Aǵamyz sózinde turyp, arada bir aptadaı ýaqyt ótkende aıtqan maqalasyn alyp keldi. Maqalanyń avtory, respýblıkalyq gazettiń bizdiń oblystaǵy menshikti tilshisi, kezinde ózimiz kóre qalǵan,talaı ret qasynan tabylyp, inilik iltıpatymyzdy irkip qalmaǵan Boranǵalı Yrzabaev aǵamyz eken. «Tozyqtan – torqa, qaldyqtan – qamqa» dep atalypty maqala. Haıraqań álgi materıaldy osy kúnge deıin sary maıdaı saqtap, bizge kórsetemin deýinde gáp bar eken. О́ıtkeni jazylǵan dúnıe ózi týraly. Aǵamyzdyń ańqaýlaý «qýlyǵyna» ishteı máz bolyp, sonaý 1983 jyly 27 jeltoqsanda «Sosıalıstik Qazaqstanda» jarııalanǵan maqalaǵa tóndik. Ol kezde Haırekeńniń otyzdan asyp, kemeline kelip, ker toryǵa minip júrgen shaǵy eken. Oblystyq shıkizat bazasynyń dırektory. Maqalany oqıyq: «Qazir baza boıynsha jylyna bir myń sentnerge tarta shıkizat aınalymǵa túsedi», deıdi baza dırektory, joǵary bilimdi jas maman Haırolla Ismaǵulov. «Tehnıkalyq óńdeýden ótkizilgen múıiz, tuıaq, sondaı-aq polıetılen jurnaqtary eksportqa shyǵarylyp, onyń bir somynan on som paıda keltirilip jatyr. О́tken jyly bir mıllıon somnyń shıkizaty eksportqa shyǵarylyp, on eki mıllıon somnyń taýar aınalymy jasaldy. Al bıyl shetke satylatyn shıkizattyń kólemi eki ese artyp, sonyń esebinen qaıtarym da osynshama kóbeımek. Oǵan óndiristik bazamyzdy keńeıtip, tehnologııalyq qýattardy, barlyq resýrstardy mol qaıtarymmen paıdalanýdyń negizinde qol jetpekshi.
Dırektordyń bul sózi de oryndy. О́ıtkeni ásirese keıingi eki jylda bazanyń óndiristik qýaty aıtarlyqtaı nyǵaıdy. Tigin jáne teri óńdeý sehtarynyń tehnologııasy jetildirildi, kókónis, kartop daıyndaý fabrıkalarynyń ónimdiligi artty».
Boranǵalı aǵamyzdyń maıyn tamyzyp jazǵan maqalasyn oqyp bolyp, Haıraqańa qaradyq.
– Búginde jaramsyz búlingen teri men shirigen júndi paıdaǵa asyrmaq túgili, sapaly júnniń ózin (kúzem, jabaǵy) tonnalap jer astyna kómip nemese órtep jatyrǵan joqpyz ba? Buryn jıdigen mal terilerin daıyndaýshylar jınap alyp, ózderinde tehnologııalyq óńdeýden ótkizip, tipti ózimizdiń el óz aldyna shetelge de eksportqa shyǵarǵan ǵoı, – deıdi Haırekeń. – Al búginde sol baılyqty qor qyldyq... Osylaı dep únsiz qalǵan aǵamyz sálden keıin áńgimesin ári qaraı jalǵady: «Qazaq qazaq bolǵaly, maldyń terisi men júnin, múıiz-tuıaǵyn, esh nársesin dalaǵa tastamaǵan, bárin de kádege jaratqan. Terisinen qulpyrma ton, júninen jibek, múıiz-tuıaǵynan taraq sııaqty dúnıeler jasaǵan ǵoı. Súıegin qaınatyp, maıyn alǵan. Men ózim kórgen, bilgen, qolymmen istegen jumystarymnan aıtaıyn. Baıaǵyda óli jún, balaq jún, baýyr jún degenderdi onsha mensinbeı, dalaǵa tastaıtyn ádet boldy. Men sonaý sekseninshi jyldary solardy jınatyp alyp, qazaqtyń ejelgi ádisimen óńdep, shetelge eksportqa shyǵarttyrǵanym bar. Álgi óńdelgen júnderdi Japonııa eli qýana-qýana aldy. Olardan biz sol kezde elimizge áli dendep kele qoımaǵan, suranysy sumdyq japon televızory men magnıtofonyn, taǵy da basqasyn bizdegi qat dúnıelerge aıyrbastap ala bastadyq.
– Sonda anaý júnderdi qalaı óńdep júrsizder? – dep suradyq osy arada biz.
– Ata-babamyz balaq jún men óli júndi, terini sút pen aırannyń qaldyǵymen (kók sýymen) óńdepti. Kók sýyn qaınatyp, júnniń betine shashqanda anaý shirip jatqan qaldyq júnder men teriler áýeli mıkrobtardan arylady. Aıran men súttiń kók sýy olarǵa ý sııaqty áser etedi. Sosyn jumsaryp, shıraıdy. Keptirip, ári qaraı óńdegende qulpyryp shyǵa keledi. Jaramsyz dep dalaǵa tastaǵan teri men júndi bizdiń daıyndaýshylarymyz el aralap júrip jınaıtyn. Bazamyzda arnaıy tor tartylǵan qondyrǵy bar. Soǵan júndi jeti santımetr qalyńdyqta jaıyp, terini de solaı jaıyp, joǵaryda aıtqan sút pen aırannyń qaldyǵyn ústinen arnaıy apparatpen shashyp belgili bir ýaqyt ustaıdy. Tordyń astynda jel úrleıtin qýatty jeldetkish bar, jún men teri sonymen keptiriledi. Al sút pen aırannyń qaldyǵyn sút kombınatynan qansha alamyn desek te qolymyzdy eshkim qaqpaıtyn. Ol jyldarda djınsı shalbarlar men kúrteshelerdiń qany jerge tambaıdy, taptyrmaıdy. Defısıt. Biz jún men terini óńdep alǵashqy partııasyn Shveısarııaǵa jóneltip, ol jaqtan tolyp jatqan djınsı kıimder alǵanymyz esimde. Jylqynyń, sıyrdyń, túıeniń, qoıdyń terisin atam qazaq osylaı óńdep, aıaqkıimnen bastap, ústine kıetin nebir qulpyrma tondar men beshpetterdi solardan tikken ǵoı. Búginde óńdeıtin oryn joq, eshkim onymen aınalysqysy kelmeıdi. Esil baılyq qor boldy ǵoı, nesin aıtasyń...
Osylaı dep burynǵy shıkizat bazasynyń dırektory, kezinde Japonııa men Shveısarııaǵa jaramsyz jún men teriniń ózin qulpyrtyp eksportqa shyǵarýǵa muryndyq bolǵan Haırolla Ismaǵulov áńgimesin aıaqtady. Shirkin, barymyzdy bazarlap, jarqyratyp shetke shyǵaratyn kúnder endi qaıtyp keler me eken?
Esenjol QYSTAÝBAEV,
jýrnalıst
ORAL
