Adam quqy: baǵyt pen baǵdar

Atap aıtqanda, «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasy­nyń qaǵıdattaryn engizý sheńberinde Qazaqstan azamattary saıası sheshimder qabyldaý úderisine keńinen qatysatyn boldy. Sondaı-aq saıası basqarýdyń teńgerimdi júıesi qurylyp, esep beretin Úkimet jáne ashyqtyq qaǵıdattary engizildi. Maqsat – elimizdi saıası turǵy­da transformasııalaý jáne «Ádiletti Qazaqstandy» qurý úshin bastalǵan úderisterdi sońyna deıin jetkizý.

Negizgi reformalar

1. Demokratııaǵa atsalysý

Memleket basshysynyń reforma­s­y­na sáıkes zańnamaǵa Qazaqstan Prezıdenti bir ret jetijyldyq merzimge saılaný erejesi bekitildi. Iаǵnı Prezıdenttiń eki ret saılaný quqyǵy joq. Bul Qazaq­stan­daǵy demokratııa qaǵıdattaryn ny­ǵaıtýǵa múmkindik berdi.

Sýperprezıdenttik ókilettikti joıýǵa baǵyttalǵan konstıtýsııalyq reformalar iske asyryldy. Prezıdenttiń jergilikti atqarýshy organdarǵa qatysty ókilettigi shektelip, onyń Senattaǵy kvotasy qysqartyldy.

Resmı saıası partııalardy tirkeý shegi tórt ese, ıaǵnı 20 myńnan 5 myń adamǵa deıin tómendetildi. Tirkeý erejeleri jeńildetildi.

Ulttyq zańnamany lıberalızasııalaý nátıjesinde «Respublica» jáne «Baıtaq» sııaqty jańa saıası partııalar tirkeldi. «Respublica» partııasy 2023 jylǵy naý­ryzda ótken Parlament saılaýynda «Amanat», «Aq jol», «Aýyl», «Jal­pyulttyq sosıal-demokratııalyq partııa» jáne «Qazaqstannyń Halyq partııasy»  sekildi tanymal partııalarmen qatar jeńiske jetti.

Májilistiń ókilettigi edáýir keńeıtil­di. Jańa modelge sáıkes saılaý par­tııa­lyq tizimder men birmandatty okrýg­­ter boıynsha ótti. 2023 jylǵy naý­ryz­daǵy saılaý qorytyndysy boıyn­sha Par­lamentten oryn alǵan alty par­tııanyń úsheýi depýtattyq mandattarǵa alǵash ret ıe boldy, al onyń bireýi – oppozısııalyq partııa.

2022-2023 jyldardaǵy saılaýlarda elimiz Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymynyń talaptaryna saı keletin saılaýdy retteýdiń jańa júıesin júzege asyrý arqyly Qazaqstandaǵy saıası básekelestikti qam­tamasyz etýge múmkindik berdi.

Saılaý kezindegi partııalyq tizimderdi jasaqtaý jáne parlamenttik mandattardy bólý kezinde áıelderge, jastarǵa jáne erekshe qajettilikteri bar adamdarǵa arnaıy kvota engizildi.

Qazaqstan tarıhynda alǵash ret aýdandyq jáne qalalyq deńgeıdegi ákimder saılaýy ótkizildi. Bul aýyldyq okrýgter ákimderiniń shamamen 60 paıyzyn jańartýǵa múmkindik berdi.

О́ńirlik qarjylandyrý isin transfor­masııalaý jáne jańadan Abaı, Uly­taý, Jetisý oblystaryn qurý esebinen jergi­likti bılik organdarynyń ókilettikteri ke­ńeı­tildi. Jergilikti ózin-ózi basqarý quqy­ǵy jergilikti bılik organdaryna berildi.

Prezıdenttik jastar kadr rezervi quryldy. Irikteýdiń birneshe satysynan ótken jas mamandar memlekettik qyzmette basshylyq laýazymdarǵa taǵaıyndalýǵa múmkindik aldy.

Halyqtyń eldi basqarý isine jáne Qazaqstannyń bolashaq damýyna qatysty ıdeologııalyq, mádenı parametrlerdi aı­qyn­­daıtyn sheshimder qabyldaý úderis­terine qatysýyn yntalandyrý maqsatynda Ulttyq qoǵamdyq senim keńesi Ulttyq quryltaı bolyp qaıta quryldy.

2.Quqyq qorǵaý tetikteri

Reformalar adam quqyqtaryn qorǵaý júıesin nyǵaıtty. Sottardyń táýelsizdigin kúsheıtýge baǵyttalǵan zańnamalyq túzetýler qabyldandy. Alqabıler soty qaraıtyn isterdiń sanattary keńeıtildi.

Qazaqstan adam quqyqtaryn qorǵaý jónindegi ulttyq tetikterdiń rólin kúsheıt­ti. Elimizde Adam quqyqtary jónin­degi ombýdsmen ınstıtýty tolyq­qandy jumys isteıdi. Atalǵan ınstıtýt konstıtýsııalyq mártebege ıe boldy. Sondaı-aq Qazaqstanda Adam quqyqtary jónindegi, Bala quqyqtary jónindegi, Erekshe qajettilikteri bar adamdardyń quqyqtary jónindegi ombýdsmender taǵaıyndaldy.

Konstıtýsııalyq sot azamattardyń quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaý­dyń mańyzdy tetigi retinde qaıta quryl­dy. Qazaqstan azamattary oǵan tikeleı júgine alady.

Konstıtýsııalyq sot – Ata zań­nyń ústemdigin qamtamasyz etetin kons­tıtýsııalyq baqylaýdyń joǵa­ry organy. Konstıtýsııalyq sot túpkilikti sheshim shyǵarady jáne onyń sheshimderin, sonyń ishinde azamattardyń konstıtýsııalyq quqyqtaryna qatysty sheshimderdi Prezıdent te qaıta qaraı almaıdy.

Konstıtýsııaǵa engiziletin kez kelgen ózgerister men tolyqtyrýlar Konstı­týsııalyq sottyń tıisti qorytyndysy bolǵan jaǵdaıda ǵana respýblıkalyq referendýmǵa nemese Parlamenttiń qaraýyna shyǵarylýy múmkin.

Konstıtýsııalyq sottyń on bir sýdıa­synyń altaýyn, ıaǵnı kópshiligin Par­lament palatalary taǵaıyndaıdy. Al tóraǵany Prezıdent taǵaıyndaǵanymen, oǵan Senattyń kelisimi qajet.

Petısııalardy jarııalaý jáne qaraý tártibin retteıtin zań qabyldandy. Bul azamattarǵa onlaın ótinish berý arqyly óz pikirlerin bildirýge jol ashady. Mundaı tájirıbe Úkimet qyzmetine ashyq monıtorıng jasaýdy qamtamasyz etedi.

3. Adam quqyqtary jáne zań ústemdigi

Áleýmettik kodeks qabyldandy. Qujat halyqtyń áleýmettik turǵydan osal sanatyna jatatyn azamattardy jan-jaqty qoldaýǵa baǵyttalǵan. Qaýipti eńbek jaǵdaılarynda jumys isteıtin adamdar úshin arnaıy tólem bekitildi.

Prezıdent Qazaqstannyń halyq­aralyq mindettemelerine tolyq saı keletin «Adam quqyqtary men zań ústemdigi salasyndaǵy is-qımyl jospary týraly» Jarlyqqa qol qoıdy.

Qazaqstan ólim jazasyn joıdy jáne sottalǵandardyń densaýlyǵyn saqtaý quqyqtaryn qamtamasyz etý jónindegi azamattyq fýnksııalardy Ishki ister mınıstrliginen alyp, Densaýlyq saqtaý mınıstrligine berdi. Qazaqstan balalar men múgedekterdiń quqyqtary týraly BUU-nyń fakýltatıvtik hattamalaryn ratıfıkasııalady.

Azaptaǵany úshin qylmystyq jaýap­kershilik qatańdatyldy, Azap­taýlarǵa qarsy kúrestiń ulttyq preven­tıvti mehanızmi kúsheıtildi, azaptaýlarǵa jáne qatygez is-áreketterge qatysty zańnamalyq anyqtama engizildi.

Turmystyq zorlyq-zombylyq úshin ákimshilik jáne qylmystyq jaýap­ker­shilik edáýir kúsheıtildi. Mundaı jaǵdaılarda taraptardyń qaıta tatýlasý múmkindigi zań júzinde alynyp tastaldy.

Ulttyq qordan balalarǵa arnal­ǵan aýdarymdardy retteıtin zań qabyl­­dan­dy. Mıtıngiler týraly jańa zań qabyl­dan­dy. Onda ruqsat alýdyń ornyna al­dyn ala eskertý tártibi engizildi. Nátı­je­sinde, Qazaqstanda beıbit mıtın­g­iler sany birneshe ese ósti. BAQ týraly zań qaýipsiz sıfrlyq keńistik qurý maqsatynda reformalandy.