Joshy ulysy – memlekettiligimizdiń negizi

Mańyzdy jıyndy ashqan «Astana» halyqaralyq ǵy­ly­mı kesheniniń dırektory Qaırat Ábdirah­ma­nov myrza jýyq­ta Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń «Egemen Qazaqstan» basylymynda jarııa­lan­ǵan suhbatyndaǵy: «Joshy ulysynyń irgesi qalanǵanyna – 800 jyl. Memlekettiligimizdiń tamyry tym tereńde jatqanyn áıgileıtin osy aıtýly dataǵa oraı keń aýqymdy zertteý­ler qolǵa alynýǵa tıis» degen oıdy atap ótti. Ári qaraı ol: «Myna dóńgelek ústel – sonyń dáleli. Joshy ulysynyń tarıhyn saraptaýda onyń qazaq tarıhyndaǵy mańyzy men qalyptasý kezeńine qatysty qoljazba derekter men arheologııalyq materıaldarǵa súıengen durys. Sonymen qa­tar Ulys mádenıeti keıingi Qa­zaq handyǵynyń ádebıetine, mádenıetine, tarıhyna qalaı áser etkenin ǵylymı-saraptamalyq turǵydan paıymdaý qajet. Osy suraqtarǵa salıqaly túrde ja­ýap berip, zertteýler jasaý asa ma­ńyz­­dy. Ásirese orta ǵasyr tarıhshylary jazyp ketkendeı, elimizdiń shyǵy­syn­daǵy Qoılyq qalasynan irge tartyp, batysy Astrahanǵa deıingi ulan-ǵaıyr aýmaqqa bılik júrgizgen Joshy ulysynyń etnosaıa­sı, etnogenetıkalyq turǵy­dan zerttelýi de mańyzdy. Osy zert­teýler arqyly biz Qazaq handyǵynyń mem­lekettik tarıhyn tolyqtyra alamyz. Bú­gingi jıynnyń da negizi ustanymy osy bolý kerek», dedi.

Kelesi kezekte basqosýdyń ǵy­ly­mı-sarap­tamalyq mańyzy týraly sóz sóı­legen Ǵylym jáne joǵary bilim mı­nıstr­ligi Memleket tarıhy ınstıtýtynyń dırektory Nurbek Pusyr­manov: «Prezıdent tarapynan usynylyp otyrǵan «Joshy ulysynyń 800 jyldyq tarıhy» taqyrybynyń astarynda úlken saraptamalyq negiz jatyr. Onyń syrtynda bul bastamanyń basty tezısi «Tarıh – ulttyq biregeıliktiń bóligi» degen uǵym memlekettik ıdeo­lo­gııa­nyń ózegi bolýǵa tıis. Iаǵnı qazaq qoǵamy Joshy ulysynyń 800 jyldyq tarıhyn atap óte otyryp, sonyń aıasynda ulttyq qundylyqtardy túgendeýge zor múmkindik týyp otyr. Sonyń bir salasy – Joshy ulysy negizinde bir­shama memlekettiń paıda bolýy, ıaǵnı Ashına áýletinen keıingi bizdiń memlekettik ustynnyń qaıta jańǵyrýy bolsa kerek. Sondaı-aq Joshy ulysy­nyń quramynda bolǵan 120-dan astam qala mádenıetiniń mańyzdylyǵy jeke zertteýdi qajet eteri anyq. Osy qala­lar­dyń 21-inde zamanaýı mádenı saýda-sattyq isin júrgizý úshin teńgeler so­ǵylýy, aqsha saraılarynyń paıda bolýy qatarly oqıǵalar memle­ket­tiliktiń qaıta jańǵyrýynyń negizi sharttary ekeni anyq. Bul rette este bolatyn taǵy bir dúnıe – aldaǵy ýaqytta ulys­tyń polıetnostyq quramynyń qa­­lyptasýy jáne olar tatý kelisim negizinde ómir súrýi, ákimshilik basqarý tetikteriniń úılesimi sekildi máselelerdi jú­ıeli túrde zertteýge tıispiz. Bul bir ǵana otandyq ǵalymdardyń atsalysýymen bitetin dúnıe emes, shetel ǵalymdarynyń Joshy ulysyna qa­tysty jańashyl kózqarastaryn baǵam­daý arqyly atqarylǵany jón. Eń bas­tysy, Prezıdentimizdiń bastamasy – memlekettik tarıhymyzdy jańasha jazý­ǵa múmkindik beredi», dedi.

Basqosý barysynda ǵa­lymdar aıtqan ǵylymı negizder men usynystardy iske asyrý mindeti Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi janynan qurylǵan Joshy ulysyn zertteý ǵylymı ınstıtýtyna júkteleri sózsiz. О́ıtkeni bul is tek tarıhı turǵydan ǵana emes, qazirgi tańdaǵy álemdik geosaıası ahýaldyń suranysyna oraı zertteýdi qajet etetini belgili.

О́ıtkeni bul taqyryp buǵan deıin de kóterilgen bolatyn. Atap aıtar bolsaq, 2019 jyly tamyz aıynda Jez­qaz­ǵan óńirinde uıymdastyrylǵan «Ulytaý – 2019» halyqaralyq týrızm forýmynda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Altyn Ordanyń negizin qalaǵan Joshy han esimin ulyqtaý máselesine erekshe toqtalyp: «Shyńǵys hannyń úlken uly – Joshynyń mazary qazaq jerinde turǵanyn búginde elimizdegi jáne sheteldegi jurtshylyqtyń kóbi bile bermeıdi. Ata-babalar amanatyna adal bolý – bizge syn. Sondyqtan Altyn Ordanyń negizin qalaǵan Joshy hannyń esimin ulyqtaýdy mindetti túr­de qolǵa alý kerek», degen edi. Demek bul retki uıymdastyrylyp otyrǵan is-shara Memleket basshysy aıtqan údeden shyqqany durys.

Joshy ulysynyń tarıhy ótken oqı­ǵalardyń hronologııalyq baıa­ny­nan turmaıtyny haq. Mysaly, ulystyń ákimshilik basqarý tetigi, etnostar birligi, el qorǵaýdaǵy áskerı-jaýyngerlik qýa­ty, kórshi ulystarmen, tipti Eýropa mem­leketterimen dıp­lomatııalyq qa­rym-qatynasy, jazý-syzý mádenıeti, qol­­óner hám dıqan­shylyq kásiptiń uıymdastyrylýy, ulystyń dinı jáne rýhanı birlik ustyndarynyń júıesi, oqý-toqý, ǵylym-bilimge qatysty qoǵamdyq sananyń jetistigi syndy taqyryptar júıel túrde zerttelse, bolashaq úshin paıdaly bolary sózsiz.

Osy oraıda dóńgelek ústeldiń taqy­ry­byna arqaý bolyp otyrǵan tarıhı tulǵanyń ómirbaıany men ósken ortasy haqynda baıandama jasaǵan Joshy ulysyn zertteý ǵylymı ınstıtýty dırektorynyń mindetin atqarýshy tarıhshy-medavıst Jaqsylyq Sábıtovtiń aıtýynsha, Joshy áýleti Qazaqstan aýmaǵynda 1224 jyldan 1860 jyldarǵa deıin alty ǵasyr bılik júrgizgen. Bul Qazaqstan tarıhy úshin mańyzdy kezeń memlekettiligimizdiń «altyn ǵasyry» deı kelip: «Joshynyń ómirbaıanyna toqtalar bolsaq, tulǵanyń týǵan jyly haqynda naqty toqtam joq. Biraq bul adam uly qaǵan Shyǵystyń úlken uly ekeni shyndyq. Joshy han 1225 jyly dúnıeden ótip, ulys bıligi ekinshi uly Batýdyń qolyna kóshedi. Ol 1256 jylǵa deıin el basqardy. Odan keıin Batýdyń uldary Sartaq pen Ulaqshy az ǵana ýaqyt bılik qursa, 1257-1266 jyldary Berke el bıledi. Bul kezeńdi Joshy ulysynyń eńseli dáýiri deıdi tarıhshylar. Odan keıin Móńke-temir 14 jyl, Tula buqa tórt jyl, sońynda Toqty, О́zbek, Jánibek handar kezektesip bılik basyna otyrdy. Bul bıleýshilerdi tarıhshylar Joshynyń óz urpaǵynan shyqqan handar dep esepteıdi», dedi Jaqsylyq Muratuly.

Odan keıin dóńgelek ústel basyna jınalǵan qaýymdy eleń etkizgen dúnıe – tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, Oral qalasynyń turǵyny Jánibek Ismýrzınniń «Joshy ulysy hám Qazaq handyǵy saıası bılik sabaqtastyǵy» atty baıandamasy. Jas ǵalym óz sózinde orta ǵasyrdan bastap ótken ǵasyrdyń basyna deıin Qazaq dalasynda bılik qurǵan tulǵalardyń deni Joshy urpaǵy ekenine toqtaldy. Bul – daý týdyrmaıtyn dúnıe. Sonyń bir dáleli – Ábilǵazy Bahadúrhannyń «Túrik shejiresi». Munda Shyńǵys han násilinen qazaqqa patsha bolǵandar: Joshy han – Toqaı temir – О́ztemir – Hoja Badaqul uǵlan – Orys han – Quıyrshyq han – Baraq han – Ábýsaǵıt (Jánibek han)... tizbegi bo­ıynsha jalǵasyp jatqany týraly baıan­dap, HV ǵasyrda qurylǵan Qazaq handyǵynyń basqarý júıesi Joshy ulysynan mura bolǵan jasa-jarǵy negizinde qalyptasqanyn atap ótti.

«О́tken jyldyń sońy – jeltoqsan aıynda Reseı arhıvterinde jumys jasadyq. Osy saparymyzda HVIII ǵasyr basynda Toqaı temir áýletinen Qyrymda bılik qurǵan ekinshi Dáýlet­kereı han­nyń tupnusqa hatyn taptyq. Biraq kóshir­me­sin ala almadyq. Odan basqa Máskeý qalasyndaǵy Reseı ımpe­rııa­synyń syrt­qy saıasat arhıviniń «Qyrǵyz-qaı­saq isteri» bóliminiń 122-qorynda saq­taýly turǵan Reseı múddesi úshin qyzmet atqarǵan elshi-tilmash Alekseı Tevkelevtiń 1748 jyly kishi orda hany Ábilqaıyrdyń óz aýzynan jazyp alǵan shejiresin kórdik. Bul qujatta, joǵardy aıtap ótkenimizdeı, qazaq handarynyń atasy Jádik jáne О́sek áýletinen taraǵan bıleýshiler kestesi berilipti. Osy derekter negizinde Joshy áýletinen bastaý alatyn qazaq handarynyń tarmaǵyn anyqtadyq», dedi Jánibek Allaıaruly.

Kelesi kezekte sóz tizgini buıyrǵan tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Maqsat Alpysbes keńestik kezeńde ká­sibı tarıhshylarǵa belgili bir dáre­je­de arnaıy baǵyt-baǵdar berilip otyrǵandyqtan, Altyn Orda tarıhy birjaqty, ıaǵnı keńestik ıdeologııanyń sheńberinde ǵana zerttelgenin atap ótip, qazirgi táýelsizdik alǵan tusta bul ta­qyryp jańa tynyspen, tyń kóz­qa­raspen saraptalýy qajet ekenine toq­tal­dy. «Osy oraıda qaıta paıymdaý degenimiz – qaýym ózin tarıhtyń tól ıesi retinde sezinýi jáne ulttyq tanym tur­ǵysynan qabyldaý máselesi. Qazirgi tańdaǵy túıtkildi dúnıe osy», dedi ǵalym.

L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ ja­nyn­­daǵy «Eýrazııa tarıhy men máde­nıetin zertteý» ortalyǵynyń dırektory, tarıh ǵylymdarynyń doktory Sataı Syzdyqov: «Mońǵol shapqynshylyǵynyń aldynda qazirgi qazaq dalasynda bılik qurǵan qarluqtyń úsh handyǵy: Qaıalyq, Almalyq, Hazar handyqtarynyń tarıhyna tereń toqtala kele: «Mońǵol shapqynshylyǵy kezinde qarluqtardyń úsh handyǵynyń ekeýi: Almalyq jáne Qaıalyq handyqtary birden Shyńǵys handy qoldady jáne olar keıin Joshy ulysynyń quramyna kirdi. Al Hazar jáne Qarluq handyǵy Horezm shah jaǵynda bolyp, Shyńǵys hanǵa qarsy shyqty. Keıin Úndi jerindegi Multan ólkesine deıin baryp, bılik qurdy. Ýaqyt óte kele olar Irandaǵy mońǵol ıe­likteriniń quramyna endi. Sóıtip, qarlyqtar ımperııanyń ydyraý kezeńi Ortalyq Azııa halyqtarynyń qalyp­tas­ýynda belsendi ról atqardy», dep sózin qorytyndylady.

Odan keıin pikir aıtý reti kelgen Y.Altynsarın atyndaǵy Ulttyq bilim akademııasynyń jetekshi ǵylymı qyzmetkeri Qaıyrken Ádıet myrza «HIII ǵasyr jáne HV ǵasyr basyndaǵy Joshy ulysy: qurylýy jáne qalyptasýy» atty baıandamasynda 1240 jyly jazyl­ǵan mońǵoldyń «Qupııa shejiresi» atty tarıhı jylnamadaǵy Joshyǵa qatysty derekterge toqtaldy. Iаǵnı Joshy noıan Qoıan jyly (1207) ákesi Shyńǵystyń buıyrýymen Orman eliniń turǵyndary: qyrǵyz, haqas, hor, túmed t.b. halyqtardy baǵyndyryp, olardy handyq quramyna qosqany týraly aıtty. Odan keıin mońǵoldardyń batysqa jasaǵan «Horezm joryǵy» (1219-1224) jeńispen aıaqtalǵan soń, Shyńǵys qaǵan úlken uly Joshyǵa ıelik bólip berdi. Bul «Joshy ulysy» atandy. «Shadjarat ál-Atrak» («Túrikterdiń shejiresi») atty kitapta: «Horezm ýálaıaty men Deshti Qypshaq shekarasynan saksın, hazar, bulǵar, alan, bashqurt, rýs, cherkes shekaralaryna deıin Joshy hanǵa baǵyndy» degen derekti kópshilik nazaryna usyndy.

Sonymen qatar «Joshy ulysy men Moǵolstanǵa ortaq rý-taıpa ataýlary» taqyrybynda baıandama jasaǵan «Nazarbaev zııatkerlik mektepteri» DBBU «Bilim berý baǵdarlamalary ortalyǵy» fılıaly dırektorynyń orynbasary, doktorant Ahmetqul Serǵazy Horezm joryǵynan keıin kúlli postmońǵol ıelikteri: Joshy ulysy, О́gedeı ulysy, Shaǵataı ulysy, Elhan (Hýlagý) memleketterine bólin­ge­nimen, olardyń etnostyq shekarasy bolǵanyna, sóıtip taıpalardyń mıdaı aralasýynan paıda bolǵan rý ataýlary arnaıy zertteýdi qajet etetin tyń taqyryp ekenine toq­taldy. Oǵan «Qazirgi kezde Joshy ulysyn zertteýdiń ózekti máse­leleri» taqyrybynda sóz qozǵaǵan L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń dosenti, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Ǵanıjamal Kóshenova elimizdiń ıdeologııalyq baǵytyna aınalyp kele jatqan Joshy ulysy tarıhynyń saıası etnostyq, mádenı, rýhanı máni óte zor ekeni týraly baıandaı kele: «Memleket basshysy nazar aýdaryp otyrǵan Joshy ulysy óz dáýirinde Altaıdan Dýnaıǵa deıingi aımaqty alyp jatqan dúnıejúzi tarıhyna, álemdik órkenıetke óz tań­basyn qaldyrǵan orta­ ǵasyrlyq ım­perııalardyń biri boldy. Bul – ulty­myzdyń halyqaralyq deńgeıde eń dá­ýir­legen kezeńi. Buny jas urpaq bilýge tıis. Sondaı-aq aldaǵy kúnderi Joshy ulysyna qatysty zertteý barysynda atalǵan kezeńge tán tarıhı mekender, kıeli jerler sıpattamalary jasalyp, osy sheńberde derekti fılm­der túsirilse, ol tarıhymyzdyń keń nasıhat­talýyna múmkindik týǵyzar edi», dep oıyn túıindedi.

Dóńgelek ústel qorytyndysy is­pettes «Oqýlyqtardaǵy Joshy uly­­­sy­nyń tarıhy» atty baıan­dama ja­saǵan S.Seıfýllın atyndaǵy Qazaq agrotehnıkalyq zertteý ýnıver­sıtetiniń aǵa oqytýshysy, doktorant Janar Smahanova: «Joshy ulysynyń tarıhy Orta Azııa jáne jalpy túrki halyqtarynyń damý satysyna tóten­she yqpal etken kezeń bolyp sa­na­lady. Sondyqtan bul máselege zor jaýapkershilikpen qaraýymyz kerek. Buǵan deıingi tarıhı oqýlyqtarda Joshy ulysy mońǵoldar negizin sal­ǵan feodaldyq memleket retinde qarastyrylady. Onyń áleýmettik-ekonomıkalyq jáne mádenı damýy tolyqqandy aıtylmaı keldi. Al táýel­sizdikten keıingi ýaqytta ja­zyl­ǵan oqýlyqtardyń ózi keńestik tarıh­na­madaǵy tar tujyrymnan alys kete qoıǵan joqpyz», deı otyryp, qazirgi orta mektep oqýlyqtaryndaǵy uǵym-túsinikterge baılanysty óz usynysyn jetkizdi.

Joshy ulysynyń paıda bolýyna baılanysty qazirgi tarıhnamada túrli gıpoteza bar, solardy barynsha Qazaqstan tarıhy oqýlyqtarynda ashyp kórsetý; ulystyń saıası damýy men ydyraý sebepterin obektıvti túrde jazý; ulystyń áleý­mettik-ekonomıkalyq damýynyń ózegi – eginshilik, mal sharýa­shy­lyǵy, qol óneri jáne mádenı damý barysynda basqa halyqtarmen yqpal­das­tyǵyn ashyp kórsetý qajet ekenin jetkizdi.

Jıynnyń moderatory L.N. Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń professory, tarıh ǵylymdarynyń doktory Aıbolat Kóshkimbaev Joshy ulysy kezindegi aqsha materıaldary men aqsha aınalymynyń tarıhyn taldaýǵa jáne jańasha túsindirýge kóp kóńil bólý hám sol dáýirdegi túrki tildes halyqtardyń baı tarıhı-epıkalyq sıklin zertteýge erekshe nazar aýdarý qajettigine toqtaldy.

Dál joǵarydaǵy máselemen salalas pikirdi elordadaǵy Ulttyq mýzeıdiń ǵylymı hatshysy, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Saıalbek Ǵızzatov da aıtty. «Ulttyq mýzeı mekemesiniń negizin quraıtyn 20 zaldyń biri «Ulyq ulys» dep atalady. Bul tórt bólimnen turady. Birinshi bólim Joshy ulysynyń qurylý tarıhyna arnalsa, ekinshi bólim Ulyq ulystyń áskerı-jaýyngerlik isin, úshin­shi bólim rýhanı-materıaldyq deńgeıin, tórtinshi bólim ulystyń quldyraý sebebinen paıda bolǵan memleketter týra­ly derekterdi qamtyp otyr. Onyń syrtynda Joshy ulysyna bılik júrgizgen handardyń hronologııalyq shejiresi, olar paıdalanǵan týlar, sonymen qatar Joshy ulysy kezinde saıası-ákimshilik bılik júrgizip turǵan qalalardan arheo­logııalyq qazbalar kezinde tabylǵan artefaktiler bar. Mýzeı bolashaqta osymen shektelip qalmaı, qor jádigerlerin tolyq­ty­rý­dy maqsat etip otyr», dedi Saıalbek Mahambetuly.

Sózimizdi túıindesek, atalǵan dóńgelek ústel áli de máseleni keń taldaý qajetin kórsetti. Sondaı-aq osy salanyń mamandary óte az ekenin baıqatty.

Aldaǵy ýaqytta Ulyq ulys ıeliginde bolǵan elderdiń ǵa­lymdarymen birlese otyryp ortaq mámile negizinde zertteý jumysyn júr­gizgen jón. Bul maqsatqa  eli­miz­degi barlyq ǵylymı mekeme, zert­teý ortalyǵy, joǵary oqý orny barynsha at­sa­­lysqany durys. О́ıtkeni Ulyq ulys dáýirindegi passıonarlyq yntany jas urpaqtyń boıyna sińirý ar­qy­ly memlekettiliktiń bıik deńgeıin qalyp­tas­tyra alamyz.