Jaqynda basylym betinde Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń suhbaty jaryq kórdi. Onda saıası mańyzǵa ıe, el taǵdyryna, bolashaǵyna qatysty biraz másele ashyq aıtyldy. Salmaqty suhbatta saraptaıtyn dúnıe óte kóp. Qarapaıym halyqqa bárin táptishtep turyp túsindirý kerek. Meniń oıymsha, «Egemen Qazaqstan» gazeti osy údeden shyǵyp otyr. Biraq, «bir kem dúnıe», dál halyqqa kerek aıtylǵan oıdyń, jazylǵan jaıdyń kóbi el qulaǵyna jetpeı qalatyn sııaqty. Nasıhaty kemshin be deımin. Shynynda, gazetti bári oqymaıdy. Qazir adamdar aqparatty jeńil-jelpi jaza beretin áleýmettik jelilerden oqyp qana oı qalyptastyrady. Ol ras pa, ótirik pe baǵamdaı bermeıdi. Sondyqtan gazet oqıtyn árbir oqyrman jaqsy dúnıeniń taralýyna septigin tıgizse dep oılaımyn. AES salý máselesinde halyqtyń pikiri ekige jarylǵan. Qarap otyrsaq, kóbi qarsylyǵyn bildirip jatyr. Biraq dál ne úshin qarsy ekenin, AES salýdyń mańyzy nede ekenin jete túsinip jatqan joq. Prezıdent suhbatynda: «Qazaqstan úshin taza atom energııasynyń máni zor. Bul – el ekonomıkasynyń bolashaǵyna tikeleı áser etetin aıryqsha mańyzdy másele. Biz tabıǵı ýran óndirý kólemi jaǵynan álemde birinshi oryn alamyz. Iаdrolyq otyn komponentterin de ózimiz óndiremiz. Sol sebepti men elimizdiń aýmaǵynda AES salý jaıyna aıryqsha mán beremin. El ishinde AES qurylysyna úzildi-kesildi qarsylyq bildirip jatqandar da bar. Bul – túsinikti jaıt. Kópshilik Semeı ıadrolyq polıgonynyń qasiretin umyta qoıǵan joq. Muqııat nazar aýdarýdy qajet etetin basqa da kúrdeli jaıttar bar. Mysaly, jobanyń quny men ekologııaǵa áserin qaperden shyǵarýǵa bolmaıdy», dep atap ótti.
«Egemen Qazaqstan» gazeti osy taqyrypty ortaǵa salyp, dóńgelek ústel uıymdastyrǵan eken. Gazettiń 25 qańtardaǵy sanynda jarııalanǵan maqalada salany jetik biletin ǵalymdar, arnaıy mamandar kelip, saýatty pikir aıtyp, tamasha saraptama jasalǵan. Halyqqa keregi de – osy. Qarsylyq bildirgen jurt sol saraptamany oqysa, máseleniń baıybyna baryp, AES salýdyń mánin, mańyzyn ábden túsinetin edi. Ǵalymdardyń, mamandardyń sózin oqymaı turyp, meniń de pikirim basqa bolatyn. Biraq olar ǵylymǵa negizdelgen dáleldi oılaryn qarapaıym tilmen kópke túsinikti etip tamasha jetkizdi. Sarapshylar qazirgi jaǵdaıda qalaı áreket etýimiz keregin jáne qandaı sheshim qabyldaýymyz qajetin kásibı turǵyda aıtyp berdi. Olardyń «búgin AES kerek emes degen halyq, erteń elektrge qatysty barlyq tirshiligi toqtap, qarańǵyda qalsa ne isteıdi?», degen saýaly óte oryndy.
Professor Manarbek Qalymuly: «Bul máselege táýelsizdikti saqtap qalýdyń birden-bir joly retinde qaraǵan jón. Elge qajet energııanyń shıkizaty men basqa da mańyzdy atrıbýttary ózimizde bola turyp, ony durys paıdalana almasaq, eldigimizge syn ári zor múmkindikti jiberip alamyz. Osynda otyrǵan maman, ǵalym azamattar «AES qurýdy 10 jyl buryn bastaýymyz kerek edi. Sonda qazirgideı energııa tapshylyǵyna urynbaǵan bolar edik», dedi. Men bul oıdy quptaımyn. Álemdik saıasat kúrdeli bolyp turǵan kezde túrli sebep bolǵan shyǵar. Al endi dál búgin iske kirispesek, órkenıetke ilesýden kesh qalamyz. Dese de halyqqa aqparatty túzý jetkizý jaǵy azdap kemshin be degen oı da joq emes. О́skemende AES-ke qatysty jıynǵa ádeıilep baryp qatystym. Sonda ınternetten, áleýmettik jeńil-jelpi jelilerden aqparattardy tam-tumdap oqyp alyp, keıbireýler sony jalaýlatyp otyr. Onyń birde-biri dáleldenbegen, jalǵan málimetter. Qazirgi ǵylymı jetistikter men energııa qaýipsizdiginiń qanshalyqty mańyzdy ekenin jaıdary tilmen túsindirip aıtyp bergen edim, kókiregi ashyq, kóńili oıaý kópshiliktiń beti beri qarady», dep aıtyp otyr. Sondyqtan osyny barlyǵy túsiný úshin jazylǵan jaıdy jeterine jetkenshe taratý kerek.
Baný Nurǵazıeva da álemdik forýmdaǵy jaıdy baıandap, Qytaı kelesi jyly atom energııasyn óndirýden álem boıynsha birinshi orynǵa shyǵýdy kózdep otyrǵanyn aıtty. «Ondaǵy halyq AES-siz bolashaq joq ekenin túsingen. Bizdiń elde jyl saıyn 400 myńdaı bala dúnıege keledi. Bul jarty Astana halqyna jýyq. Iá, óseıik, óneıik, budan da kóbeıe bergenimiz jaqsy. Biraq erteńgi kúnimiz ne bolady? Osyny baıyptap oılaıtyn kez keldi», degeni ras sóz. Qorqynysh pen qajettiliktiń arajigin ajyrata bilgenimiz durys. AES adamzattyń ıgiligi úshin. Sony bárimiz uǵynýymyz kerek.
Arman Telev: «Qazirgi zamanda kómir jaǵyp, odan energııa alý qorshaǵan ortaǵa, tabıǵatqa, jalpy jer álemge qaýip tóndirip tur. Sondyqtan AES – ekologııalyq ári ekonomıkalyq ta májbúrlik» dese, Asýan Sııabekov: «Biz tek kómirden ǵana energııa alyp otyra bersek, saýda men qarym-qatynas, basqa da tirshilik qıyndaı túsedi. Mysaly, salyq mólsheri ólsheýsiz ósýi yqtımal. Sondyqtan jasyl energııaǵa kóshýdi kidirtýge áste bolmaıdy. Bul – búkilálemdik úrdis», dep bárin ashyq túsindirip berip otyr.
Osylardy mán-jaıdy biletin ǵalymdar men istiń ortasynda júrgen mamandar aıtpasa, kim aıtady. Mine, «Egemen Qazaqstan» gazeti halyqqa jetýge tıis oıdy dál berip, mańyzdy dúnıeni talqyǵa salǵan. Basylymnyń osyndaı túsindirý, aǵartýshylyq baǵytyndaǵy jumysynyń mańyzy zor. Bizdiń tilegimiz – sony oqyǵan kózi ashyq azamattar dáleldi dúnıeniń taralýyna múddeli bolsa eken. Sonyń bári halyqtyń sanasynda saırap turý úshin úgit-nasıhatyn arttyrsa eken. Tipti oblystarda, aýyl-aımaqtarda, árbir mektep, joǵary oqý oryndarynda aıtylýy kerek dep esepteımin. Memlekettik ózgeristerdi halyq shynaıy qoldaýy qajet. Sondyqtan onyń mánin túsindirý kerek.
Asyly OSMAN,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, professor
