Maqalanyń aldynda aýyl moldasy Qalı Kerkunanulynyń «Muǵalim kerek» atty kishkentaı habarlandyrýy berilgen. Onda: «Qaratorǵaı bolysy, 5-inshi aýylynyń «Shortandy» degen jerinen salyp jatqan medresemiz sentıabrge qarsy bitedi. Jańa tərtippen 4-5 jylǵa sheıin bala oqytýǵa jaraıtyn jaqsy muǵalim kerek. Beretin jalýanıemiz: aıyna 30 som, boıdaq bolyp tamaqty bizden ishse, aıyna 15 som. Buǵan rıza bolyp kelemiz deýshiler mynaý adrespen habarlassyn. g.Týrgaı. Ýpravıtelıý Karakýgınskoı volos-tı, dlıa peredachı Mýlla-Kalııý Kerkýnanový.
Mollaǵalı Kerqunanuǵly» delingen. Endi maqalanyń tolyq nusqasyn oqıyq.
«Torǵaı úıezi, Qaratorǵaı bolysynda 120 úı «Sary» degen el bar. Bul eldiń burynnan tutynyp kele jatqan bir salty: ólgenderdiń basyna shyǵarǵan salty ata-ananyń uly úlesin alýshy edi. Kisi ólgen soń bir jyl tolar-tolmasta at shaptyryp, ıakı at shaptyrmaı as berýshi edi. О́tken 1914-nshi jyl ishinde bul eldiń búkil Torǵaı úıezine mashhúr úsh qadirli aqsaqaldary: Aıǵoja Aıabergenuǵly, Madıar Kójekuǵly həm Asaýbaı Jurynuǵly dúnıeden qaıtty. Burynǵy ǵadet boıynsha bularǵa at shaptyryp, as beretin shyǵar dep júırik aty barlar dəmeli bolyp, attaryn jarata bastaǵan kezde, bul el burynǵy is beretin ǵadetin kenetten tujyrdy.
Asqa shyǵaratyn malymyzdy «Sarynyń» ortalyq «Shortandy» degen jerine meshit həm medrese salýǵa jumsaıtyn boldyq, asty doǵardyq dep habar taratty. Bul eldiń súıekke sińisken bul ǵadetin tastatýǵa sebepshi bolǵan kisi – Ǵalı Kerqunanuǵly degen sol eldiń mollasy. Mollany qostap, onyń pikirin qýattaýshylar sol eldiń aýylnaı, starshınasy Bıjan Toqqojauǵly həm narodnı sýdıasy Ybraı Madıaruǵly. Bul úsheýi «Sary»-nyń birsypyra aqsaqal, qarasaqaldaryn jınap alyp, úlken úsh aqsaqalǵa as berý jaıyn keńesken. Bul jıylysta Ǵalı molla aıtady: «Aqsaqaldarǵa as berý ornyna basqa bir paıdaly is qylalyq. Olarǵa as bermediń dep, eshkim bizdiń halqymyzdy qarymtalamas. As berýden múıiz shyǵatyn bolsa, baıaǵydan beri as berip kele jatyrmyz ǵoı. Onan qansha abyroı alyp, jurt aldyna shyqtyq. Bir toıǵan tamaq jınalǵan jurtqa qanshaǵa únem bolady. Sharıǵatqa salǵanda da as berýdiń jóni joq, ysyrap qylyp kúnə tappasaq, alar saýabymyz shamaly. Endi onan daǵy munan bulaı burynǵy bul adasqandyǵymyzdy tastap, ólikke saýap bolarlyq el-jurtqa tegis paıdasy tıerlik orynǵa shyǵyndanalyq. Aıǵoja, Madıar həm Asaýbaıǵa biz as bermesek, munymyz keıinge «Sary»-nyń balasyna úlgi bolyp, bul jaman ǵadet joǵalady. Bıjan, Ybyraı úsheýmiz osyny oılap, úsh aqsaqaldyń asyna arnalǵan maldy meshit, medrese jolyna jumsaýǵa qaýly qylystyq. Endi, kóp sender ne aıtasyńdar?» dep sózin aıaqtady.
Jıylǵan kóptiń birsypyrasy «Oıbaı, ataýsyz qaldyrý degen ne sumdyq. Qaıdaǵy elimizdiń bas adamdary tusynda ata-babadan kele jatqan ǵadetimizdi tastap, jurtqa ne betimizben qaraımyz», dep árli-berli tartysqan. Aqyrynda jurt Ǵalı mollanyń sózin maquldap, munan bulaı asqa arnaǵan maldy, pitir sadaqasyn, quran terisin meshit, medrese paıdasyna bermek bolyp, solardy jınap turatyn qazynashylyqqa Bıjandy saılap tarqasqan. Sonan beri as malynan, pitirinen həm quran terisinen jınalǵan 8 júz som shamasynda bolypty. Endi, solarǵa kerek kirpish qoıylyp jatyr. Ǵalı mollanyń planynsha: medrese alty bólmeli bolady. Úsheýi muǵalimge arnalyp, úsheýinde balalar oqıdy. Medrese sentıabrge sheıin bitse kerek. Sonan soń bir jaqsy muǵalim aldyryp, balalardy jańa tərtippen oqytpaqshy.
Ər jerden Ǵalııadaı jurt qamy úshin óz paıdasyn qıatyn mollalar kóbeıse, ondaı mollalarǵa Bıjan, Ybyraıdaı serik tabylsa, bizdiń kenje qalǵan jurttyń ilgeri basýyna úlken sebepshi bolar edi-aý. Bulardan basqalar da úlgi alar dep úmit etemiz», dep jazylǵan. Avtor óz esimin búrkenshek esimmen «Torǵaıuly» dep bergen. Biz jazǵan muny jazǵan Alash ardaqtysy Mirjaqyp Dýlatov dep jobalaımyz.
Maqalada aıtylǵan Qaratorǵaı bolysynyń 5-aýyly – qazirgi Qostanaı oblysy Amangeldi aýdany Qabyrǵa aýyldyq okrýgi. Bul – meniń týǵan aýylym. Osy eldi mekenge qarasty Shortandy ózeniniń jaǵasynda salǵan meshit pen medrese bertinge deıin saqtaldy. Keńes zamanynda bólimsheniń qoımasy boldy. Bul medrese de din oqýy ǵana emes, jádıttik baǵytta da bilim berilgen. Osy bilim ordasynyń ashylýyna uıytqy bolǵandardyń bári de elge syıly tulǵalar. Qysqasy, ótken ǵasyr basynda shaǵyn aýyldyń bas kóterer azamattarynyń san ǵasyrdan beri qalyptasqan saýyn aıtyp, at shaptyryp, as beretin dástúrden bas tartyp, onyń ornyna balalar saýatyn ashyp, bilim alatyn medrese salý týraly bastama kóterip, sony iske asyrǵany – búgingi kúnge de úlgi bolatyn izgi is dep aıtamyz.
