Kollajdy jasaǵan – Záýresh SMAǴUL, «EQ»
Jýyrda Jambyl aýdany Taran aýyldyq okrýgine qarasty Balǵabek aýylynda tórt balanyń qol-aıaǵyn baılap-matap, uryp-soǵyp, pyshaqpen qorqytqan er adamnyń qatygezdigi áshkere boldy. Jalǵyzbasty, 2-toptaǵy múgedek áıeldiń úıine basa-kóktep kirgen er adam onyń tórt balasyn aıamaı uryp-soqqan. Balalardyń janushyra jylaǵan daýsyn estip kelgen kórshileri olardy qatygezdik qurbany bolýdan arashalap qaldy. Bul kezde balalardyń anasy úıde bolmaǵan.
Kóp uzamaı Almaty oblystyq polısııa departamentiniń basshysy Baýyrjan Álenov kúdiktiniń qolǵa túskenin habarlady. «Kámeletke tolmaǵan balalarǵa shabýyl jasaǵan kúdikti qamaýǵa alyndy. Qazirgi ýaqytty ol aýdandyq polısııanyń ýaqytsha ustaý ızolıatorynda otyr, tergeý júrgizilip jatyr. Aıta keteıik, kúdikti Almaty oblysynyń Qarasaı aýdanynda ustaldy. Tergeý barysyn jeke baqylaýyma aldym. О́zge aqparat Qylmystyq-prosessýaldyq kodekstiń 201-babyna sáıkes jarııa etýge jatpaıdy», dedi ol.
Osy oqıǵadan keıin oblystyq densaýlyq saqtaý basqarmasynyń ókilderine habarlasyp, kúdiktiniń qolynan japa shekken balalardyń jaı-kúıin surap- bilgen edik. Balalardyń úlkeni – 13, odan keıingileri – 12, 10 jáne eń kishisi 8 jasta eken. Er adamnyń qolynan ońbaı qorlyq kórgen tórt balanyń ekeýine ambýlatorııalyq em taǵaıyndalsa, mıy shaıqalyp, qatty jaraqat alǵan kishisi Almaty oblystyq kópsalaly klınıkalyq aýrýhanasynyń balalar bólimshesine jatqyzylǵan. Dárigerler tórtinshi balanyń densaýlyǵyna esh zaqym kelmegenin anyqtaǵan.
«Qorlyq kórgen 4 balanyń biri aýrýhanaǵa jatqyzyldy, qalǵan úsheýi analarynyń janynda. Olarmen mektep psıhologteri jumys istep jatyr», dedi Almaty oblysy boıynsha Bala quqyǵy jónindegi ýákil Aıgúl Esimbekova.
Beıkúná balalarǵa zábir kórsetken kúdikti zań aldynda óz jazasyn alar. Áıtse de, bala júreginde qalyp qoıǵan qorqynysh pen úreıdiń emdelýi ońaıǵa soqpasy anyq. Qatygezdik pen zorlyq-zombylyqqa ushyramaı, meıirim men mahabbatqa qundaqtalyp ósken balanyń bolashaǵy jarqyn, maqsaty aıqyn bolaryn ár ata-ana men janashyr jaqyndary qaperden shyǵarmasa eken.
Qoǵamnyń keseline aınalǵan bul keleńsizdik Almaty oblysy ákimdiginiń janyndaǵy kámeletke tolmaǵandardyń isteri jáne olardyń quqyqtaryn qorǵaý jónindegi komıssııa otyrysynyń basty taqyrybyna da aınaldy. Oblys ákiminiń birinshi orynbasary Nurlan Ábdirahym tóraǵalyq etken otyrysqa komıssııa músheleri men prokýratýra ókilderi, quqyq qorǵaý qyzmetkerleri, aýdan ákimderiniń orynbasarlary qatysyp, kún tártibinde ózekti 6 máseleni talqylady.
Jıynda kámeletke tolmaǵandardyń isteri jáne olardyń quqyqtaryn qorǵaý jónindegi komıssııa hatshysy Aıǵana Asanova byltyrǵy jyly kámeletke tolmaǵandar arasyndaǵy quqyq buzýshylyqtar týraly baıandady. 2023 jyly balalar arasynda 112 qylmys jasalǵan. Bul san aldyńǵy, ıaǵnı 2022 jylmen salystyrǵanda 58,9 paıyzǵa ósken. Onyń deni qorqytyp-úrkitý, qorlaý, uryp-soǵý faktilerin quraıdy. О́kinishtisi sol, bul kórsetkish jyl saıyn eselenip keledi. Balalardyń quqyǵyn qorǵaý maqsatynda memlekettik organdar tarapynan júrgizilip jatqan keshendi sharalarǵa qaramastan, jasóspirimderdiń zardap shegýi tyıylmaı tur.
Eń soraqysy, kámeletke tolmaǵandarǵa qarsy jynystyq qylmystyń 109 deregi tirkelgen. Onyń 38-i – zorlaý, 35-i – seksýaldyq sıpattaǵy zorlyq-zombylyq, 29-y – basqa da nápsilik sıpattaǵy áreket, 5-eýi jas balalardy azǵyndyq jolǵa salý.
Halyqtyq tárbıeniń qaımaǵy buzylmaǵan Balqash aýdany boıynsha zorlaý men jynystyq sıpattaǵy zorlyq-zombylyq árekettiń 18 dereginiń tirkelýi de – jaǵa ustatarlyq jaıt. «Kámeletke tolmaǵandarǵa qatysty seksýaldyq sıpattaǵy qylmystardyń kóshin osy aýdan bastap tur. Munda jasóspirimderdiń kóbi balalar qamqorshylarynyń qatygezdigine tap bolǵan», dedi baıandamashy.
Balqash aýdany ákimdigi janyndaǵy kámeletke tolmaǵandardyń isteri jáne olardyń quqyqtaryn qorǵaý jónindegi komıssııanyń quramy bekitilip, 2023 jylǵa arnalǵan jumys jospary negizinde kezekti 24, kezekten tys 18 otyrys ótkizilgen. Hattamalar boıynsha memlekettik organdarǵa naqty tapsyrmalar berilmegenin, tek «baıandamalar nazarǵa alynsyn» degen qurǵaq sózben ǵana shektelgenin synǵa alǵan Aıǵana Asanova komıssııanyń qujattary da tolyq emestigin, mundaı jaýapsyzdyq jarǵa jyǵatyndyǵyn ashyp aıtty.
«Baqytty jáne qaýipsiz balalyq shaq» jobasy aıasynda aýdanda qurylǵan mobıldi top ógeı áke-sheshemen turatyn 88 otbasy men probasııalyq baqylaýdaǵy 25 otbasyn aralaý kezinde Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodekstiń 127-babymen – 1, 73-babymen – 3, 440-babymen – 1, 442-babymen 2 adamdy ákimshilik jaýapkershilikke tartqan. Odan bólek mobıldi top psıhologtiń áńgimelesýi kezinde kámeletke tolmaǵan balalarǵa qatysty joǵary synyp oqýshylary men muǵalimder tarapynan býllıngtiń 3 faktisi jáne ógeı áke tarapynan kámeletke tolmaǵan balany uryp-soqqany týraly 3 derek anyqtalǵan.
«Qoǵamdaǵy otbasynyń mańyzdylyǵy, reprodýktıvti densaýlyq, otbasyn josparlaý, túsikterdiń, stress pen depressııalyq jaǵdaılardyń, jazataıym oqıǵalar men jaraqattanýdyń, qatygezdik pen zorlyq-zombylyq problemalarynyń aldyn alý máseleleri boıynsha uldar men qyzdardyń habardar bolý deńgeıin arttyrý maqsatynda oblysta jastar densaýlyǵyna qatysty 10 ortalyq jumys isteıdi. Bul ortalyqtarda gınekolog, dermatovenerolog, psıholog, zańger, áleýmettik qyzmetker bar. О́tken jyly 4 836 adamǵa dárigerler konsýltasııalyq kómek kórsetti», degen oblystyq densaýlyq saqtaý basqarmasy basshysynyń orynbasary Elmıra Imanǵalıeva kámeletke tolmaǵandarmen ashyq pikirlesip, olardyń tárbıesine ata-ana, qoǵam bolyp jiti kóńil bólý qajettigin atady.
Jasóspirimder isi talqylanǵan komıssııa otyrysynda oblys prokýrorynyń aǵa kómekshisi Baýyrjan Bımoldanov turmystyq zorlyq-zombylyq qurbandaryna áleýmettik kómek kórsetýdiń mańyzdylyǵyn aıtty. О́tken jyly turmystyq zorlyq-zombylyq qurbandaryna áleýmettik kómek kórsetý ortalyǵyna 220-dan asa adam qabyldansa, onyń ishinde 56 ana men 164 bala bar.
Sondaı-aq ol qorǵanshylyq pen qamqorshylyq organdarynyń kemshilikterin ataı kele, olardyń jaýapkershiligi men saýatyn arttyrýda qaıta oqytý qajettigin alǵa tartty. Bilim salasyna jaýapty mamandardyń jumysyna salǵyrttyǵyn, muǵalimderdiń oqýshylardy uryp-soǵý faktilerin jasyratynyn, onyń sońy sýısıdke jetkizetinin qadap aıtty.
Komıssııa otyrysynda kópbalaly ana, «Ádil» qaıyrymdylyq qorynyń jetekshisi Oksana Ádilmyrzaqyzy ýákiletti organdardyń jumysyna kóńili tolmaıtynyn, zorlyq-zombylyqqa ushyrap, zardap shegýshiler tarapynan tıisti organǵa emes, qoǵam belsendilerine qońyraý jıi soǵylatynyn alǵa tartty. «Buǵan eń aldymen ár aýdandaǵy qorǵanshylyq pen qamqorshylyq bólimderinde bir ǵana maman jumys isteıtindigi sebep. Sol sebepti mamandar qataryn kóbeıtý qajet», dedi ol.
Komıssııa jumysyn qorytyndylaǵan Nurlan Ábdirahym kún tártibinde qaralǵan barlyq másele sheshim tabýy úshin tıisti mekemelerge tapsyrma berip, jasóspirimder isinde jaýapsyzdyq tanytqandarǵa qatań eskertý jarııalady. Byltyrdan beri prokýratýra, quqyq qorǵaý organdary jáne psıhologterdiń birlesken jumysyn úılestirý máselesi birneshe márte kóterilse de kóńil kónshiterlik qyzmet atqarylmaǵanyn aıryqsha synǵa aldy. Sol sebepti barlyq aýdandaǵy ákim orynbasarlaryna, qorǵanshylyq pen qamqorshylyq bóliminiń mamandaryna sógis berildi.
Oblysta 432 jalpy bilim beretin mektep, 48 kolledj bar. О́tken jyldyń qańtarynan bastap bilim berý uıymyn sıfrlyq platformada tirkeý úderisi bastalǵan. Maqsaty – zorlyq-zombylyqqa ushyraǵan jáne devıantty, sýısıdtik minez-qulyq tendensııalary bar kámeletke tolmaǵandardy erte anyqtaý. Komıssııa otyrysynda balalarǵa qatysty zorlyq-zombylyq pen qatygezdiktiń aldyn alýda ógeı ákelerimen jáne ógeı sheshelerimen birge turatyn otbasylarǵa monıtorıng júrgizilgeni, bul úshin «táýekel» tobyn anyqtaý boıynsha kámeletke tolmaǵandarǵa qosymsha psıhologııalyq zertteýler júrgizilgeni baıandaldy. Zertteý nátıjeleri boıynsha Jambyl aýdanynda «táýekel» aımaǵyna túsken kámeletke tolmaǵandardyń eń kóp sany anyqtalǵan. Komıssııa músheleri 11 otbasyna baryp, vedomstvoaralyq tásil, ómirlik qıyn jaǵdaıǵa tap bolǵan árbir otbasy úshin jergilikti jerlerde sheshim qabyldaýǵa kómektesken.
Almaty oblysy
