Pavlodar oblysynyń memlekettik arhıvi Aqsý fılıalynyń basshysy Úrmetgúl Jılenbetovanyń muraǵat salasyndaǵy eseli eńbegine 20 jylǵa jýyqtapty. Úrmetgúl Rahmetqyzy – О́zbekstannyń Naýaı oblysynan kóship kelgen qandasymyz. Negizgi mamandyǵy ulttyq mektepterdegi orys tili men ádebıeti páni muǵalimi bola tura, kónege degen qyzyǵýshylyq muraǵatqa alyp keldi deıdi.
«Qazirgi kúni Aqsý fılıalyndaǵy 255 qorda shoǵyrlanǵan 85 myńǵa jýyq qujat bar. Munda óńirimizge qarasty aýmaqtyń 1933 jyldan bergi tarıhy qattalyp jatyr. Qala men oǵan qarasty eldi mekenderdegi túrli mekemelerdiń jaı-kúıi, qujattamalary osynda jınalýymen birge, eńbek uıymdaryndaǵy muraǵattyń durys júrgizilýine, eski qujattardy qalpyna keltirýge, azamattardyń áleýmettik suranystaryn ýaqtyly óteýge jaýaptymyz. Kópshilik bizdi shań basqan sórelerden shyqpaıtyn maman ıeleri dep oılaıtyny ras. Ár qujatty elekten ótkizip, ony tizimge engizý, óńdeý, saqtaý, sıfrly formatqa aýystyrý sekildi mashaqat jumystardan bólek, eńbek uıymdarynda túrli semınarlar, mektepterde jas urpaqqa tarıhtyń mańyzdylyǵyn túsindirý maqsatynda kezdesýler uıymdastyrý – sharýalarymyzdyń eń mańyzdysy. Keńes dáýirinen qalǵan kóp qujat bar. Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý boıynsha qyrýar sharýa atqarylyp, arnaıy jınaq shyǵaryldy. Kezinde bizdiń Aqsý áýeli Kaganovıch aýdany, keıin 1957 jyly Ermak aýdany, al 1992 jyly Aqsý aýdany bolyp atalǵanyn qazirgi jastar bile bermeýi múmkin. Al aýdanymyz 1997 jyly taratylyp, Aqsýdyń ózi jeke qala mártebesin ıelendi. Bul ózgeristerdi aıtyp otyrǵanym, derek, qujat izdegende aýmaqtyq-tarıhı erekshelikter eskerilýi kerek. Keńes ókimeti alǵash qurylǵan jyldary oryn alǵan sumdyq jaıttardyń kóbi arhıv derekterinde tirkelgen», dep áńgimeledi Ú.Rahmetqyzy.
Aqsý arhıvinde saqtalyp turǵan jergilikti turǵyn Nurjamal Sembaevanyń jeke qoryndaǵy jazbalarynan 1932 jylǵy ashtyq zobalańy týraly kóp málimet alýǵa bolady. Onda balalyq shaǵynda kórgen sumdyqtary, eldiń jappaı ashtyqqa urynýy sıpattalyp jazylǵan. Endi bir derekterde jeke tulǵalar Mıhaıl Olıfer men Nıkolaı Malsev kámelet jasyna tolmaǵan balalardyń Ekinshi dúnıejúzilik soǵys jyldary Germanııadaǵy konslagerlerdegi tirligin baıan etedi. Bul azamattar balalyq shaǵynda nemis jerindegi konslagerlerde tutqynda bolypty.
«Arhıv qujattarynda Kaganovıch aýdanynda turǵan áldebir polıak azamaty keńes tólqujatynan bas tartqany sebepti 7 jylǵa sottalǵany týraly jazbalar, jergilikti molda-ımamdardyń sol tusta aıryqsha baqylaýǵa alynǵanyn aıǵaqtaıtyn derekter kezdesedi. Moldalardyń qansha adamǵa ýaǵyz aıtqany, ne aıtqany barlyǵy tizimdelip otyrǵan», deıdi maman.
Búginde Aqsý arhıvindegi qujattar ǵylymı-tehnıkalyq óńdeýden bólek, zamanǵa saı sıfrlanyp jatyr. Muraǵatqa 2 arnaıy skaner alynyp, sońǵy úsh aıda muraǵat qyzmetkerleri 1478 saqtaý birligindegi 15 890 paraqty sıfrly formatqa aınaldyryp úlgergen. Bul arhıv salasyn túsinetin adamǵa qyrýar sharýa.
«Bizdiń fılıalda jumys isteıtin qyzmetkerlerdiń barlyǵy – óz salasyna jan-tánimen berilgen jandar. Irına Danılova – 35, Ǵalııa Kosheeva – 26, Gúlaıym Ýskanova – 27, Larısa Tımershına 11 jyl eńbek etip keledi. Árqaısysy óz isine tyńǵylyqty, jergilikti kásiporyndarmen, eńbek ujymdarymen turaqty aralasyp turamyz. Kásiporyn-mekemelerdiń ár 10, 5 jylda tapsyratyn mindetti arhıvtik qujattary, endi biriniń joıylǵan jaǵdaıda muraǵatqa ótkizýge tıis qujattamalary bolady. Osylardyń barlyǵyn elekten ótkizip, suryptap, kem-ketigin toltyryp otyrady. Jyl basynan beri azamattardyń áleýmettik-quqyqtyq sıpattaǵy 3471 suranymyn oryndadyq. Josparymyz 2500 edi. Adamdar mekemege kelip nemese eGov arqyly ótinimderin joldap jatady», deıdi arhıvshi.
Úrmetgúl Rahmetqyzy sońǵy jyldary muraǵatshylardyń mártebesi ósip qana qoımaı, áleýmettik jaǵdaılarynyń durystala túskenin, keıingi úsh jylda kezeń-kezeńimen eńbekaqylary kóterilgenin, túptep kelgende bul ózgeristerdiń barlyǵy jumystaryn shırata túsýge sebep bolyp otyrǵanyn qýanyshpen jetkizdi. Úzdik mamandarǵa beriletin «Arhıv salasynyń úzdigi» tósbelgisi memlekettik nagradasy da kásip ıeleriniń mereıin ósiredi. Muraǵattyń materıaldyq-tehnıkalyq turǵydan jańarýyna da kóńil tolady.
Bıyl elimizdegi «Ulttyq arhıv qory jáne arhıvter týraly» zańnyń qabyldanǵanyna 25 jyl tolyp otyr. Zańnama arhıv isiniń damýyna úlken serpin berip, normatıvtik-quqyqtyq baza qalyptastyrý isi jolǵa qoıyldy. Onyń negizinde osy ýaqytqa deıin mekemelerde is júrgizýdi jáne memlekettik, vedomstvolyq arhıvterdiń jumysyn retteıtin 70-ten astam qujat ázirlenipti.
Pavlodar oblysy,
Aqsý qalasy
