Joshy ulysy jáne qypshaqtar

Belgili tarıhshy ǵalym Z.Qınaıat­uly­nyń paıymdaýynsha, Joshy ulysynyń memleket qurýshy etnosy – qypshaqtar. Eýropa saıahatshylary olardy «koman», «kýman» (V.Rýbrýk, P.Karpını), orys­tar «polovsy» dep atady. Qypshaq tobynyń bir­lestigine pechenegter, qarluqtar, túr­geshter, azkishiler, ıemek, qımaqtar, naı­man, kereılerdi de engizip atady. Tek qana qypshaqtyń ózi 10 taıpadan qura­lyp, Orta Azııany alyp jatty. Son­dyq­tan da Eýrazııa aımaǵyn alyp jatqan kóshpelilerdiń mekenin «Dashty Kıpchak», ıaǵnı «Qypshaq dalasy» dep atasa, elin «Dashty Kıpchak mamalakaty» dep atady.

HI–HIV ǵasyrlarda Eýrazııa qurly­ǵyn­da qypshaqtar bedeldi qaýym bol­ǵanyn sol zamanda mátelge aınalǵan qus­tyń súti týraly jumbaqtan-aq túsinýge bolady. «Kodeks kýmanıks» sózdigi de osyǵan kýá.

Joshy-Qypshaq memleketiniń saıası tarıhy, halqynyń etnostyq quramy Ál-Omardyń eńbeginde jazylǵan.

Arab túpnusqalarynda Joshy uly­­­synda sultandar men noıandarǵa qur­met kórsetkende, eń áýeli mońǵol, odan soń qypshaq, úshinshi dárejede bas­qa túrkiler ultynyń ataýy kór­se­ti­lip, dıplomatııalyq tizimge engizilgen.

1222 jyly Kýbanda alandarmen mońǵol qoly betpe-bet keldi. Kýbandaǵy turǵylyqty qypshaqtardy alandar odaqtastyqqa tartyp, mońǵol áskerlerine birigip soqqy bermekshi bolady. Sonda Súbedeı bastaǵan mońǵol qolbasshylary qypshaqtarǵa arnaıy sálem joldap: «…Siz ben bizder jaqyn týystarmyz. Alandar jatjurttyqtar. Biz senderge jaý emespiz» degen derekti 1230–1231 jyldary Ibn ál-Asır tarıhı jazbasynda jazyp qaldyrǵan. Súbedeı qolbasshynyń osy sózinen keıin Kýbandaǵy qypshaqtar alandardy tas­tap ketken. Mońǵol qoly alandardy kúırete jeńip, Súbedeı qypshaqtarǵa mol syı-sııapat kórketken.

Keshikpeı Kýban qypshaqtary mońǵoldarmen kelispeı qalady da, rýsqa arqa súıeýge bet burady. 1223 jyly rýstar Kıevte jıyn ótkizip, mońǵol qolymen soǵysýǵa qypshaqtardy odaqtastyqqa tartady. Bul oqıǵadan habardar bolǵan mońǵol qolbasshylary: «Biz óz qypshaqtarymyzdyń basyn biriktirý úshin júrmiz. Rýstar, sendermen isimiz joq, sender qypshaqtarmen odaqtasýdan bas tartyńdar» dep rýstarǵa arnaıy elshi jiberedi. 1223 jyldyń 31 mamyrynda bastalyp, úsh kúnge sozylǵan bul qyrǵyn soǵysqa qypshaqtardyń ­50 000, rýstardyń 80 000 qoly moń­ǵol­darǵa qarsy turǵanymen, 25 000 ǵana áskeri bar mońǵol jaǵy áskerı taktıkalyq basymdylyqpen orys-qypshaqtyń 130 000 qolyn talqandap, birneshe bedeldi knıazin qolǵa túsiredi.

Mońǵoldar Qypshaq dalasyna kirgen kúnnen bastap qypshaqtarsyz Eýrazııany ustap turý múmkin emestigin jaqsy túsingen. Onymen qatar qypshaqtardyń arǵy tegi bir ári kıiz týyrlyqty kóshpeliler bolǵandyqtan, salt-sana, dúnıetanymy uqsas týys­tas halyq. Sondaı-aq Joshy-Qypshaq ulysynda memlekettik til qypshaq tili bolǵanyn Ibn Arabshah jazbasynan naqty derek ala alamyz. Eýropanyń saýdagerleri, mıssıonerleri, saıahatshylary búkil Mońǵol ımperııasy jerinde qypshaq tili eń basty qatynas quraly bolǵanyn málimdeıdi. Áıgili Plano Karpını, G.Rýbrýktar Eýropadan Qytaıǵa deıin júrgen jolynda búkil ımperııa qypshaq tilinde qatynasatyny týraly derek qaldyrǵan. Fransııa mıssıo­neri Pashalıı qypshaq tilin uıǵyr alfavıtimen úırengenin aıta otyryp, «ıbo etot ıazyk ı pısmo naıbolee ýpotrebıtelnyı vo vseh sarstvah ı ımperııah tatar, persov, holdeev, medov, a takje Katae (Kıtaı)» deıdi. Venesııalyq saýdager Pegolotıı «La rrastisa della mercatura» atty joljazbasynda qytaı eline barǵanda qypshaq tilin biletin qyzmetshi jaldap alý kerektigin aıtyp, saýdagerlerge keńes beredi.

1224 jyly Batý han zamanynan bas­tap Joshy ulysynyń Horezm, Úrgenish, Syǵanaq, Otyrar, Saraı, Iangı (Taraz), Iаsy (Túrkistan), Saıram, Saýran, Jent, Gúlstan qalalarynda altyn, kúmis, jez aqsha shyǵaryp, saýda qatynasy men alym-salyqtyń aınalymyna engiz­gen. Joshy ulysynyń jekelegen qalalar men aımaqtarynyń aınalymǵa engizgen teńgeleriniń syrtynda, jekelegen handardyń atymen aqsha quıyp aınalymǵa shyǵarǵan. Onda: Batý, Berke, Kebek, Toqtaı, О́zbek, Jánibek, Berdibek, Naýryzbaı, Qyzyr, Qaıyrbolat (Mir-Bolat), Sultan Mýhamed, Mahmýd Iаalavachtyń uly Horezm ámiri Masýda, Toqtamysh, Shádibek handardyń atymen 1420 jylǵa deıin kúmis, jez aqshalardy jasap, búkil ulys terrıtorııasynda erkin aınalymǵa engizilip turǵan.

Joshy memleketi óz ishinen eki úlken handyqqa bólingen. Joshynyń úlken uly Orda Ejenniń ıeligin «Kók Orda» dep, Batýdyń ıeligin «Aq Orda» dep atap, batys qypshaqtardyń úlesine bergen. Batý han dástúr bo­ıynsha elin úshtik júıemen basqarǵan. Arab túpnusqalarynda Batýdyń ıeligin Qypshaq handyǵy dep ataǵan. Handyqtyń ortalyǵy Edil darııasynyń boıyndaǵy Saraı qalasy, oń qanaty Qyrym, buny Deshti-Qypshaq nemese Qypshaq dalasy dep ataǵan. Parsy tarıhshysy Hamdallah Kazvınıdiń (1281–1349) dereginshe, Edil, Don boıy buryn Hazar dalasy dep atalǵan bolsa, HIV ǵasyrdyń basynan Qypshaq dalasy atanǵan. Batý han ıeliginiń shyǵys shekarasy Shaǵataı handyǵymen shektesken. Joshy-Qypshaq memleketi elin áskerı-ákimshilik 10 aımaqqa bólip basqar­ǵany týraly Egıpettegi Mámlúk mem­leketiniń eń sońǵy ensıklopedııasyn jasaǵan ǵalym Abýl-Abbas Ahmed Shıha­bad dın ál-Mısrı ál-Kalkashandı ja­zyp qaldyrǵan.

I. Horezm aımaǵy. Qııat, Úrgenish, Kishi Úrgenish (Hıýa), Zamahshar, Hazarasp, Darǵan, Farab (Otyrar), Myńqyshlaq. Soltústik shekarasy Aqtaý, shyǵys soltústigi Qarataýmen shektelgen. Negizgi halqy – túrkiler.

II. Deshti-Qypshaq. Bul aımaqtyń jer kólemi Horezm aımaǵynyń terrı­to­rııa­synyń 1/3-ine teń. Negizgi halqy – qyp­­shaq­tar. Han ordasy Saraı qala­synda ornalasqan. Munda Atamalık Jýveı­nıdiń habarlaýynsha, qypshaq, moń­ǵol, rýs, alan, cherkes, grek, bulǵar ómir súrip, Mysyr, Iran, Sırııa, Rımniń saý­da­­gerleri men saıahatshylary qaptaǵan qala bolǵan.

III. Hazar. Munda Daǵystan jerindegi hazarlardyń ejelgi astanasy Balanjar bolǵan degennen basqa málimet joq. Negizgi halqy – qypshaqtar.

IV. Qyrym. Bul aımaqqa Qyrym, Solhat (baıyrǵy Qyrym), Sýdaq, Qafa (Feodosııa), Úkek qalalarymen qatar Azaýly boıynyń batys jaǵynyń biraz jeri qamtylǵan. Negizgi hal­qy – qypshaqtar, azdaǵan orystar. Joshy-Qypshaq memleketiniń syrtqy qatynas, saýda-sattyqtyń kúre joly bolǵandyqtan, han ordasyn jaǵalaıtyn arıstokrattar, qypshaqtar jáne ártúrli ulttyń ókilderi osynda ómir súrgen.

V. Azaýly aımaǵy. Jer kólemi Qyrym aımaǵynyń jer kóleminiń 1/4-ine­ teń. Bul aımaqtyń qaramaǵynda Azaýly, Kerch qalalary bolǵan.

VI. Cherkes aımaǵy. Jer kólemi Deshti-Qyp­shaq pen Azaýly aımaǵynyń ter­rı­­to­rııa­­syn qosqanmen teń. Halqy – qyp­shaq­tar.

VII. Bulǵar aımaǵy. Jer kólemi Deshti-Qypshaq pen Qyrym aımaǵynyń ter­rıtorııasyn qosqanmen teń. Han Orda­sy bul qalany Aqcha-Kerman (búgingi Dnes­trov­skııdegi Belgorod qalasy). Ekinshi úlken qalasy Sary Kerman, Qyrym túbeginiń batys ońtústigindegi ejelgi grekterdiń qala-ulys jurtyna ornalasqan.

VIII. Ýlak nemese Valakııa. Rýmy­nııa­nyń Volahın knıazdigi. 1324 jyldary táýelsiz ómir súrgen.

IH. As nemese Alan aımaǵy. Qyrym túbe­gindegi Joshynyń batys Ordasynyń qara­­shalary (krepostnoı) kóptep orna­las­­­qan. Negizgi halqy parsy tildi, hrıs­tıan dindi. Olardyń basshysy túmen noıan­­­­darynyń dárejesinde han atalady. Olar – búgingi osetınderdiń babalary. Ýz­­bek­ han bıligi aıaqtalǵanǵa deıin alandar taý shatqaldarynda shetkeri ómir súrgen.

H. Oros aımaǵy. Joshy-Qypshaq ulysynyń musylman aımaqtarynyń batys, batys soltústik jaǵyna ornalasqan. Bul aımaqtyń shekarasy batysta frank­ler nemese Batys Eýropamen, shyǵysy Bulǵar aımaǵymen, shyǵys soltústigi Holman jerimen shektesedi. Orystildi, hrıstıan dindi.