Bári óz qolymyzda

Ǵylymymyz ben bilimimiz zaman talabyna saı. Ul-qyz­darymyz álemniń eń ozyq oqý oryndarynda oqyp, ár salada qyzmet etip júr. Biraq bir jaǵynan jyldar boıy qalyptasqan artyq shúkir­shi­lik minez, pendeshilik ádet, ash­kózdik qasıet, ekinshi ja­ǵynan noqtaǵa úırengen jýas­tyq, aınalaǵa, kórshi­le­ri­miz­ge jaltaqtaı qaraý, shy­nyn aıtqanda, áli de túrli se­beppen baǵynyshtylyq biraz shekteý bolyp otyrǵanyn da mo­ıyndaýy­myz kerek.

Keń-baıtaq jerimiz, jer asty tolǵan kenimiz bar. Az­ǵan­taı ǵana halyqpyz. Biz nege budan jaq­syraq, tipti keı­bir arab el­de­rindeı ómir súr­meımiz deý­shiler bar. Qate emes.

Jyldam damyp, baıyǵan elderde, eń birinshi, sol elder­diń halqy óz ómirin kerekti zań­dar­men qamtyp, zańǵa baǵynyp ómir súrýge qol jetkizgen. Ekin­­­shiden, eldiń geosaıası múm­­kin­digin eskerip, tıimdi ba­ǵyt­ta us­taıtyn, basqa eldermen baı­­lanysty eldiń, ha­lyq­tyń jaǵ­daıyn jaqsartý úshin ǵana paıda­lanatyn basshylary bol­ǵan. Úshinshiden, óskeleń ur­paq­ty jan-jaqty bilim alyp (tilder oqyp, ozyq ǵylymǵa qyzy­ǵýshylyq jasap), óz eli­niń naǵyz patrıoty etip qalyp­tastyrýǵa úlken kóńil bólingen. О́tkenge syn kózben qaraý­men qatar, egemendiktiń eń qıyn ke­zeń­derinen ótip kele jatqany­myz­dy da túsinsek eken. Bizde qazir joǵarydaǵy úsh baǵytqa múmkindik bar ma? Bar. Qalǵany óz qolymyzda. Birinshi baǵyt bar­lyq máseleni qamtıdy. Ekin­shi baǵyt bo­ıynsha álemdik dáre­jedegi tájirıbeli saıasatker, elge jańa baǵyt berip otyr­ǵan basshymyz bar. Úshinshi ba­ǵyt – bizdiń bolashaǵymyz.

Az-kem jetistigimizge maqta­na bermeı, mejemiz ben tal­ǵa­my­myz­dy únemi joǵa­ry­raq ustaýǵa talpynýy­myz qajet. Tilimizben qatar dinimizdi de syılaı, qas­ter­leı bilýimiz kerek. Biraq jat aǵymdarǵa boı uryp, qyzdary­myz­dyń qara jamylyp, bet búrkep, jalpy jastarymyzdyń bilim alýdan góri kóbirek teris qylyqtarǵa áýes bolýy kóńil qynjyltady. 

Juma kúnderi órimdeı jas­­tar­dyń meshittiń mańyna syı­maı júrgenin kórgende bular­dyń jumysy, sabaǵy qaıda eken dep oılaısyń. Tipti olardyń ishinde mektep oqýshylary da júr. Dinge qur­met­pen qaraı­myn. Musyl­mansha jo­ǵa­ry bilim alyp, meshit ustap, qýǵyn kórgen moldanyń nemere­simin. 80-jyldarda arab elderiniń birinde biraz jyl qyzmet istep, azdap til de úı­rendim. Ol eldiń halqynyń bári negizinen bire­geı túrde kıinedi. Al ke­lin­shekterimiz hal­qymyzda esh­qashan bol­­ma­ǵan, kózge jat ondaǵan túrli, bet jaýyp, bas orap, malynǵan, túsi de, túri de úılespeı turǵan kıimder kııýdi jıiletip barady. Osylardy kórgende «Atyń shyqpasa, jer órte» degen ma­qal oıǵa orala beredi. Jas­tarymyzdy dúmshe dinshil­dik­ten, dinı radıkalızmnen tek jan-jaqty bilim saqtap qala alady dep sanaımyn.

Til joıylsa, ult joıylady. Ulty joq memlekette tamyry bar tarıhta bolmaıdy. Qaı mem­lekettiń de negizgi halqy, memlekettik tili bolady. Kóp ult turatyn memleketterde ol ulttardyń tiline, mádenıetine qoldaý kórsetilmese álsireıdi. Aldymen aty-jónderi, onan keıin tili men mádenıeti, dini, sońynda ult ta tek atyn saqtap, aqyr aıaǵynda joıylady. Biz óz dinimiz ben tilimizdi ǵana emes, basqa otandastarymyzǵa barlyq jaǵdaı jasap otyrǵan elmiz.

Qazir kóp jastarymyz úsh, odan da kóp tildi meńgergen. Ana tilimiz – memlekettik tildi óz dárejesinde bilmegen jas­tar­ǵa ata-analary, aınalasy kómek­­tes­se, shet tilin ıgergen adam ortadaǵy tildi meńgerýi qıyn emes.

Bir kezde Reseıdiń bir bólek adam­dary fransýz tilinde sóı­le­­gendi maqtan tutqan. Qazir bizde de orys tilinde sóıle­gen­di dáreje kóretinder bar. Orys tilin Qazaqstan halqy tú­gelge jýyq biledi, ol da bir baı­lyǵymyz. Biraq aldymen ózińdi, ultyńdy, tilińdi syılaı bilýimiz kerek. Qazaq qazaqpen óz tilinde sóılese biletin ýaqyt boldy.

Bilimpaz, eńbekqor, otan­súı­gish, ultjandy jastar­dyń tár­bıelep ósýi el bolashaǵy úshin asa mańyzdy. Jastardyń osy qasıetteri bolýy úshin álem­tordan alǵandarymen qa­tar ǵy­lymı, ádebı, tarıhı, mádenı salalardaǵy kitaptardy da paıdalaný kerek ekenin túsinýleri kerek. Jan-jaqty damyǵan adam ǵana ózine de, ortaǵa da, otanǵa da kóbirek, nátıjeli, paıdaly qyzmet ete alady.

Bir qýantarlyǵy – búgingi jastar bilimge qushtar, erekshe belsendi. Kóbi jańa zaman talaptaryna saı oı túıýde, «Úki­met maǵan ne beredi?» dep qol qýsyryp otyrǵan joq. О́ske­leń urpaǵymyz jeke kásip­ker­likke beıim, jańa tehnologııalar men tehnıkany jedel meńgeredi. Mamandyq tańdaýda da úlken betburys bar: jastar zamanaýı suranysqa ıe, bola­shaǵy zor mamandyqtarǵa bet buryp jatyr.

Shynyn aıtý kerek, Prezı­dent jarııalaǵan Jańa Qazaq­stan ıdeıasy jastarymyzǵa qo­­ǵam ómiriniń bar salasynda sony, buryn-sońdy bolmaǵan múm­­kindikter ashyp otyr. En­digi maqsat – sonyń bárin utym­dy da tıimdi paıdalanyp, Jańa Qazaqstannyń irgetasy bolýǵa tıis jańa qoǵamdyq sana qalyp­tas­tyrý. «Bizdiń tarıh – bul da bir qalyń tarıh, oqýlyǵy jup-juqa biraq taǵy» dep Qadyr Myrza Áli aqyn aıtqandaı, ja­zyl­maǵan, jazylǵany oqyl­ma­ǵan, burmalanǵan, tipti qur­­dymǵa ketip bara jatqan tarı­hy­­myzdyń tereń ekenin, ta­rı­hı aqıqatty óskeleń urpaq bil­ýi kerek.

Jastarymyz álem ádebıe­ti­­niń ozyq úlgilerimen sýsyndaýmen birge ózimizdiń áde­bıe­timizdi oqyp ósse ózine, ómir­ge kerek rýha­nı baılyqqa qoly jeter edi. Bul jerde qalam­gerlerimizdiń aılar, tipti jyldar da otyryp jazǵan eń­bek­terin keıde shyǵarýǵa kómek izdep, qysy­lyp qalyp júrgenderi de oıla­narlyq jaǵdaı. Mundaı qıyn­dyq­tar mádenıet salasynda da áli az emes. Sheshimderi – ýaqyt en­shisinde.

Aty bar da, zaty joq bolǵan Ǵy­lym akademııasynyń qaı­ta­dan óz ornyna kelýi kóńil qýan­tady. Qazaqtyń birtýar aza­maty Qanysh Imantaıuly qur­ǵan ǵylymnyń qara shańyra­ǵynan halyqtyń kúteri kóp.

Halqymyzda «Bireý kelip, bireýdiń qazanyna as salmaıdy» degen maǵynaly sóz bar. Ár adam, ásirese óskeleń urpaq óz baqytyn aldymen ózi izdeýge tıis. О́z elimizde, óz jerimizde ómir súrip jatqan múmkindigi mol halyqpyz.

Baqtyqoja IZMUHAMBETOV,

Májilis depýtaty, «Ardagerler uıymy» respýblıkalyq qoǵamdyq birlestigi Ortalyq keńesiniń tóraǵasy