Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Ár jyl saıyn mektep támamdaıtyn jas túlek jan qalaýymen qatar, jaqsy tabys ákeletin kásip, mamandyq tańdap, soǵan oraı bilim beretin oqý oryndaryna qujattaryn tapsyrady. Qulaǵy túrik, sanasy sáýleli talapkerge memlekettik grant kóp bólinetin biraq tabysy yrǵyn bir kásipti kórsetkimiz keledi. Ol – balyq bıznesi.
Japondarǵa uqsap salamatty uzaq ǵumyr súrgińiz kele me? Onda teńiz ónimderin, ásirese balyqty azyq retinde kóbirek tutyn! Buǵan órkenıetti el turǵyndarynyń kózi jetkeli qashan. Qazir salamatty ómir saltyn ustanǵan baýyrlarymyz da birtindep bolsa da soǵan kele jatyr. Demek taıaý bolashaqta balyq bıznesiniń órisi keńeıe túsedi. Endeshe balyq sharýashylyǵyna moıyn buryp, nege tabysyn salmaqtap kórmeske?
Byltyr jyl aıaǵyna taman Sáken Seıfýllın atyndaǵy Qazaq agrotehnıkalyq zertteý ýnıversıteti «Veterınarııa jáne mal sharýashylyǵy» fakýltetiniń korpýsynda ornalasqan «Balyq sharýashylyǵy» ǵylymı-zertteý ortalyǵynda bir top BAQ ókilderimen barǵan edik. Onda ondaǵan jyldan beri balyqtyń ondaǵan túrin zerttep, zerdelep, el-jurttyń kádesine asyrýǵa jumystanyp júrgen ǵalymdar jýrnalısterge klarıı jaıyn balyǵy men shaıandy jasandy kóbeıtýdiń bıotehnologııalyq tásilin kórsetip, shyǵyny joqtyń qasy, biraq tabysy mol kásiptiń uńǵyl-shuńǵylyn tereńdep túsindirdi.
Atalǵan ǵylymı zertteý ortalyǵynyń dırektory sala boıynsha ǵylym kandıdaty, dosent Qýanysh Syzdyqov balyqty jasandy ósirý men kól-kósir paıdasy týraly uzaq áńgimeledi. «Bizdiń kafedra 2001 jyly ashyldy. Alǵashqy ǵylymı jumystarǵa 2004 jyldan bastap kiristik. Qazaqstan boıynsha kólderde balyq sharýashylyǵyn damytýdy qolǵa aldyq. Tórt jyldan keıin kafedra men ǵylymı ortalyq balyqtardyń jańa tuqymdaryn tyń ádispen ósirip, kóbeıtý tásilderin jolǵa qoıdy.
Bekire, onyń ishinde shabaqtarynyń fızıologııalyq ósý faktorlaryn zerttep, zerdeledik. Ári qaraı úlken jumystardy bastadyq. Klarıı jaıyny, tılapııa jáne bahtah sııaqty óndiristik balyqtarmen ǵylymı zertteýler júrgizildi. Qazir aýstralııalyq kókshaıan da ortalyqtyń zertteý nysanyna aınalǵan. Olar – óte jyldam ósetin balyqtar men jándikter. Bar-joǵy 6 aıda jaramdy salmaǵyna keledi. Iаǵnı paıdalanýǵa nemese satýǵa shyǵarylatyn balyqtar salmaǵyn jarty jylda tolyqtyryp úlgeredi. Mysaly, jaıyndar usaq shabaqtan bastap 2 kılolyq salmaqqa jetedi.
Oǵan qosa, bizde óte tartymdy ári bárimizdi qyzyqtyrǵan jumys – akvaponıka. Akvaponıka 2 máseleni qatar sheshedi. Birinshi, satylymǵa shyǵarylatyn balyqtar bolsa, ekinshi jaǵynan, oǵan qosymsha ósimdikter men kókónister ósirýge múmkindik bar. Osyndaı jumystardy qatarynan birge júrgizdik. О́ıtkeni bul ádistiń paıdaly tusy kóp. Balyqtardy ósirip jatqan sýdyń tunbasyn alyp, ondaǵy kóptegen organıkalyq bıoagenttik zatty ósimdikterdiń tamyryna jiberip, tyńaıtqysh retinde paıdalanamyz. О́simdikter tunbaly tyńaıtqyshty boıyna azyq etip ósip-ónedi. Sóıte turyp tamyry arqyly sýdy tyńaıtqyshtan tazartyp beredi. Tazarǵan sý balyqqa qaıta quıylady. Mundaı ádisti kóptegen memleket áýelden qoldanyp júr. Biz de balyq pen kókónisti qatar ósirý sıklin muqııat zerttep shyqtyq. Nátıjesi óte jaqsy boldy», dedi Q.Syzdyqov.
Atalǵan fakýltet ornalasqan ǵımarattyń 70-80 sharshy metr bolatyn jertólesinde 8 arnaıy basseınge bólip baǵyp jatqan afrıkalyq jaıyn balyq shabaqtary jarty jylda 2 kıloǵa deıin úlkeıip, bárin qosqanda 5 tonna balyq bolady eken. Jaıyn balyqtyń kılolap satqandaǵy baǵasy jylqy etinen eki ese qymbat. Ony Sharyn bazarynan kózimiz shaldy. Al 5 tonna jaıyn balyǵyn shyǵarýǵa bar-joǵy ekeýiniń ǵana ýyldyryǵy jetkilikti. Eki kılo tartatyn balyqty saýda oryndaryna jónelte berýge bolady. Osyny eskeretin qazaq balasy balyq pen jylyjaı bıznesine shyndap moıyn buryp, memlekettik granty mol oqýyn oqyp, Táńiri násip etken tabystyń ońaı jolyna túser, bálkim.
Endi at ústindegi aǵaıynnan suraıtynymyz, aıazdy kún men borandy túnde, aq qar, kók muzda tebindi jylqynyń sońynda júrýdiń qıyndyǵy men jyly jertóledegi balyq baǵýdyń parqyn qalaı aıyrasyz? Aıtqandaı jyly demekshi, afrıkalyq jaıyn balyqqa jyly sý kerek. Sondyqtan jertóleniń edenine jylytý tútikterin tartqan abzal. Al jaıyn balyqqa kıslorod jiberetin arnaıy qurylǵy qajet emes, ol sýdan basyn shyǵaryp, aýany aýyzymen qarmaıdy.
«Negizinde balyq sharýashylyǵyn tańdaǵan jastarǵa tabıǵatty jáne qorshaǵan ortany qorǵaý, bıoresýrstardy kóbeıtýshi, bıznes-kásipker mamandaryn daıarlap jatyrmyz dep aıtamyz. Qaı aımaqta da bolmashy aýmaqta balyq ósirýge múmkindik bolady. Myna kishkentaı ǵana 70 sharshy metrlik laboratorııada kórip otyrsyzdar, jaıyndar ósip jatyr. Shaqa shabaqty sýǵa jiberip, jarty jylda 5 tonnaǵa deıin balyq ónimin alasyz.
Eldiń ortalyq jáne soltústik óńirlerinde kól kóp. Olar anaý aıtqan tereń de emes. Osy jaǵdaıdy durys baǵamdap, kól sharýashylyǵyn damytýymyz kerek. Kóptegen kólde móńke, taban, alabuǵa men kókserke bar. Olardan da paıda kórýge bolady. Qazir talaılar kóldi jalǵa alyp, balyq sharýashylyǵyn damytyp jatyr. Desek te, daıyn balyǵy bar. Endeshe, ol kásipker kóldiń kútimin jasaýy kerek. Iаǵnı balyqty ár ýaqyt óz mólsherimen aýlaýǵa tıis. Zańdyq ereje boıynsha balyqty aýlaǵan soń, qosymsha shabaqtar jáne jiberý kerek. Sonda qajetti sıkl ornaıdy», dedi dosent.
Ǵalym-oqytýshynyń aıtýyna qaraǵanda, balyq jáne sý sharýashylyǵy boıynsha bilim alǵan túlekter jeke kásippen shuǵyldanǵysy kelmese, saladaǵy mekemeler men kásiporyndarda jumys isteýine de bolady. О́ıtkeni bizdiń elde osy salanyń mamandary tym tapshy kórinedi. Al Reseı men Qytaıdan jáne О́zbekstannan zárýlikpen qalap shaqyrtqan mamandar qyzmetin sál kem altynǵa baǵalaıtyn kórinedi. Sondyqtan da bul saladaǵy bilimge memlekettik granttar kóp bólinip otyr. О́kinishtisi, jyl saıyn sol granttar túgel derlik ıgerilmeı qalyp jatady eken.
«Klarıı jaıynyn kóbeıtý, bir qaraǵanda, ońaı sharýa emes. Ony ósirýge arnalǵan qaýyzdyń materıaldary sapaly bolýǵa tıis. О́ıtkeni jaıyn shabaǵynyń erkin ósýine onyń da áseri bar. Atalǵan jaıynnyń shabaǵyn shetelderden ákelý – tym qymbat. Sondyqtan olardy osy ǵylymı zerthanaǵa ákelip, zertteımiz. Qandaı jaǵdaıda ósirip, kóbeıtýge bolatynyn tájirıbeden ótkizemiz. Ondaǵy maqsat – balyqty ósirip, paıdaǵa asyrý qunyn arzandatý. Osylaı jasaǵanda ǵana taýarlyq balyq óndirisin órkendete alamyz», dedi Q.Syzdyqov.
