Imantaı aqsaqaldyń ólimi týraly Qaraǵandy oblysy Buqar jyraý aýdanynyń «Buqar jyraý jarshysy» gazetinde E.A.Bóketov atyndaǵy ýnıversıtetiniń oqytýshysy Ernar Keıkiniń kólemdi maqalasy 2021 jyly 13 qarasha jarııalanǵan. Ol «Qanysh Sátbaevtyń ákesi Imantaıdyń óliminde nege birizdilik joq?» dep atalady.
Bul maqalada aıtylǵan edáýir derek tipti shyndyqqa janaspaıdy. Attaryn atamaı-aq qoıaıyn, ishterinde ózim syılaıtyn akademıkter, ǵylym doktorlary, professorlar da bar.
Al endi Imantaı aqsaqaldyń ólimi týraly estigen, dáleldi bilgenderimdi aıtsam: 1928 jyly Sátbaı áýletiniń úlkeni Imantaıdyń mal-múlki tárkilendi. Kim bilsin, álde Imekeń qarsylyq jasady ma, ol kisini tutqyndap, Baıanaýyl túrmesine alyp ketedi.
Endi azdap sheginis jasasam: meniń ákem Jumash Shádetov Sátbaı áýletimen kórshiles aǵaıyn eken. Keńes úkimeti kelgende kedeı, pysyq ákem bolshevıkter partııasyna kandıdat bolady. Bul 1928 jyl edi. Keıin partııa, sovet, sharýashylyq jumystaryn atqarǵan.
Alǵash keńes ókimetindegi jumysy (1928 jyl) Sarqamys bolystyq «Qosshysyn» basqarady. Imantaı aqsaqaldy Baıanaýylǵa túrmege áketkenin estigen ákem erteńinde Baıanaýyldaǵy túrmege barsa, túrmedegiler túnde Imekeń qaıtys bolǵanyn aıtady. Ákem Jumash atarba taýyp, Imantaıdyń máıitin eldegi qystaýy Aıryqqa aparady. Aǵaıyn-týystary jınalyp jerleıdi.
Baıanaýyldyq belgili tarıhshy, ǵalym Maqsat Alpysbes: «1991 jyly Baıanaýyldaǵy Qanysh Sátbaev mýzeıiniń dırektory bolǵan Tóleýtaı Ábjanuly Ábildınniń aıtýynsha, 1928 jyly Imantaıdy Baıanaýyldyń NKVD-syna ákep, qınap, uryp-soǵyp, bosatyp jibergende, Sabyndykóldiń mańaıynda ketip bara jatyp, sol soqqydan qaıtys boldy dep aıtyp otyratyn», deıdi.
Bópejan Aıapbergenov pen jazýshy Qalmuqan Isabaevtyń 1999 jyly «О́lke» baspasynan shyqqan «Qanysh aǵa osyndaı edi» atty kitabynda Imantaı aqsaqaldyń óliminiń shyn aqıqaty aıtylǵan.
Bópejan Aıapbergenov – Qanysh Imantaıulynyń kómekshisi, 20 jyl tııanaqty serigi bolǵan. Bópejan Baıbalauly – tarıhı tulǵalarǵa halyq atynan qyzmet kórsetýdiń úlgisi.
Bópejan Aıapbergenov – Buqar jyraý Qalqamanulynyń jetinshi urpaǵy. Jıyrma jyl Qanekeńniń shetelge saparlarynda, el ishindegi issaparynda janynda bolyp, inisindeı adaldyqpen qyzmet etken adam.
Osy kitaptyń 47-betinen úzindi keltirsem: «Baıanaýyl óńirinde alǵashqy iri baılar retinde 1928 jyly Sátbaı men Shorman urpaǵy tárkilendi. Ol kezde áýlet úlkeni Imantaı bolatyn. Tegi tárkileý kezinde qarsylyq kórsetip, belsendilermen sóz talastyrdy ma eken, mılısııa dereý tutqyndap, Baıanaýyl túrmesine alyp kelip qamaıdy. Jumash degen aýyl jigiti erteńinde as-aýqat alyp kelgende, oǵan Imantaıdyń ótken túnde qaıtys bolyp ketkenin habarlaıdy».
Habardy tóbesine jaı túskendeı tyńdaǵan Jumash qoraǵa shyǵaryp tastaǵan Imantaı denesin arbaǵa salyp alyp, Aıryqqa ákelip, aýyl-el bolyp jylasyp-syqtasyp jerleıdi.
Sol kezdegi áýlet úlkeni dúnıeden osylaı ótken eken. Bul oqıǵa Bókeńniń (Bópejannyń) dál osy ýaqytta túrmede otyrǵan Orazbaı degen aǵasynyń kóz aldynda ótedi.
«Qanysh aǵa osyndaı edi» kitabynyń 99-betinde Imantaı aqsaldyń ólimi týraly aıtylady. El azamaty Jumash Shádetulynyń Imekeń máıitin Baıanaýyl túrmesinen týystary Aıryqqa ákelip, el jınalyp jerlegeni naqty jazylǵan.
Mine, qaıǵyly oqıǵanyń shyndyǵy osy. Árıne, bárine bolshevıktik tóńkeris pen sonyń saıası zardaptary kináli ekeni túsinikti. Biraq tulǵa tanýshylardan Qanekeń ákesi qazasyn san saqqa júgirtpeı, osy B.Aıapbergenov nusqasynda jazýdy surar edik.
1958 jyly jaz aıynda Qanysh Sátbaev arnaıy kelip, ata-anasynyń arýaǵy aldyndaǵy boryshyn ótedi. Qordaıdyń tabıǵı tasynan eskertkish belgi qoıyp, rýhtaryna quran baǵyshtaldy.
Qaıtarynda Úlgi aýylynda turatyn týysy ári qurdasy Jumash Shádetovtiń úıine soǵyp, 1950 jyly Qazaq KSR Joǵary keńesine depýtattyqqa kandıdat bolǵanda saılaýshylardyń amanaty oraıynda aǵash egip, park ashý isin kórip, rızashylyq bildiredi.
Bul Qanysh aǵanyń elge aqyry kelýi edi.
Jeńis ShÁDETOV,
eńbek ardageri
Qaraǵandy oblysy,
Buqar jyraý aýdany,
Úmitker aýyly
