Sýretti túsirgen – Marat KÝRAKOV
Ardagerler odaǵynyń (Tájik-aýǵan shekarasynda jaýyngerlik qımyldaryna jáne áskerı qaqtyǵystaryna qatysýshylar) respýblıkalyq qoǵamdyq birlestiginiń uıymdastyrýymen elordada bitimgershiler bas qosty. Jıynǵa qoǵamdyq birlestiginiń tóraǵasy, zapastaǵy podpolkovnık Murat Muhamedjanov, Qorǵanys mınıstrliginiń ókili Ǵanı Artykov jáne Bolat Rysbaı, Murat Jarekeev, Marat Janǵalıev, Asylbek Júsip, Qanat Ospanov, Talǵat Abdýmanatov, Esbolat Qabdyqalyqov qatarly Astana qalasynyń belsendi ardagerleri qatysty. Olar ardagerlerdiń kezekten tys jeńildikpen páter, jer telimin alý, osy ýaqytqa deıin ardager mártebesin ala almaı júrgen azamattardyń quqyqtyq máselesi, respýblıkalyq bıýdjetten aı saıyn beriletin járdemaqynyń AEK mólsherin kóbeıtý, basqa memleketterdiń aýmaǵyndaǵy urys qımyldarynyń ardagerleri ataýly kúnin belgileý, sonymen birge ardagerlerge basqa da áleýmettik qyzmet kórsetý máselesin talqylady.
Tájikstandaǵy áskerı mıssııaǵa qatysýshylardyń biri Murat Muhamedjanov tájik-aýǵan shekarasyndaǵy urystyń maqsatyn, ardagerlerge qazirge ne qajetti ekenin jetkizdi.
– Eń aldymen kópshilikke túsinikti bolýy úshin tarıhqa shaǵyn sholý jasap óteıik. О́ıtkeni bul urysty kóbi bilip-túsine bermeıdi. 1993 jyldyń 15 sáýirinde Qazaqstan Joǵarǵy keńesiniń «Tájik-aýǵan aýmaǵyndaǵy TMD-nyń syrtqy shekarasyn kúsheıtý týraly» qaýlysymen 500 adamnan turatyn jeke qurama atqyshtar batalony quryldy. Batalon quramyna desantshylardan bólek, shekarashylar men ishki ásker bólimsheleri kirdi. Men vzvod komandıri retinde 35-gvardııalyq desantshy shabýyldaýshylar brıgadasynyń qurama rotasy sapynda 1994 jyldyń aqpan-sáýir aılary aralyǵyndaǵy urystarǵa qatystym. Tájikstandaǵy ahýal óte qıyn, elde azamattyq soǵys júrip, shekara arqyly Aýǵanstannan esirtki men qarý-jaraq tasyǵan sodyrlar kesip ótetin. 8 jylǵa sozylǵan bitimgershilik mıssııasyna sáıkes 8,5 myń Qazaqstan áskeri tájik jerinde boryshyn ótedi. 1993-2001 jyldary aralyǵynda sodyrlarmen arada oryn alǵan qarýly qaqtyǵystarda 46 Qazaqstan sarbazy qaza taýyp, kópshiligi jaraqat aldy. Demek, birinshi kezektegi bizdiń maqsat pen mindet – tájik-aýǵan shekarasyndaǵy urys is-qımyldaryna qatysqandardy áleýmettik qorǵaý jáne qoldaý, – deıdi Murat Nurahmetuly.
Jıynda tájik-aýǵan shekarasyndaǵy urys qımyldary ardagerleriniń Respýblıkalyq qoǵamdyq birlestigi Astana qalasy boıynsha fılıalynyń tóraǵasy Rýslan Áripjan arnaıy baıandama jasady.
«Ardagerlik mártebe alǵanymyzǵa bıyl 4 jyl bolady. Sheshilmegen másele shash etekten. Máselen, aı saıynǵy járdemaqy mólsheri 17 722 teńge boldy. Byltyr 16 560 teńge edi. Al bizde eń tómengi jalaqy mólsheri – 85 myń teńge. Buǵan qosa áleýmettik jáne basqa da áli qolǵa alynbaǵan máseleler bar. О́ıtkeni resmı «ardagerlik mártebe» alǵan soń memleket tarapynan kórsetiletin biraz qoldaýlarǵa qol jetkize almaı kelemiz», deıdi ardager.
Ardagerlerdiń aıtýynsha, soǵystan aman oralǵanymen, jaradar bolǵan jaýyngerdiń de qalǵan ómiri ońaı bolmaıdy.
«Memlekettik nagrada men marapat alý máselesi áli qarastyrylǵan joq. Ardagerlerdiń eń jasy – 45-te, aldy 60-tan asty. Olarǵa joǵary oqý oryndaryna túsýge jeńildik berilgen. Endi ony olardyń balalaryna berý máselesin qarastyrý; jaǵdaıy tómen ardagerlerdiń otbasyna, soǵysta balalarynan aıyrylǵan ata-analaryn áleýmettik qoldaý; ardagerler qaıtys bolǵan sebepti járdemaqysy otbasyna ótý; ardagerlerdi elimiz boıynsha sanatorlyq-kýrortyq emdeý demalysyna jiberý; ardagerlerdiń qoǵamdyq kólikte tegin júrýi (avıa, poıyz, avtobýs); ardager ustazdarǵa attestasııadan ótý kezeńinde jeńildik jasaý; ardagerlerge barlyq ónirde páteraqysyna jeńildik jasaý; ardagerler merekesinde elimiz boıynsha merekelik syıaqy berý; ardagerlerge jumys isteý múmkindigine jaramsyz bolyp tabylsa múgedektikke shyǵýyna septigin tıgizý; Oqý-aǵartý mınıstrligine, urys qımyldarynyń ardagerlerin tarıh oqýlyǵyna engizý jáne elimiz boıynsha kóshe ataýlaryna ardager-batyrlardyń esimin berý – kezek kúttirmeıtin másele», dedi Rýslan Júrsintaıuly.
Sondaı-aq jıynda tájik-aýǵan shekarasyndaǵy urys qımyldarynyń sodyrlar men shaıqasta aýyr jaralanǵan Qaıyrjan Qyrymbaevtyń múgedektikke ótý máselesi de sóz boldy.
«Biz – azattyqtyń alǵashqy jyldarynda tájik-aýǵan shekarasynda bitimgershilik mıssııasynda ólimmen betpe-bet kelip, qasqaıyp turyp, áskerı boryshtarymyzdy laıyqty túrde oryndaǵan ardagerlermiz. Qazaqstan áskerı qyzmetshilerin Tájikstanda eske alyp, qurmet tutady. 1993-2001 jyldary bolǵan tájik-aýǵan shekarasyndaǵy qarýly qaqtyǵysqa 8 500 qazaq sarbazy qatysyp, ózderiniń jaýyngerlik boryshtaryn adal atqardy. Kóptegen jaýynger oqqa ushyp, jat jerden topyraq buıyrdy. Iz-túzsiz joǵalǵan, múgedek bolyp oralǵandary qanshama? Olardy umytpaý, erlikterin urpaqtan-urpaqqa jetkizý jáne olarǵa laıyqty qurmet kórsetiletin kez keldi», deıdi ardagerler.
Olardyń aıtýynsha, Ekinshi dúnıejúzilik soǵys, Aýǵan soǵysy, Tájik-Aýǵan soǵysy, Irak, Taýly Qarabaq qaqtyǵysyna qatysqan ardagerlerdiń óshpes erligin ulyqtaıtyn, nasıhat orny ispettes saıabaq qajet. Munyń bárin bóle jarmaı, birdeı qaraǵan jón. Qarýly qaqtyǵystyń bir-birinen aıyrmasy joq. Bári de – qasiret.
