etedi. Sol sebepti oǵan quıylatyn ınvestısııa kólemi elektr toǵynyń qunyn anyqtaýda asa mańyzǵa ıe. Alda-jalda damýshy memleketter energetıka salasynda basqalarǵa qaraǵanda birneshe ese artyq qarjy tólese, onda bul jahandyq mindetke qol jetkizýdi báseń­­detedi», dedi Halyqaralyq energetıka agenttiginiń ókili.

Sarapshy bıyl jasyl energetıkaǵa quıylatyn ınvestısııa kólemi 1,7 trıllıon dollarǵa jetkizýdiń ma­ńyzyna toqtaldy. Salystyrmaly túrde qarasaq, 2017 jyly onyń kólemi trıllıon dol­larǵa jýyqtaǵan.

«Halyqaralyq energetıka agent­tiginiń damý baǵdaryna súıensek, 2030 jylǵa qaraı ınvestısııa kólemin 2 trıllıon dollardan asýy qajet. Al zııandy gazdar shyǵarylymyn nóldik deńgeıge túsirý úshin 4 trıllıon dollardan astam qarajat quıý kerek. Álem elderi 2015 jyly COP21 sammıti kezinde qol qoıǵan Parıj kelisimine sáıkes, memleketter parnıkti gaz shyǵarylymyn nóldik deńgeıge túsirýge mursat belgiledi. Energetıka salasynda aıtarlyqtaı ózgerister jasaı alsaq ta, ýáde etken mindettemeni oryndaýǵa áli erte. Ásirese 2030 jylǵa deıin oǵan qol jetkizý qıyn», dedi K.Everhart.

Baıandamashynyń boljamyna sáıkes, 2050 jylǵa qaraı elektr toǵyna qajet­ti­lik úsh esege deıin óspek. Iаǵnı bul nóldik baǵdardan áldeqaıda joǵary. K.Everhart semınar barysynda túrli balamaly energetıka kózderine sholý jasaı kele, álem elderi atom energetıka­syn damytýǵa erekshe basymdyq berý qajet ekenine toqtaldy. О́ıtkeni munyń bir­neshe sebebi bar.

Birinshiden, kún, jel jáne bıo energetıka kózderi táýlik boıy toqpen qam­tamasyz ete almaıdy. Túsinikti til­men aıtsaq, jel turmasa trýbınalar qozǵalmaıdy, qarańǵyda kún panel­deri elektr óndirmeıdi. Osyndaı sátte balamaly energetıkany almasty­ra­tyn óndiris qajet. Spıker tómen kómir­tekti dıspetcherlik tehnologııa retin­de­ ıadro­lyq energııanyń qyzmet etý mer­zi­min uzartý basty nazarda ekenin atap ótti.

«Taza nóldik shyǵaryndyǵa qol jet­kizý úshin 2030 jylǵa qaraı taza energııa­ny­ búgingi deńgeımen salys­tyr­ǵanda toǵyz ese arttyrý qajet. Alaıda kóp shyǵyn qajet etetindikten, damýshy elderge qıyn. Máselen, jel, kúnnen toq óndirý barysynda asa mańyzǵa ıe mıneraldarǵa bári táýeldi. О́ıtkeni olardy óndiretin elder sanaýly ǵana. Son­dyqtan onyń quny qazba otyndardan birneshe ese artyp kete me degen qaýip bar», dedi K.Everhart.

Semınar barysynda baıandamashydan «atom elektr stansalarynda paıdalanylatyn sýdy keıinnen úılerdi jylytýǵa paıdalanýǵa bola ma?» dep suraǵan edik. K.Everharttyń aıtýynsha, tehnıkalyq turǵyda buǵan múmkindik bar.

«Nóldik baǵdar aıasynda mundaı tásil­di paıdalanýdyń joldaryn qarastyryp kórgen edik. Bizdiń esepteýimizge sáıkes, ǵımarattarǵa qajetti ınfraqurylymdy tartý mol qarajatty talap etedi. Iаǵnı onyń boljamdy quny paıdasynan birneshe ese asyp túsedi eken. Sondyqtan buǵan qol jetkizý úshin atom elektr stansalaryn óte arzanǵa salýymyz qajet. Onyń ústine, ǵımarattardy jylytýdyń basqa da tıimdi, arzan, qorshaǵan ortaǵa zalalsyz túrleri bar», dedi K.Everhart.

Atom elektr stansalary tıimdi me?

Semınardyń kezekti bólimi energetıka­ salasyna bólinetin ınvestısııa men atom elektr stansalarynyń tıimdiligine arnaldy. Jýrna­lıs­ter­ge arnap Halyq­ara­l­yq ıadrolyq ınfra­qurylym ban­kin­ (IBNI) iske asyrý uıymynyń stra­te­gııa­lyq­ konsýl­­tatıvtik tobynyń jetekshisi Denıel Dın dáris oqydy.

«О́tken aptada COP28 sammıti kezinde mınıstr­lik deńgeıde dekla­rasııaǵa qol qoıyldy. Bul qujat memleketter arasynda jahandyq atom energetıkasyn úsh ese arttyrýǵa múmkindik beredi. Degen­men onda mıllıondaǵan dollar qarajatty qalaı bólý máselesi qaras­­tyrylmaǵan. Endeshe, osyndaı sátte jahandyq qarjy naryǵynyń atom energetıkasy salasyna aralasýyna týra keledi. Muny jedel túrde atqa­rýy­­myz qajet. Osyǵan baılanysty Halyq­aralyq ıadrolyq ınfraqurylym banki (IBNI) qurylyp, mol kólemdegi qarajatty kómirtegi gazyn azaıtý jolynda tıimdi jumsaýǵa nazar aýdarmaq», dedi D.Dın.

Baıandamashynyń aıtýynsha, jahan­dyq jylynýmen kúres jolyndaǵy min­det­temeni oryndaý úshin ár memle­ketke energetıka salasyndaǵy ınvestısııanyń jańa paradıgmasy qajet. Máse­len, qarapaıym turǵyndar úshin qanshalyqty qoljetimdi ekeni mańyzǵa ıe.

«Investısııa qanshalyqty «jasyl»? Bul máseleni kómirtegi gazdary shyǵa­rylymyn azaıtý maqsatyna qol jet­kizýde eskerý qajet. Energetıka sala­syn­daǵy ınvestısııa uzaqmerzimdi saıasatty kerek etedi. Naryq qalaı jumys isteıdi? Naqty erejeler bekitilgen be? Munyń bári balamaly, qorshaǵan ortaǵa zııansyz kez kelgen energetıka kózderiniń bárinde ózara baılanysty», dedi D.Dın.

Sonymen qatar spıker energetıka salasynyń qanshalyqty qaýipsiz ekenine nazar aýdarýdyń mańyzyna da toqtaldy. Onyń aıtýynsha, memleket geosaıası, ekonomıkalyq jáne basqa da sebepterge baılanysty energetıka salasynda qıyndyq kórmeýi úshin qaýipsizdik máselesine erekshe mán berýi qajet. Sondaı-aq Halyqaralyq ıadrolyq ınfraqurylym bankiniń tóraǵasy atom energııasynyń kómirtegi shyǵarylymy eń tómen energııa kózi retinde erekshelenetinin atap ótti.

«Qurylys pen óndiris kezinde azdaǵan mólsherde bolsa da zııandy gazdar bólinedi. AES energııa óndirýdiń eń senimdi túri retinde erekshelenedi. Qýaty joǵary. Máselen, onyń tıimdiligi 90 paıyzdan joǵary. Kómirqyshqyl gazdary shyǵarylymyn nólge túsirý maqsatyna qol jetkizý jolynda energetıka salasyn ártaraptandyrý qajet. Atom energetıkasy muny qamtamasyz ete alatyn ámbebap sheshim», dedi D.Dın.

Baıandamashy atom elektr stan­sa­larynyń jahandyq jylynýdyń aldyn alý maqsatyn oryndaýdan ózge de paıdaly tustary bar ekenin atap ótti. Máselen, eldegi ǵylym men bilimdi damytýǵa da zor úles qosa alady.

Sonymen qatar D.Dın Halyqaralyq ıadrolyq ınfraqurylym bankiniń jumy­sy jóninde de áńgimelep berdi. Onyń aıtýynsha, IBNI múshe elder­diń úkimetine tıesili bolady. Osy­laısha, Dúnıejúzilik bank, Azııa damý banki, Eýro­palyq qaıta qurý jáne damý banki sekildi halyqaralyq qar­­jy ınstıtýttarynyń qurylymyna uqsamaq.

«Biz bastapqy kapıtal retinde 50 mıl­lıard dollardy maqsat etip otyrmyz. Onyń jartysy menshikti túrde tólenedi, al ekinshisi qaıtarylýǵa jatady. Osyǵan baılanysty 25 mıllıard dollar úlestiriledi. Jobaǵa 20 memleket qosy­lady dep úmittenemiz. AQSh sekildi ekonomıkasy úlken elderdiń úlesi kóp bolady. Osylaısha, aksııa eldiń ekonomıkalyq kólemine baılanysty bólinedi», dedi D.Dın.

Almalydaǵy «altyn baq»

Semınardyń ekinshi kúni Mersın óńirindegi Elmali (qazaqshasy Almaly) jel jáne kún elektr stansalaryna jol tarttyq. Shahardan shyqqan avtobýs Jerorta teńizin jaǵalaı batysqa qaraı bettedi. Jol kórsetýshi gıdtiń aıtýynsha, aımaq qulpynaı, mandarın sekildi túrli sıtrýs jemister ósirýden tanymal kórinedi. Sondaı-aq Mersınniń tarıhy da tereńde jatyr. Kezinde Rım ımperııasy, Vızantııa sekildi ımperııalardyń negizgi portty qalasy sanalǵan. Birneshe ret qoldan-qolǵa ótip, aqyrynda Osman ımperııasynyń quramyna kirgen. Mersın provınsııasynyń Tarsýs qalasy apostol Paveldiń týǵan jeri sanalady. Sondaı-aq Kleopatra da Mysyr saparyna osy jerden attanǵan desedi. Osman ımperııasy kezinde de Mersın úlken ról oınaǵan. Kıprdy jaýlap alar kezde túrik áskeri osynda kúsh jınap, teńizdegi aralǵa shabýyl jasaǵan eken...

Eki saǵattyq joldan keıin «Almaly jel elektr stansasyna» kelip jettik. Munda jıyrmaǵa jýyq jel trýbınalary ornatylǵan eken. Árqaısysy bólek-bólek kompanııaǵa tıesili. Biz aralaǵan stansany Sur Enerji kompanııasy ornatypty. Joba 2016 jyly bastalyp, 2017 jyly aıaqtalǵan. Vestas markaly qýaty 3 MVt trýbınalary ornatylǵan.

Stansa qyzmetkerleriniń aıtýyn­sha, trýbınalar saǵatyna 35 metr jyl­dam­dyqpen jel soqqanda búkil qýatyna enedi de, shamamen 3,4 MVt elektr toǵyn óndiredi. Trýbına qalaqshalarynyń uzyndyǵy – 56 metr. Stansanyń qyzmet etý merzimi 20 jylǵa deıin jetedi. Ereksheligi sol, trýbınalar jeldiń baǵytyna qaraı ózgerip otyrady. Osy­laısha, onyń tıimdiligi artatyn kórinedi. Alaıda jeldiń jyldamdyǵy saǵatyna 100 metrden asqannan keıin avtomatty túrde toqtaıdy. Sebebi mundaı sátte jumys isteý trýbınalardy syndyryp jiberýi múmkin.

Jalpy, Túrkııa keıingi jyldary jel energetıkasyna erekshe den qoıyp otyr. Qazirgi tańda eldegi elektr toǵyna qa­jet­­tiliktiń 10 paıyzǵa jýyǵyn, ıaǵnı 11 gıgavatt qýatty jelden óndiredi. Ana­­do­ly­da shamamen ­300-ge­ jýyq jel elektr stansasy, 4000-nan asa jel trý­bı­nasy bar. Biz barǵan Almalydaǵy jel elektr stansasy solardyń bir bóligi ǵana.

Budan keıin Bakirlar tekstil sanayi ve ticaret kompanııasyna tıesili kún elektr stansasyn araladyq. Mundaǵy qurylys aıaqtalǵanymen, áli iske qosyl­maǵan. Kompanııa ókilderiniń aıtýynsha, 2024 jylǵy qańtarda stansa toq óndirýdi bas­taıdy. Alqapqa 6772 panel ornatylǵan. Olardy jergilikti kompanııa shyǵarǵandyqtan, quny arzanǵa túsken. Sol sebepti 7-8 jyl kóleminde ózin-ózi tolyq aqtap shyǵatynyn alǵa tartady. Kún panelderiniń taǵy bir ereksheligi, onyń eki beti de jaramdy. Iаǵnı joǵary qaraǵan beti tikeleı túsken kún sáýlesin qýatqa aınaldyrsa, tómengi jaǵy jerden shaǵylysqan sáýleden toq óndiredi.

Anadolydaǵy aǵaıyn kún energetıkasyna da erekshe mán berip otyrǵanyn aıta ketken lázim. Qazirgi tańda eldegi kún panelderi qajettiliktiń 5 paıy­zyn qamtamasyz etip otyr. Jospar boıynsha Túrkııa 2035 jyl­ǵa qaraı kún energetıkasynyń kólemin ­­53 gıga­^­vattqa deıin jetkizbek.

Almalydaǵy saparymyz aıaq­tal­ǵan­nan­ keıin semınarlar jalǵasyn tapty. Bul joly energetıka salasyndaǵy geosaıası máseleler, atom energetıkasyna qatysty qoǵamdyq pikir jóninde dáris ótti. Sondaı-aq «Akkýıý» atom elektr stansasy jan-jaqty tanystyryldy.

Astana – Mersın – Selıfke – Astana