Kollajdy jasaǵan – Almas MANAP, «EQ»
Bul – Aımanovtyń ózi týraly aıtylyp, jazylǵan dúnıelerdiń jáne onyń san qyrly, jan-jaqty isterin kórip, bilip júrgenderdiń sol kezdegi sıpattamalarynyń jıyntyǵy ispetti. Tıip ketken jerinen jańalyq jasaı bilýi, qalyptasqan kózqarasty tosyn ózgerte alatyn qasıeti, qolyna alǵan kez kelgen istiń tamasha nátıjesin shyǵara alatyny jurtshylyqtyń Sháken Aımanov tulǵasyna degen qyzyǵýshylyǵyn údete túsetin. Qyzǵanysh kóz ben tar pıǵyldardyń paıda bolǵany da belgili.
Semeı pedagogıkalyq tehnıkýmyn bitirtpeı shaqyrtyp alǵan Qazaq drama teatrynda Sháken aǵa azdy-kópti jıyrma jyl eńbek etip, júzden asa ról oınady. Keıin bas rejısser qyzmetin atqaryp, kóptegen spektakl qoıdy. M.Áýezovtiń «Abaı» tragedııasyn qoıǵany úshin Qazaq KSR Memlekettik syılyǵyna ıe boldy.
Árıne, «Sháken Aımanov kınoǵa qalaı keldi, kıno óneriniń erekshelikterin qandaı jaǵdaılarda ajyrata bastady?» degen suraqtar týyndaýy zańdylyq. Tulǵanyń kıno ónerine degen talpynysy men qyzyǵýshylyǵy HH ǵasyrdyń 30-jyldarynyń sońynda, dálirek aıtsaq, 1937 jyly Almaty qalasynyń irgesinde negizgi kórinisteri túsirile bastaǵan «Amangeldi» fılmimen tyǵyz baılanysty. «Lenfılm» kınostýdııasy júzege asyryp jatqan bul túsirilim týraly habar Sháken aǵaǵa syrttan kelmeıdi. Amangeldi róline túsýge teatrdyń bas rejısseriniń ruqsatyn alýǵa kelgen Elýbaı О́mirzaqovtan Sháken Aımanov túsirý tobynyń jetekshilerimen kezdesý uıymdastyrýdy suraıdy. Úlken ról alyp, izdenýge ýaqyt tyǵyz bolǵandyqtan, ol fılm rejısseri Moıseı Levınnen kópshilik kórinisterge qatysýǵa ruqsat alyp, tájirıbe jınaqtaı bastaıdy. Teatr men kıno ekeýi de drama ónerine jatatyndyqtan, kóbine kıno túsirýdiń tehnologııasyn túsinýge erekshe kóńil bóledi. Qastek aýylynyń mańyndaǵy túsirý alańyna árbir kelgeni kıno túsirý tobyna da óz paıdasyn tıgizbeı qoımady. Tipti fılm rejısseri qazaq turmysy men salt-dástúrleri boıynsha keńesshi retinde jıi aqyldasyp turǵany belgili.
M.Levın «Amangeldiden» keıin kelesi fılmi – «Raıhandy» túsiredi. Aımanovqa osy fılmdegi baıdyń qolshoqpary Sársen degen zııankestiń rólin usynady. Alǵash ret kınokamera aldynda obektıvke týra qarap, ról oınaýdy uly akter osy fılmde úırengen. Keıin «Abaı ánderindegi» – Sháriptiń, «Altyn múıizdegi» – Jaqannyń, áıgili Efım Dzıgannyń Nıkolaı Pogodın men Ábdilda Tájibaevtyń ssenarııi boıynsha túsirgen «Jambyl» fılmindegi Jambyldyń rólin oınaý múmkindigine ıe bolady. Bala kezinen aqyndar men jyrshylar álemine jaqyn ósken Shákenge bul beıne asa qymbat qana emes, sonymen qatar kókeıinde júrgen armanyna birtaban jaqyndatqandaı da edi.
Jambyl róline Sháken kezdeısoq jaǵdaıda bekitilse de, ol dańqty sýyrypsalma aqyn obrazyn oıdaǵydaı oryndap shyǵady. Áý basta baıdyń qolshoqpary bolǵan jaǵymsyz keıipkerdi oınaýy kerek bolǵan akterdiń qosalqy rólden basty rólge bekitilýiniń ózi qyzyq. Másele bylaı órbigen edi: fılm rejısseri Efım Dzıgan qart aqynnyń róline oryndaýshy taba almaı áýre-sarsańǵa túsedi. Onyń aldynan úmitker akterler birinen soń biri ótip jatady. Biraq rólge laıyq ártis tabylmaı qoıady. Dármensizdikten ábden qajyp, úmiti úzile bastaǵan rejısserdiń qulaǵyna kezdeısoq kúmbirlegen dombyranyń daýysy estiledi. Baıqatpaı, syrttaı baryp qarasa, jınalǵan adamdardyń ortasynda bir jigit keıipker aqynnyń rólin oınaǵan bolyp, qaljyń aralastyryp án aıtyp otyr eken. Onyń sheber oıynynan rejısser bir sıqyr baıqaıdy. «Men buryn kórmegen oryndaýshynyń oıynynan erekshe qarqynmen sharyqtaǵan ekpin men serpin sezildi, tipti meni baýrap áketti, – deıdi rejısser, – onyń daryny jyltyldap syrtyna shyǵyp turǵandaı boldy. Árıne, bul jerde áńgime onyń ánshilik sheberliginde emes – daýysy sonshalyqty kúshti deýge kelmeıdi, meni tańǵaldyrǵany – onyń tula boıynan esken áldebir kúshti sezim, kózderiniń ottaı janýy, búkil syrt keıpi, dombyrada erkin oınaýy, bet álpeti boldy. Osynyń bári biz qyzyqtap otyrǵan adamnyń erekshe akterlik qabiletin baıqatty. Tanystyqtan soń Aımanovty grım bólmesine ertip kelip, Jambyldyń grımin jasatqyzdym. Sodan keıin de bes-alty ret synaq ótkizildi. Biz Aımanovty jıyrma men júzge deıingi ártúrli jasqa beıimdep synadyq. Áıteýir portrettik uqsastyqqa jettik, Aımanovtyń qaıtalanbas qasıeti – ár usynylǵan jasqa óziniń akterlik keıpin túrlendire bilýinde edi».
Osy epıkalyq beıneni somdaý barysynda Sháken aǵanyń akterlik darynynyń keńdigi men tereńdigi aıqyndaldy. Aımanov qazaq halqynyń tarıhynda ózindik dańǵyl joly bar Jambyl aqynnyń tulǵalyq jáne daryndyq qalyptasý barysyn jan dúnıesinen ótkizip baryp, erekshe yjdahattyq, súıispenshilik hám tereń oı-sezimmen oınap shyqty. Osynyń nátıjesi ártistiń el aldyndaǵy abyroıynyń bir sátte jáne múltiksiz asqaqtaýyna jetkizdi. Kórermen Shákenniń somdaǵan Jambylyn óte jyly qabyldady, sebebi ártis uly aqynnyń daryny men rýhyn meılinshe shynaıylyqpen sýretteı aldy. Osy fılm Aımanovtyń kınorejısserlik bolashaǵyna da jol ashty deýge ábden bolady.
О́mirine túbegeıli tóńkeris jasaǵan aıtýly oqıǵadan keıin Sháken Aımanov shyǵarmashylyq qabiletine súıene otyryp, kıno ónerimen tyńǵylyqty aınalysýdy negizgi maqsaty etip qoıady. Kóp uzamaı-aq tájirıbeli rejısserlerdiń kómegimen fılm túsirýdi bastap ta ketedi. Alǵashqy eki fılmin lenıngradtyq rejısser K.Gakkelmen birge 1954 jyly túsiredi. Olar – Qozy Kórpesh pen Baıan Sulý týraly óte belgili epos negizinde jasalǵan «Mahabbat týraly ańyz» jáne kóshpeli malshynyń qyzynyń taǵdyryn baıandaıtyn «Dala qyzy» bolatyn. Olardan keıin M.Volodarskıımen birge tyń ıgerý taqyrybyn arqaý etken «Biz osynda turamyz» (1956) fılmin túsiredi. Al budan keıin Sháken Aımanovtyń óziniń qoıýshy rejısserligi bastaldy.
Aımanovtyń kınoónerindegi shyǵarmashylyq qarqyny zamandastaryn tańyrqatpaı qoımady. Eń bastysy, ol bir janrlyq baǵytty ustanbaı, dramany da, tragedııany da, shytyrman oqıǵany da, tipti eń kúrdeli janr sanalatyn komedııany da, mýzykalyq komedııany da qaımyqpastan ıgergeni kórermenniń zor qoldaýyna ıe bolǵany belgili. Ásirese 1957 jyly túsirgen «Bizdiń súıikti dáriger» atty tamasha komedııasy kórermenniń kózaıymyna aınaldy. Ol fılm búgingi kúnge deıin óziniń kóńildi, jarqyn atmosferasymen kórermen suranysynyń joǵary deńgeıinen túspeıtin shyǵarmalardyń qatarynda. Bul túsinikti de, sebebi eń aldymen, qazaq óneriniń has sheberlerine arnalǵan fılm-eskertkish deýge bolady. Onda Elýbaı О́mirzaqov, Shara Jıenqulova, Serke Qojamqulov, Hadısha Bókeeva, Bıbigúl Tólegenova, Ermek Serkebaev, Iýrıı Pomeransev, Evgenıı Dıordıev, Rahııa Qoıshybaeva sekildi qazaq óneriniń taǵy da basqa kóptegen sańlaqtarynyń qaıtalanbas beınesi qaldy.
«Taqııaly perishte» (1968) atty rejısserdiń ekinshi komedııalyq fılmi de elimizdiń kórermenderiniń, kınofestıvaldardyń asa zor yqylasyna bólendi. Bul fılm KSRO elderi shyǵarǵan úzdik komedııalyq týyndylarynyń qataryna endi jáne áli kúnge deıin halyq súıip kóretin shyǵarmalardyń biri. Sháken aǵanyń keńestik partııanyń ústemdigi shyńyna jetip turǵan ýaqytta partııa qyzmetkeriniń psıhologııasyn qoryqpaı kórsetken «Bir aýdanda» (1960) atty fılmin de atap ótýimiz kerek.
Sýretkerdiń «Aldar kóse» (1964) jáne «Atameken» (1966) fılmderi – qazaq kınosynyń tarıhynda ózindik orny bar, tereń oıly shyǵarmalar. «Aldar kósede» rejısser basty róldi ózi oınady. Fılmniń mazmuny men taqyryby adamgershilik úshin kúreske, jaqsylyq pen zulymdyqtyń araqashyqtyǵyn túsinýge shaqyratyny belgili. Al «Atameken» fılmi Otan, týǵan jer degen qasıetti uǵymdardy soǵys taqyryby arqyly kórsetedi. Oljas Súleımenov fılm ssenarııin Sháken aǵanyń suraýy boıynsha «Atameken» óleńiniń jelisimen jazǵanyn aıtady. Bul onyń alǵashqy jazǵan ssenarııi eken. Kóptegen kórinister men oıǵa jeteleıtin dıalogtardyń sol kezdegi senzýranyń nusqaýymen alynyp tastalǵanyn aıta kele, Sháken Aımanovtyń osy mekemeniń alyptarymen ár kórinis, ár epızod úshin kúreskeni, sondaǵy batyrlyǵyna rıza bolǵanyn erekshe atap ótedi. Ataqty aqynnyń da ata-tegi Baıanaýyl jerinen ekeni barshaǵa belgili. Aımanov osyndaı qıynshylyqtardy bastan keshe otyryp, poetıkalyq negizi bar taqyrypty fılm-támsil (fılm-prıtcha) janrynda sheshedi. Oljas Súleımenov ol kezde «Qazaqfılm» kınostýdııasynyń bas redaktory qyzmetin atqardy. Aqyn sol kezdegi kınostýdııa atmosferasyn bylaı sýretteıdi: «Men sol alpysynshy jyldary stýdııanyń ssenarlyq alqasyn basqardym, tulǵa retinde qalyptasýym da osy ujymda ótti. Onyń jany, jetekshileri – Sháken Aımanov, Májıt Begalın, Sultan Qojyqov bolatyn. Kınodaǵy osyndaı mektepten Baýyrjan Momyshuly, Ilııas Esenberlın, Ákim Tarazı, Qalıhan Ysqaqov, Saıyn Muratbekov, al bizge deıin Ǵabıt Músirepov te ótken».
Jan-tánimen teatr sahnasyn qurmetteıtin Aımanov osylaısha kınoǵa birjola aýysyp ketedi. Jıyrma jyl ishinde ol jıyrma fılmde akter, qoıýshy-rejısser, ssenarıst bolyp qyzmet atqardy. 1953 jyly «Qazaqfılmniń» kórkemdik jetekshisi, on jyldan soń Qazaqstan kınematografıster odaǵyn quryp, onyń Basqarma tóraǵasy bolady. Qazaq kınoóneriniń kúndelikti ómirinen bastap, onyń damýy úshin qolynan kelgeniniń bárin jasady. Sháken aǵanyń basty maqsattarynyń biri – kıno úderisine shyǵarmashylyq ıntellıgensııa men jastardy tartý boldy. Jastarmen óziniń tájirıbesin bólisýge, olardyń kıno salasynyń mamandary bolyp qalyptasýyna kóp kóńil bóldi. Máselen, Máskeý memlekettik kınematografııa ınstıtýtynyń stýdentterimen múmkindiginshe kezdesip turýdy umytpaıtyn.
«Sháken Aımanovqa aparar jolymnyń basynda men Efım Efımovıch Aronnyń «Botagóz» jáne «Ertistiń qolaısyz jaǵalaýynda» degen eki fılmine tústim, – deıdi Asanáli Áshimov, – men ol kezde kıno degenniń ne ekenin, ekranda beıneler jasaý, qaı keıipkerdi qalaı oınaý kerek ekenin bilmeıtinmin. Aýyldan kelgen meniń jalpy óner týraly túsinigim de az bolatyn. Solaı bola tura «Amangeldi» fılmin qaıta-qaıta kóretinmin, ár kórgen saıyn Qudaıdan súıikti keıipkerimdi aman qaldyrýyn tileıtinmin. Sóıtip júrgende, 1962 jyly Aımanov meni jas aýdandyq partııa komıteti hatshysynyń róline shaqyrdy, al Sháken aǵa men Evgenıı Iаkovlevıch Dıordıev jasy úlkenirek hatshylardyń rólin oınady. Bul «Bir aýdanda» fılmi bolatyn. Men 24 jasta bolsam da, aǵalarymnan uıalatynmyn. Qalaı turý kerek ekenin, qolymdy qaıda qoıarymdy bilmeı qınalatynmyn. Aımanov sol akterlik kemshilikterimdi keıipkerimniń bolashaq beınesine negiz etip aldy. Men ol kisiniń aıtqanynan shyqpadym, ómirge, ekranǵa qatysty kózqarastary men shyǵarmashylyq keńistikti uıymdastyrý tásilderi maǵan ózinen-ózi kóshe bastaǵandaı kórindi. Al «Jol qıylysy», «Án qanatynda», olardan keıingi «Atamannyń aqyry» fılmderinde birjolata oǵan úırenip kettim. Tipti «iri plandardy» túsirgende Sháken aǵa obektıvtiń ózi bolyp, dál aldymda bajyraıyp qarap turǵanda da qaımyqpaı oınaı beretin boldym. Túsirilgen kórinis oıdaǵydaı bolsa jandanyp: «Stop» degen sózdi erekshe kóńilmen aıtatyn. Meniń de ishim jylyp qoıa beretin. Ol urysý degendi bilmeıtin. Uzaq túsindirip jatpaıtyn. Intonasııasynan bári bilinip turatyn. Bir sózben kóp nárseni aıtatyn. Meniń «Atamannyń aqyryndaǵy» akterlik jumysyma rıza bolatyn. Kóp maqtamaıtyn da. Birde maǵan jaqyndap: «Jaqsy, balam, Chadıarovyń oıdaǵydaı!», – dep qysqa qaıyrdy. Nátıjesin keıin Máskeýde óz qulaǵymmen estidim. Kıno úıinde bolǵan fılmniń tusaýkeserinen keıin oǵan belgili rejısser Grıgorıı Chýhraı: «O, Sháken, sen detektıvti jaqsy meńgeripsiń, men saǵan uqsas taqyryp usynsam qalaı qaraısyń?, – degende: – Joq, Grıgorıı, men kópten beri «Abaı» epopeıasyn túsirsem degen oıda júrmin, akterim de daıyn» dep maǵan qaraǵanynan áńgime men týraly ekenin túsine qoıdym. Biraq ókinishtisi, ol iske aspaıtyn jospar edi... Akterlik sheberliktiń qalyptasýy kezeńinde jolym bolyp Sháken aǵamen kezdeskenim búkil bolashaǵymdy aıqyndady. Arnaıy maǵan sabaq bermese de, ol – meniń Ustazym, boıymdaǵy shyǵarmashylyq bolmystyń bári sol kisiden!» deıdi búgingi teatr men kıno óneriniń abyz aqsaqaly Asekeń.
«Atamannyń aqyry» Sháken Aımanovtyń da aqyry boldy. Fılm Qazaqstannyń Memlekettik syılyǵyn ıelendi. Osylaısha, óziniń de sheberlik shyńyna kóterilgenin dáleldedi. Fılm jalpy qazaq kınosynyń saıası detektıv janryn oıdaǵydaı ıgergeniniń belgisi boldy. Rejısserlik sheberlikpen jasalynǵan bul fılm qazaq kórkemsýretti kınosyn jańa kásibı deńgeıge kóterdi. «Atamannyń aqyrynyń» jalǵasyndaı sanalatyn «Transsibir ekspresi» fılmin Sháken Aımanovtyń shákirti, kınorejısser Eldor Orazbaev túsirdi. Bul fılm de kórermenniń zor yqylasyna bólendi jáne kórermeni kóp úzdik shyǵarmalardyń qataryna endi.
Endi «Abaı» epopeıasyna daıyndalamyn dep júrgen Sháken Kenjetaıuly «Atamannyń aqyry» fılmin kıno ónerinde qalyptasqan dástúrli tártippen KSRO kınematografııa boıynsha memlekettik komıtetine oıdaǵydaı tapsyryp, syrtqa shyqqan kezde, ony kezdeısoq jaǵdaı kútip tur eken. Máskeýdiń Gorkıı kóshesinde avtokólik qaǵyp ketedi. Alǵan jaraqaty dárigerlerdi sharasyz etken osy óte qaıǵyly jaǵdaı áli de bizdiń qazaq kınoóneriniń jadynda zor qasiret bolyp qala beredi.
Teatr jáne kıno rejısseri, mádenıet maıdanynyń aty men abyroıy jer jarǵan qaıratkeri, birtýar daryny, tasqyndaǵan ártis, aqyn-jyrshylardyń án salý dástúrlerin jalǵastyrýshy, qaı ortany bolsyn óziniń qyzyqty áńgimelerimen baýrap alatyn kópshil, ótkir syqaq pen qaljyń oıyndardyń sheberi, jomart jáne márt azamat... – osynyń bári bir Sháken Aımanovqa tán qasıetter. Sháken Aımanov – adamgershilik pen qaıyrymdylyqtyń, adamsúıgishtik pen ultjandylyqtyń ǵalamshary. Qaıtalanbas fenomen! Onyń jarqyn beınesi, asqaq armandary men jobalary ár qazaq kınogeriniń jadynda, onyń fılmderi men rólderi fotografııalar men taspalarda máńgilikke qaldy. Al ol qysqa ómirin sarp etken qazaq kınoóneri búginniń talaptaryna saı baǵytta damyp, jyldan-jylǵa óristep keledi.
Slambek TÁÝEKEL,
kınorejısser, prodıýser, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri
