Jylqydan nege jyraqtap baramyz?

 Maldy máshınemen baǵý

Maqala osy jaıly bolatyn. Atqa miný dástúrinen alshaq ketken bizdiń halyqtyń buǵan syltaýy ne? Jylqy joq emes qoı. Saralap kórelik.

Atakásipten ajyramaǵan bu­ryn­ǵylardyń izin qýǵan qa­zir­gi býyn, shúkir, mal basyn kó­beı­­týge qushtar. Biraq keıbir oqy­ǵandardyń pikirinshe, qazirgi qazaqtyń mal baǵýdan qyry ketken. Mal baqpaq túgili atqa otyratyn qazaqty da sırek kóresiz. Osylaı deıdi. Keı-keı jerin m­oıyn­daǵanmen, tórt túlikti kó­beıtip, ata dástúrden qol úz­beýge tyrysyp baqqandar bar.

Bir kórgen jaıt bar. Osydan kóp jyl buryn aýyldaǵy qazaqtyń úıinde bir-bir jylqy turatyn. Baılaýda turǵan muny minis at deıtinbiz. Osymen syrtta jaıylatyn malyn qaraıtyn. Túgeldeıtin, qajetin aýylǵa aıdap ákelip, so­ıysqa jaratatyn.

Qazir múlde basqa. Atqa minip, mal qaıyrý turmaq, qoı kezektiń ózin kólikpen baǵatyndar bar. Jylqyny qaraýǵa da mashına ne motosıkl jaqsy bolyp tur. Jeńili osy deıdi malshy qaýymnyń ózi de. Aıylyn tartyp, atqa mingennen, áp-sátte «jeldirtip» óte shyǵar tehnıkany táýir kóredi ǵoı. Bul da durys shyǵar.

Atqa minýdiń paıdasyn buryn­ǵylar ábden bilgen be?! Qarly bo­randa adasyp, at ústinde qal­ǵan adamnyń tońbaý syry jaıly oqyǵanym bar. О́ıtkeni jyl­qynyń qalypty temperatýrasy adamnyń dene qyzýynan bir jarym gradýsqa joǵary bolatynǵa uqsaıdy. Iá, jylqynyń syrtqy temperatýrasy adamnyń sýyqqa urynbaýyna kepil.

Al endi terlegendegi ısi men ertoqymynyń ózinde ýly jylan men jándiktiń jolamaıtynyn kóziqaraqty oqyrman biler. Odan bólek, jylqy sútinde aǵzaǵa kerek dárýmender kóp. Ári olar óte kúshti bolyp keledi. О́kpe aýrýyn jazatyn qymyzdyń asqazan-ishek joldary, baýyr men ót qyzmetine paıdasy orasan. Teri aýrýlary men júıke júıesin tynyshtandyratyn qasıeti bar. Ol jaıly kelesi taqyrypqa úńilip kórińiz.

Jylqy mingenge aýrý jolamaıdy

Veterınarııa ǵylymdarynyń kandıdaty, Qazaq ǵylymı zertteý veterınarııa ınstıtýtynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri Dáýlet Ibra­gımovpen pikirleskenimde mynadaı derek aıtqan.

– Qaıbir jyly pandemııa bas­talyp aýrý qozyp, barlyǵy saýmal izdep ketti. Dári retinde izdedi muny. Kez kelgen adam aýyrǵanda ımmýnıtet qory túgesiledi. Negizi bul saýmal degenimiz birden aýrý­men kúrespeıdi. Tek bizdiń ım­mýndyq qorymyzdy kóbeıtedi. Du­rys túsindirdim be, eger siz aýyr­­ǵan jaǵdaıda saýmal ne qymyz ishken kezde sizdegi jetispeıtin dárýmendi tolyqtyrady. Sol kezde sizdiń aǵzańyz esh dári-dármektiń kómeginsiz, udaıy aýrýmen ózi kúrese beredi. Jylqy sútiniń bo­ıyn­da 28 túrli dárýmen bar eken. Saýmal men qymyzdyń, shubat, jalpy, aǵarǵannyń qudirettiligi osynda, – dep aqtaryldy ǵylym kandıdaty.

Osy Dáýlet aǵa qalanyń qaq ortasynda bıe ustap, saýmal men qymyzdy qatar iship otyrǵan qazaq. Áńgime ári qaraı jalǵasqan. Jylqy jaıyn bir adamdaı biletin keıipkerimiz «ár qazaq atqa minip júrse» dep te armandaıdy.

– Úıdegi bıelerden bólek, syrtta báıge attarym da bar. Senseń, báıge kezinde soǵan otyrǵyzatyn bala tappaımyz. Atqa otyryp daǵdylanbaǵan. Bala­ny ne dep kinálaımyz, úlken­derimizdiń ózi atqa otyrýdan qalǵan. Temir kólik kóbeıgeli jylqy janýary shettep qala berdi ǵoı. Joq emes, bizdiń oblysta da ony kóbeıtip otyrǵan jigitter jeterlik. Biraq miniske paıdalanbaımyz. Udaıy dalada. Biren-saran kókpar men báıgeni áýes qylǵandar bolmasa, mal sharýashylyǵymen aına­lysatynnyń birazy malyn mashına ne motosıklmen qaraıdy. Solaı. Kólikpen túgeldep, saı men jyranyń arasyn súzip júrgeni. Zamanǵa beıimdelý shyǵar, biraq atqa otyrǵan ár qazaqta rýh paıda bolady. Ekinshiden, at ústinde barlyq dene músheń qozǵalyp, qan aınalymy jaqsarady. Den­saý­lyqqa paıdasyn mingende baı­qaısyń, – deıdi ol.

Ǵalymnyń aıtýynsha, atqa miný – kádimgi massaj. Qan aınalymy jaqsaryp, júrek aýrýlaryna jol bermeıdi. Tuz jı­nal­maıdy, óıtkeni at ústinde adam túrli terbeliste, barlyq býyn qozǵalysta bolary anyq. Ǵylymda jylqymen emdeıtin tásil bar. Ippoterapııa dep atalady. Julynǵa zaqym kelip, bas­tan jaraqat alǵandar, minez-qulyq ózgeriske ushyraǵandarǵa kerek em-dom. Durysy, júıke aýrýlaryn qalypqa keltirýde jylqynyń jóni bólek. Ásirese týabitti tirek qozǵalysy qıyndyq týdyrǵan kishkentaılardy at ústinde emdeý jaqsy nátıje berip júrgenge uqsaıdy. Babalardyń at ústinde shymyr bolatynyn ejelden boljap ketkenin osydan-aq bile berińiz.

– Prostatıt, gemorroı sııaqty aýrýmen burynǵylar aýyrdy ma? Joq. О́ıtkeni at ústinde jelis ne shabys taqymǵa udaıy mas­saj jasaıdy. Menińshe, balalardy vırtýaldy álemnen, myna uıaly telefondaǵy oıyndardan alshaqtatýdy ózimiz bas­taý kerekpiz. Atqa minip, úlgi kórsetsek, balań da sonyń aınalasynda bolary anyq. Jer-jerde atqa mingizetin oryndar, shaǵyn ıppodromdar bolsa ǵoı. О́zi qazaq bolsa, ol adam atqa qyzyqpaı turmas. Onsyz da túrli oıyn-saýyq ortalyqtaryna balasyn súı­rep júrgender kóp qoı. Atqa minýge nege aparmasqa? – deıdi D.Ibragımov.       

Jeý úshin ǵana...

Osy taqyryppen keı-keıde el­degi aǵaıynmen pikirlesip qa­la­myz. Bári de «atqa minýdiń» artyqshylyǵyn jyr etedi.

– Bul jóninde meniń aýylǵa ókpem bar, – deıdi Jantóre Ábdireıimov. – Sen aıtqandaı jylqysy barlar qazir atqa min­beıdi. Sıyry bar sıyr saý­maıdy. Mysaly, aýyldaǵy tany­symnyń alty buzaýy enesin emip júr. Biraq dúkenniń «Moe» sútin ishedi. Bardyń qadirin bilmeımiz. Bir jaǵynan, bul aýylǵa jetken ınternettiń, asfalttiń, bir-bir jeńil kóliktiń nátıjesi. О́ristegi maldy qaraý kerek bolsa, jyl­qydan buryn zýyldap tur­ǵan mashına bar. Rasy sol, jylqyny jeý úshin ustaıdy. Onyń taqymǵa sińetin ashy teriniń qasıetin, ásirese belsizdikke em ekenin bil­meıdi. Jylqynyń ısi tynys joldaryna shıpa bolaryn, asaý­dy bas bildirý balaǵa ójettik, qaısarlyq óz kúshine senim artatynyn túsinbeıdi. At arqasynda jel bar ekenin, oǵan mingen adam arýaqtanyp otyratynyn, shap­qanda pyryldaǵan tanaýynan shyqqan dybys shabyt beretinin umyttyq. Al saýmalyn, qymyzyn aıtpaı-aq qoıaıyn. Aıta berse kóp. Jylqy qadirin biletin aýyl azamattary azaıyp barady, – dep kúrsindi áńgimelesýshi aǵamyz.

Bul pikirde ashy shyndyq jatyr. Durys. Barlyq jaǵynan da, ózimizge baılanysty. Sondaı-aq ekinshi oılaıtyn jaǵy da bar. Ol – turmystyq kedergi. Burynǵy qazaqy jylqy mingenderdiń ishinde jaǵdaıy bar jigitter shetelden asyl tuqymdy attyń túrin ákelip júr. Jergilikti jylqy miniske jaraǵanmen báıgege shappaı tur. Delebe qozdyrar tulparlar tym sırek bolǵannan da shyǵar, atqa qumartyp turǵandar az.

Al ózimizdikin tek soıysqa qana ustaıdy. Taǵy bir aıta kete­tin nárse, qolǵa at ustap, min­gisi kel­genmen onyń jaǵdaıyn ja­saýdyń ózi qıyndaý. Úsh jyl­qyny qorada ustap kórińiz. Jem­shóptiń baǵasy aspandap tur. Qyp-qyzyl pul.

Qoryta aıtqanda, qula qasqa men kúreń tóbel bolsyn, teńbil kók pen shubar at bolsyn, qaı jyl­qynyń da paıdasy zoryn táp­tishtep jatyrmyz-aý. Biraq aıtýy­n aıtqanmen iske asyrý da bir erlik. Jylqy jaıyn uqqandar jalyna jarmasýdy da azaıtpasa eken. Qýanarlyǵy, Qazaqstanda keıingi jyldary at sporty jandanyp keledi. Jer-jerde báıge, kókpar. Júldesi de qomaqty. Tipti keıingi jyldary birneshe myń sha­qyrymǵa at aıdap júrmiz. Mun­daıda anyq «bárekeldi» deısiz. Rasymen, atqa miný de, mingizý de bizge ǵana jarasady emes pe?

Bosbelbeý qaıdan shyǵady?

Maqalany qoryta otyryp, myna bir jaıt eske túskeni. Jo­ǵaryda aıtqandaı, aýyldaǵy uldyń atqa minbek túgili, aınalyp júrýge qorqady. Oǵan sebep te joq emes. Áýelden ózimiz jylqyny júgendeýge qumartpaǵan soń bala shirkinge ne dep kiná artarsyń? Bul da soǵan uqsas oqıǵa edi...

Bar daýdyń basy bylaı bas­talǵan. Aýylda edim. Týys ári eń jaqyn aǵamen áńgimelesip otyrmyz.

‒ Qansha?

‒ Byltyr úsh myń edi, bıyl bes myń bermeseń baqpaıdy.

‒ Sonda ár aıda bir keletin qoı kezekke aqsha berip baqqyzasyńdar ma?

‒ Endi qaıtpekpiz? Men syrtta jumysta, jeńsheń de mektepte.

‒ Anaý soqtaldaı ekeýi she? ‒ de­dim arasy bir-eki jas qos ulyn kóz­ben kórsetip.

‒ Oıbaı, en dalada birdeńege ushy­rap qalar. Jeńgeń de ýaıymshyl. It-qus áýrelep…

Shyrt ettim sózine. Biri jeti, biri besinshini bitirgen eki balasyn sonsha óbektegeni qaı sasqany munyń?

‒ Eı, ekeýiń kel beri, ‒ dedim. Shyny kerek, yzam kelgen. Aǵam úndemeıdi. Úlken ul yrjyńdaı kelip, qasyma sylq etip otyra ket­ti. Kishisi qaımyǵa qaraıdy. Ja­qyndamaı júr aınalshyqtap.

‒ Nege aıyna bir keletin qoı kezekti ózderiń baqpaısyńdar? – dedim daýsymdy jumsartyp.

‒ Baǵar edik, aǵa! Biraq… Kó­ziniń astymen ákesine qarady.

‒ Iá, nege?

‒ Mamam baqqyzbaıdy.

Kúlip jiberdim. Bar bále jeń­gemde eken. Sheshesi balany jaý alatyndaı qapyltsa, náti jýas aǵam odan qalaı assyn? Qoı kezek­tiń qyzyǵyn búgin kórmegen eki týys inime ne derimdi bilmeı otyryp qaldym. Bul kezde ákesi ornynan turyp, qalta telefonyn izdeı bastaǵan.

‒ Qoı, men álginde aıtqan aýyldaǵy eki-úsh jigit bar edi. So­larǵa habarlasaıyn. Aqshasyna kim baqpaıdy? Aǵam osylaı deı bergen. Úlken ul sóıledi.

‒ Papa, ózimiz-aq baǵamyz. Myna turǵan Shal kópir pen «Qara aryqqa» jaıady eken. Synyptaǵy uldar da qoı baǵyp júr ǵoı.

‒ Qoıdan aıyrylyp qalmaısyń ba? Ákesiniń senimsiz sózine uly da qarsy jaýaby daıyn eken.

‒ Joǵa. Qoıdy qalaı baǵa­tynyn dostarymnan surap alǵan­myn. Qyzyq dep aıtty. Qarmaq ala barsań, tipti…

Uldyń sózine aǵam da rıza bolyp qaldy.

‒ Oıbaı-aý, bulardy men áli bala kórip júrsem…

Sol kúni keshe eki ul bar yntasymen qoı kezekke daıyndaldy. Isher sýyn quıyp, jumyrtqa men kartoshkany qazanǵa qaınata astyryp aldy. Ony da qoı kezekke shyǵyp úlgergen qatarlastarynan estigen. Kúnqaǵar kepkisin, jeńi uzyn kóılegin de kııý kerek eke­nin bir-birine eskertti. Aıaǵyna byl­tyrǵy sporttyq aıaqkıimin de umytpady.

Aıtpaqshy, jeńgem biraz týla­ǵan. Qudaı biledi, meni ish­teı sybap úlgergen shyǵar. Biraq alǵa­nynan qaıtpaıtyn qaıny­synyń minezinen jas kúninen ha­bardar, eshteńe aıtpaıdy. Esesine tún balasy aǵamnyń mıyn jegeni anyq.

Tańerteń qos ul úsh júzge jetpes usaq jandyqty aıdap bara jat­ty. Jyp-jyly kórinis edi. Al keshke she?

Búkil qoı-eshkini túp-túgel aldyna salǵan qos inime qoı kútip alýshylar alǵys jaýdyrypty. Bular da ózderin úlken kisishe sezin­geni kórinip tur. Kishi ul, tipti bar sharýany ózi bitirgendeı áke-she­shesine maqtanyshyn tókti-aý. Tek aǵamnyń maǵan aıtpaı, jeńgeıdiń tapsyrmasymen ekeýin syrtynan sholyp qaıtqany bolmasa, bári durys edi.

‒ Bárekeldi! – dedim ekeýiniń arqasyn qaǵyp. – Sender azamat boldy degendi qarasańshy. Aıtpaqshy, týystardyń úıinde bo­latyn toıda qolǵa sý quıyp júr­sińder me?

‒ Áldeqashan ǵoı, aǵa, úıren­genimiz. Kishi ul taǵy maqtanyshpen jaýap berdi.

‒ Jaraısyń. Endigi kelgende qoı soıýdy úıretemin.

Bizdiń bir ýaq áńgimemizge áke-sheshesi rıza keıippen qaraıdy. Ásirese jeńgemde keshegi qarqyn joq. Máz-meıram.

‒ Qaınym, taǵy bir shaı daıyndap jibereıinshi.

‒ Meıli, biraq senderden ótinish, balany bulaı úıde usta­maı-aq qoısańdarshy. Bos, qoly­nan dym kelmes bolady ǵoı.

Ekeýi de úndemedi. Ekeýiniń de ke­liskeni kózderinen kóringen.

Iá, keıingi jyldary jıi baı­qaımyn. Aýyl arasynda da bir-birine qolǵabys berý, bala jumsaý azaıǵan. Esesine tym erkeletý kóp. Senseńiz, aýylǵa mektepke barar kish­kentaı ul men qyz qaltasyna eki júz teńge salmasań, asaýdaı tý­laıdy. Sondaǵysy – ashanadan tátti-mátti alý.

Aǵaıyn arasyna sińdirip, she­jire men tarıh uǵyndyryp, ba­laǵa aýylyndaǵy jer-sý atyn jasynan jattatsa degen tilek qoı bizdiki.

Aıtpaqshy, Qazaqstandaǵy shurqyraǵan qylquıryq sanyn naqty kórsete ketýdi jón kórdik. Qarańyz. Aýyl sharýashylyǵy mınıstr­liginiń málimetinshe, byl­tyrǵy esep boıynsha 4 mln basqa jýyq jylqy tirkelgen. Bul 2022 jylǵa qaraǵanda 8,3 paıyzǵa artyq. Sol ýaqytta elde 3,8 mln bas­­tan asa jylqy bolǵan. Bir jaq­sysy, Qambar ata túliginiń jyl­ma-jyl ósý qarqyny qýantyp tur.