Halyqty qaryzǵa batyrǵan qaı uıym?

Kóleńkeli uıym kóp

Birinshi nesıe bıýrosy taratqan málimette «nesıe kartalaryna degen suranys azaıyp, MQU-nyń «jalaqyǵa deıin qaryz» dep atalatyn qyzmet túrine júginýshilerdiń qatary ósip ketti» dep aıtylady. «Bul jerde másele 45 kúnge 50 aılyq eseptik kórsetkish (AEK) mólsherine deıin (2023 jyly – 172,5 myń teńgege deıin) beriletin shaǵyn nesıeler týraly aıtylyp otyr. Berilgen soma jylyna birden 102,6%-ǵa – 790 mlrd teńgege deıin, berý sany 72,5% – 13 mln birlikke deıin ósipti. Jyl ishinde berýdiń medıandyq somasy 50 myń teńgeni qurady» delinedi BNB taratqan málimette. Sarapshylar MQU tarapynan beriletin qaryzdyń mundaı túriniń kúmándi tusy kóp ekenin aıtady. Mıkrokredıttik uıymdar aı saıynǵy nesıeni tabysyn rastamaı-aq bere beredi. Qyzmetiniń bank zańnamasyna qaıshy keletin tusy da osy eken.

Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi taratqan málimetterde keıbir MQU qaryz alýshynyń qaryzdyq júkteme koeffısıentin saqtamaýmen qatar, jyldyq tıimdi mólsherlemeden asyp túsetini aıtylǵan. Sondaı-aq sha­ǵyn nesıeni qaıta qurylymdaý týra­ly ótinishti qaraý kezinde aıyppul­dar­­dyń eseptelýi MQU tarapynan zań buzýshylyq bolyp sanalady eken.

Qarjy sarapshysy Erlan Ibragımniń aıtýynsha, qarjy salasynyń tabıǵaty naqtylyqqa basymdyq beredi. Qazir bankterdiń kóbinde 30-40 kúnge óte tómen paıyzben 50 nemese 100 myń teńge beretin nesıe kartasy bar. EDB mundaı kartany aılyq jalaqyny ózderinen alatyn nemese tólem qabileti kúmán týdyrmaıtyn klıentterge ǵana beredi.

«Halyqtyń EDB aldyndaǵy qaryzy shekten shyǵyp ketti. Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttiginiń MQU-nyń keıbir qyzmet túrlerin retteý nemese qaıta qaraý týraly usynysyn men qoldaımyn. EDB-niń nesıe kartasy salymshylardyń aqshasyn paıdalanady, al MQU óz aqshasymen nesıe beredi. Biraq jıyntyǵy jalpy qaryz statıstıkasyna kiredi», deıdi sarapshy.

Qysqa merzimge beriletin onlaın nesıe barysyn qadaǵalaıtyn KazFinTech qaýymdastyǵy munymen kelisedi, biraq jaǵdaıdyń kúrdelenip ketkenin esten shyǵarmaýymyz kerektigin eskertedi. Ishki naryqta kóleńkede jumys isteıtin mıkroqarjy uıymy óte kóp. Bir aıǵa nemese 45 kúnge qujatsyz nesıe berý má­se­lesinde de basyn ashyp alatyn máse­le­ler barshylyq.

Aǵyl-tegil onlaın nesıe

Qaýymdastyqtyń basqarma tóraǵasy Alekseı Sıdorov bizben áń­gi­mesinde kiristi tekserý kezinde kompanııalar qaryz alýshynyń ózi usyn­ǵan derekterge súıenip, janama ádis­ter arqyly baǵa­laıtynyn aıtyp berdi. Al tabys­qa qaramaı nesıe bere bere­tin kom­pa­nııa­lar­dyń jumysyn tek zańsyz­dyq dep baǵalaý jetkiliksiz. Bul MQU men EDB birigip sheshetin kúrdeli másele.

Qazaqstanda 254 mıkroqarjy uıy­my­nyń 50-i onlaın nesıe berýmen aı­na­lysady. Osyǵan baılanysty Qarjy na­ry­ǵyn retteý jáne damytý agenttigi byltyr MQU-nyń qyzmet mázirinen 45 kúnge deıingi merzimge jáne 50 AEK-ke deıingi somaǵa shaǵyn nesıelerdi alyp tastaýdy usyndy. Bul bastamany naryq qatysýshylary áli talqylap jatyr. Aıta keteıik, 2023 jyldyń sońynda 300 myńnan astam otandasymyzdyń onlaın-nesıe boıynsha qaryzynyń merzimi ótip ketken. Jalpy, qaryz shamamen 37-40 mlrd teńgeni quraıdy.

Qaryz beldi qaıystyryp tur...

Birinshi nesıe bıýrosy men KazFinTech deregi boıynsha, 2023 jyldyń qazan aıynyń sońynda onlaın-mıkroqarjy uıymdarynyń nesıe portfeli shamamen 136 mlrd teńge boldy. Merzimi ótken nesıe úlesi – 13-15%. Tutynýshylyq nesıeler qurylymynda onlaın MQU úlesi – shamamen 1,1%.

«El ishinde onlaın MQU-nyń pa­ıyz­dyq mólsherlemesi joǵary degen pikir bar. Bizdiń ónimge GESV esepteý ádistemesi – banktik standarttar qol­da­ny­lady. 45 kúnnen artyq merzimge, 180 myń teńgeden artyq somaǵa nesıe bere almaımyz», deıdi Alekseı Sıdorov.

Sarapshy MQU-nyń joǵary syıaqy mólsherlemesi týraly eskertýdi kóp estı­tinin jasyrmady. Biraq is júzinde múl­dem olaı emes, MQU paıyzdyq mól­sherlemesiniń shekti dálizi Ulttyq bank baqylaýynda turǵandyqtan, esh­kim shekten asyp kete almaıdy deıdi. Qarjy agenttigi sońǵy úsh jyl ishin­de tutynýshylar múddesin qorǵaý úshin qoldanysta júrgen zańdarǵa 50-den asa ózgeris engizgen. Bul ózgerister onlaın nesıe paıyzyn 30-dan 20-ǵa deıin qysqartqan. Keshiktirgeni úshin tólenetin tólem 100-den 50%-ǵa deıin tómendegen. Sondaı-aq tóleý merzimi 90 kúnnen aspaǵan nesıege aıyppul tólettirý zańmen shekteldi. Qaryzyn tóleýdi 60 kúnge keshiktirgen tulǵaǵa nesıe berýge tyıym salyndy. Sala mamandary bul túzetýler halyqaralyq talapqa sáıkes kelmeıtinin aıtyp otyr. Sarapshylardyń sózinshe, álemde onlaın nesıe berýshiler úshin standartty normatıvtik baza joq. Olar banktik emes nesıe berýshi úshin qoldanystaǵy erejelermen, keıde bank lısenzııasy negizinde rettelýi múmkin.

A. Sıdorovtyń aıtýynsha, qazir bul másele boıynsha Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigimen kelissóz júrip jatyr.

«2022 jyly eń úlken problemalyq qa­ryzdy qaıta qurylymdaý baǵdar­la­­masy júzege asyryldy. Merzimi ótken qaryz alýshylardyń sany jarty mıllıonnan 140 myńǵa deıin qys­qar­dy. Biz 2,5 mlrd teńgeniń nesıe­sin qaıta qurylymdadyq. 19 myń qaryz alýshynyń qaryzyn memlekettik bıýd­jet­tiń kómegine júginbeı-aq esepten shy­ǵardyq. Kollektorlyq agenttik­termen jáne mıkroqarjy uıymdarymen áleý­­mettik baǵyttalǵan ınkasso týraly memorandýmǵa qol qoıdyq. Qıyn qar­jy­lyq jaǵdaıdaǵy adamdarǵa qaıta qu­rylymdaýdy qamtamasyz etemiz. Munyń bári ózin ózi retteý aıasynda júr­gi­ziledi», deıdi Sıdorov.

2024 jyldyń 1 sáýirinen bastap qaryz koeffısıentin esepteýge jańa talaptar qoıylady. Bul úshin MQU tólem qabi­lettiligin baǵalaýda klıenttiń resmı kirisin tekserýi qajet.

«Al bizdiń qaryz alýshylardyń jartysynan kóbi ózin ózi jumyspen qam­tyǵandar, olardyń tabysy týra­ly aqparat ala almaımyz. Ulttyq bank bıyl mundaı aqparatty alýǵa múm­­kindik beretin Open API jobasyn iske qosýdy josparlap otyr. Open API iske qosylǵanǵa deıin MQU úshin korporatıvti tabys salyǵyn esepteý­ge qatysty jańa talapty keıinge qal­dy­rý­dy suraımyz. Sonymen qatar naryq halyqaralyq tájirıbe men MQU-nyń ekonomıkalyq modeliniń esebin eskere otyryp, tarıfterimizdi birtindep tómendetýge daıyn. Bul jerde kórshi memleketter tájirıbesin este ustaý kerek. Halyqaralyq sarapshylardy tarta otyryp, jumys kezdesýlerin ótkiz­gennen keıin jáne onyń saldaryn tereń taldaǵannan keıin tarıfterdi odan ári tómendetýge óte muqııat qaraýdy usy­na­myz», dep qorytyndylady Alekseı Sıdorov.

Retteýshi oryndar qımyldaı ma?

Táýelsiz ekonomıst Aıdarhan Qusaıynovtyń aıtýynsha, búginde Qa­zaq­stan halqynyń problemalyq nesıe­siniń naqty kólemi – 140 mıllıard teńge.

«Onlaın nesıe boıynsha proble­ma­lyq nesıe kólemi – 40 mlrd teńge. Memleket qaryzdy qysqartý saıasatyn 40 mıllıard teńge bar jerden emes, 140 mıllıard teńge bar jerden bas­ta­ǵany durys shyǵar. MQU úshin zańdy qa­tańdata berý jetkiliksiz. Zańdy tirke­lip jumys istep júrgenderine emes, kóleńkege tyǵylyp qalǵandaryna nazar aýdarý kerek. El aýzynda júrgen aqylǵa qonymsyz nesıe paıyzy týraly shyndyqty solardyń qyzmetinen izdegen jón», deıdi Qusaıynov.

«Atameken» UKP ókili Tımýr Járkenov te osy máselege oraı óz piki­rin ortaǵa salady.

«Bul jerde uzaqmerzimdi saldar­dy eskermeıtin, ekonomıka men qo­ǵamda jaǵymsyz nátıjelerge áke­letin jeńildetilgen sheshimderden góri shynaıy jáne pragmatıkalyq eko­no­mı­kalyq baǵalaý qajet. Memleket bas­shy­sy kásipkerlikti qoldaıtynyn, onyń eldiń ekonomıkalyq ósýi men ál-aýqa­­­ty úshin mańyzdylyǵyn atap ótti. Mıkro­­­­ne­sıe sektory bul tezısterge qaıshy keledi», deıdi Tımýr Járkenov.

Finprom.kz habarlaǵandaı, 2023 jyldyń úshinshi toqsanynyń qory­tyn­dy­sy boıynsha MQU nesıe portfeli 7%-ǵa ósip, 1,2 trln teńgege jetti. Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi onlaın mıkroqarjy sektoryn retteýdi tek 2020 jyly bastady. Osyǵan baılanysty statıstıkalyq kórsetkishterdiń logıkasy men tańdaýy ózgerip, sandar ósti. Tájirıbede 1,2 trıllıon teńge shaǵyn nesıeniń 46,4 paıyzy osy sek­tor­daǵy eń iri úsh uıymǵa ǵana tıe­si­li bolyp shyqty. Sarapshylardyń aıtýynsha, MQU jumysyn birjaqty emes, shartty túrde úsh sanatqa bólip, qarastyrý kerek:

• Alǵashqysy – iri «dástúrli» MQU;
• Ekinshisi – avtonesıe boıynsha mamandanǵan MQU;
• Úshinshisi – qamtamasyz etilmegen shaǵyn kredıtterge arnalǵan onlaın MQU.

BNB málimeti boıynsha, onlaın-MQU nesıeleýdiń jalpy kóleminiń nebári 0,6%-yn quraıdy, al mıkroqarjy uıymdaryndaǵy nesıeniń ortasha somasy – 60-70 myń teńge. Mıkroqarjy uıymdarynyń «ǵaryshtyq» paıyzdyq mólsherlemelerge qatysty synyna ke­­le­tin bolsaq, mıkrokredıtter bo­ıynsha artyq tólemniń shekti mólsheri zań­men retteledi. Paıyzǵa qatysty shaǵymnyń kóbi MQU-nyń jyldyq nesıe baǵasynyń joǵary bolýyna baılanysty, biraq is júzinde qaryz alýshylar azdaǵan somany birneshe kún ishinde shamaly artyq tólem arqyly óteıdi.

«Búginde zańnama mıkronesıe berý­de­gi barlyq qadamdy qatań túrde shektep, rettep tastaǵan. Aıtalyq, 60 myń teńge kóleminde shaǵyn nesıe alyp, ýaqytynda (aıtalyq, úsh aptada) qaı­tarsa, 12 myń teńge artyq tóleıdi. Qaı­tarý keshiktirilse, artyq tólemniń eń joǵarǵy shegi 30 myń teńge bolady. Barlyq ósimpul, esepteýlermen birge eń joǵary artyq tólem nesıe somasynyń 50%-nan aspaýy kerek», deıdi sarapshylar.

Finprom sarapshylary MQU áleý­met­tik turǵydan sezimtal bolyp qala beretinin aıtyp otyr. Olardyń ha­lyq­tyq sıpatqa ıe bola almaýyna tólem qabiletin dáleldeı almaıtyn aza­mattardyń kóptigi kedergi. Azamat­ta­rymyzdyń qansha paıyzynyń ju­myspen qamtylǵanyn BJZQ salym­shy­larynyń sanynan kóremiz. Sońǵy málimetter boıynsha, 2,55 mıllıonǵa jýyq adam eshqandaı jarna aýdarmaǵan. Osynsha adamdy banktik skorıng nesıege bekitpegendikten MQU kómegine táýeldi. Al MQU-lardyń nesıe pa­ıyzy EDB-ǵa qaraǵanda joǵary. Zańdy túrde tirkelmeı, kóleńkede jumys istep júrgen MQU jaıynda derekter óte az. Halyqtyń qaryzǵa batý sebebin MQU-dan izdep júrgen retteýshi oryndardyń qu­ryǵyn kóleńkede júrgenderge de baǵyt­taıtyn kez keldi...

ALMATY