«Altyn shýaqtan» keıin araǵa otyz alty jyl salyp, 1999 jyly qalamgerdiń «Dúnıe ǵapyl» dep atalatyn ekinshi jyr kitaby jaryq kórdi. Oǵan avtordyń ár jyldary jazǵan óleńderi engen. Demek jazýshy poezııadan birjola qol úzip ketpeı, ǵumyr boıy óleńmen tildesip, ár kezdegi kóńilin terbegen, oı-sanasyna áser etken jaılardy aqynnyń órnekti tilimen, poezııanyń názik ıirimderimen jazyp júrgenin kóremiz. «Altyn shýaqta» aqynnyń jas shaǵynda, negizinen stýdenttik kezinde jazǵan balań jyrlary jaryq kórse, «Dúnıe ǵapyl» – qalyptasqan qalamgerdiń parasatty oılarymen sýarylǵan, ómirden kórgeni men túıgeni mol aqynnyń adam men qoǵam syrlaryna tereń boılap, tebirenispen oı qozǵaıtyn syrshyl da synshyl jyrlarynyń jınaǵy. Kitaptyń «Kóne dápterden (1959–1969)» jáne «Jańa dápterden (1980–1999)» dep atalatyn eki taraýy aınalasy otyz jyldaı ýaqytty qamtıtyn, ártúrli taqyrypty qozǵap, dúnıe beınesine túrli rakýrstan kóz jiberetin oıly jyrlardan turady.
Aqyndyq tulǵa – ómir boıy adamzat pen ult aldyndaǵy azamattyq paryzyn aıqyn túsinip, poezııaǵa adaldyǵyn saqtap ótetin aıryqsha qabilet ıesi. О́ıtkeni poezııa adamdyq bolmystyń eń joǵary qundylyqtaryn ulyqtap, oqyrman sanasyna kórkemdikpen egýdi maqsat tutady. «Poezııa – Jaratqan ıeniń ámanda jalǵyzdyq toryndaǵy pendelerimen peıildessin, pikirlessin dep ádeıi jaratqan aq qanat perishtesi», dep Á.Kekilbaevtyń ózi aıtqandaı, aqyndyq qasıet qonǵan jan adamdyq týyn joǵary ustap, Jaratqannyń paryz artqan perishtesindeı adam balasyna ǵumyr boıy rýhanı qyzmet etip ótpek.
«Ábish Kekilbaıuly – talant! Úlken talant! Al naǵyz talant – bárinen buryn aqyn. Ábish ádebıetke óleńdetip keldi. Munysy zańdy edi. Eger týmystan aqyn bolmasa, san qyrly – ári sańlaq sýretker, ári ǵulama oıshyl, ári suńǵyla sheshen, ári kóregen kósem bolmas edi. Osylardyń báriniń tórkini aqyndyqta jatyr», dep akademık Z.Qabdolov aıtqandaı, shynynda da, poezııa Á.Kekilbaev talantynyń poetıkalyq altyn arqaýy desek bolady. О́ıtkeni qaı janrda jazsa da, qandaı taqyrypty sóz etse de, jazýshynyń kórkem máneri ómir shyndyǵyn keńinen qamtyp, jınaqtaı paıymdaıtyn aýqymdylyǵymen, tereńine tartatyn oıshyldyǵymen, syrshyl da synshyl sıpatymen, yrǵaqty-uıqasty maqamymen erekshelenedi. Sýretker qoltańbasyndaǵy aqyndyq máner-maqam – Á.Kekilbaevtyń daralyq stılin aıqyndaýshy faktorlardyń biri.
«Altyn shýaq» pen «Dúnıe ǵapyl» jınaqtaryndaǵy óleńderi keıin qalamgerdiń kóptomdyqtaryna endi. On eki tomdyq (1999, «О́lke»; 2019, «Jazýshy») jáne jıyrma tomdyq (2010, «Jazýshy»; 2019, «Mereke») shyǵarmalar jınaqtarynda sol eki kitaptaǵy óleńder qaıtalanyp basylyp keledi. Alaıda odan keıingi túrli basylymda jarııalanǵan jáne ústel dápterine jazyp qaldyrǵan aqynnyń biraz óleńi tutas jınaqtalmaǵandyqtan, oqyrman qaýymǵa beımálim bolyp qalyp otyr. Osyǵan oraı Á.Kekilbaevtyń aqyndyq shyǵarmashylyǵyn oqyrman qaýymǵa tolyqtyra usynýdyń qajettiligi kórinedi.
Ábish Kekilbaevtyń ádebı murasy jan-jaqty zerttelýde. Onyń shyǵarmashylyǵyna degen ǵylymı qyzyǵýshylyq sýretkerdiń kózi tiri kezinde bastalyp, kóptegen eńbek jazyldy, dıssertasııalar qorǵaldy. Ǵalym-zertteýshiler men qalamgerler maqalalaryn turaqty jarııalap keledi. Sol jaqsy úrdis qazir zańdy jalǵastyǵyn taýyp, «Ábishtaný» atty keń arnaly ǵylymı salaǵa ulasty. Jazýshynyń ádebı murasynyń ár qyrynan, jańa ǵylymı paradıgma men teorııalyq-kórkemdik taldaý turǵysynan zerdelene beretini sózsiz.
Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi Ǵylym komıteti qarjylandyratyn ǵylymı joba aıasyndaǵy izdenis jumysymyzdyń nátıjesinde sýretkerdiń burynǵy jınaqtaryna enbegen jáne esh jerde jarııalanbaǵan óleńderi men balladalaryn toptastyryp, aqynnyń úshinshi jyr jınaǵyn daıyndap, oqyrmanǵa usyný baqytyna ıe bolyp otyrmyz. Ol jınaq «Dáýren keshken» degen atpen jaqynda ǵana «Mazmundama» qorynyń baspasynan 2000 dana taralymmen jaryq kórdi. Osy oraıda aqynnyń óleńderin jınastyrýǵa qolushyn bergen jazýshynyń nemeresi, qalamger murasynyń qamqorshysy Abyl Áýletuly Kekilbaev pen kitapty basyp shyǵarýdy óz moınyna alǵan «Mazmundama» qorynyń jetekshisi Shyńǵys Jumabekuly Muqan baýyrlarymyzǵa alǵys aıtamyz.
Sýretkerdiń irili-usaqty árbir shyǵarmasy – oqyrman úshin olja, ǵylym úshin qundy derek. Ol qalamgerdiń shyǵarmashylyq zerthanasyn, shyńdalý evolıýsııasy men dınamıkasyn zerdeleý úshin de mańyzdy. Sondyqtan jazýshynyń barlyq týyndysyn jınaqtap, oqyrmanǵa usyný – kezek kúttirmeıtin mindet. Tulǵataný men murataný, ádebı shyǵarmashylyqty zertteý salasynda derekkózderdiń moldyǵy men meılinshe tolymdylyǵy asa mańyzdy.
Abyz sýretker ádebıetke qadamyn óleńmen bastap, óleńmen aıaqtapty. «Jan syryńdy tastaý úshin aqtaryp, Artyq amal bolýshy ma ed óleńnen», dep ózi jyrlaǵandaı, adamzattyń asyl oı teńizinen qunyǵa sýsyndap, halqynyń arǵy-bergi tarıhy men rýhanı qazynasyn ulyqtap ótken, eliniń táýelsizdigin tikteý men halqynyń jasampazdyǵyn nyqtaý jolynda qaıratkerligimen de, qalamgerligimen de qyzmet etken oıshyl tulǵa ǵumyr boıy óleńmen syrlasyp, oıly shýmaqtaryn qaǵazǵa túsirip otyrypty.
«Dáýren keshken» dep atalatyn bul jańa jınaqqa aqynnyń eshbir jerde jarııalanbaǵan jáne ár jyldary baspasózde jaryq kórgenimen, jınaqtaryna enbegen óleńderi enip otyr. Oqyrman qaýym bul kitapty aqynnyń úshinshi jyr jınaǵy retinde qabyldap, ulttyq ádebıetimizdegi orny bólek kórnekti sóz zergeriniń murasyn tolyqtyrý baǵytyndaǵy qyzmet dep baǵalaryna senemiz.
Á.Kekilbaevtyń poezııasy – dúnıe syrlaryn jiti baqylap, tereń uǵynýdan týǵan, ómir qubylystaryna sýretkerlik túısik, aqyndyq júrek, azamattyq paıymmen qaraǵan jasampaz ónerpazdyqtyń poezııasy. Balalyq shaǵy soǵys jyldarynda ótip, qazaq aýlyndaǵy aýyr kezeńniń nebir qıynshylyqtaryn kórse de, soǵys shyńdaǵan myńdaǵan zamandastary sekildi ómirge degen yntyzarlyǵy aldaǵy kúnge úmit artýmen jetilgen aqynnyń óleńderinde ómirsúıgishtik pafos, optımıstik rýh udaıy jolbasshy bolyp otyrady.
Aqyn óleńderiniń taqyryptary ár alýan, ol týǵan jer men ata-ananyń qadirin, tabıǵattyń jarastyǵyn, ómirdiń jarqyn sátterin, jastyqtyń arman-ańsaryn, adam ǵumyrynyń san alýan qubylystaryn shabyttana jyr etedi. Aqynnyń lırıkalyq tolǵanystary ómirdiń ár mezetin kózden tasa qylmaı, áserli beıneleýge, odan fılosofııalyq oı túıýge tyrysady. Solardyń bári, saıyp kelgende, ómirdiń mánin paıymdaý deıtin aqyn bitkenniń máńgilik mıssııasyna jeteleıdi. Ádebıettiń mindetin tereń paıymdap, jastaıynan sóz ónerine qumarlyǵyn ómirlik paryz retinde qalyptastyrǵan qalamger ádebıetke adaldyqty ǵumyr boıy joǵary ustap ótti.
Sonaý jetpisinshi jyldardyń basynda jazǵan bir maqalasynda: «Lırıka – adam janyn, sol arqyly qoǵam kelbetin asa jiti uǵyp, asa názik beıneleıtin eń bir sezimtal óner» (Kekilbaev Á. О́leń kókjıegi. Juldyz. №12, 1971.), dep baǵalapty. Onyń óleńderi sol kezden-aq ómir kórinisterin syrttaı qyzyqtamaı, ishki mánine úńilip, eleýli-eleýsiz jaılardyń qaı-qaısynan da syr ańdyp, aqyndyq ıntýısııamen oqyrmannyń aldyna jaıyp salady. Osy maqalasynda jazýshy ónerdi saıasatqa baılap, kórkemdiktiń qunyn túsirmek bolǵan turpaıy sosıologııalyq tanymdy, keńestik bıliktiń ıdeologııalyq baǵdarynyń kezeńdik qubylysyn synshyldyqpen baǵamdaǵan. О́zi de aqyn retinde óleńdi jańa deńgeıge shyǵaryp, lırıkanyń syrshyl tabıǵatyna jan bitirýge tyrysty.
Shynaıy lırıkada oı men sezim, qııal men sýret, túısik pen paıym astasyp jatady. Solardyń bári adam janyn sarsańǵa salyp, kóńilin tolqytar jaǵdaı týdyrsa, aqynǵa tizgin ustatar taıanysh – paıymshyl oı bolsa kerek. «Tereń oısyz poezııa óziniń azamattyq paryzyn oıdaǵydaı atqara almaıdy», dep tujyrymdaǵan aqyn oıshyldyǵy – qashanda azamattyq pozısııasynyń tiregi ispetti. Jas kezinde jazǵan óleńderinde aldaǵy ǵumyrdyń buralań da soqtyqpaly jolyn boljap, qandaı nársege de tek oı-sana arqyly kóz jetkizip, áreket etýdiń qajettigimen bolashaqqa baǵdar jasaıdy. Eseıgen, egde tartqan shaqtaǵy óleńderinde ómir-tirshilikti metaforalyq beıneleý arqyly ómir men ólim, taǵdyr, tózim, úmit pen arman, baqyt sııaqty uǵymdardyń mánine oı júgirtedi.
Aqyn ómir aǵynyn túrli metaforalyq beıneleýdiń kórkemdik rakýrsynda qarastyryp, oqyrmannyń kóz aldyna elestetetindeı, kóńilimen tabysatyndaı yńǵaıda beıneleıdi. Alaıda ol oqyrmanǵa beıtanys, jumbaq qubylys emes, qaıta aqyn ısharalaǵan jaıttar oqyrmannyń da ómir tájirıbesinen paıymdaǵan ishki oılarymen tabysyp, ortaq tujyrymǵa jeteleıdi. Adamdy alǵa jeteleıtin arman-maqsat bolsa, sol jolda talaı kedergiler men qıyndyqtar, aldanyshtar men adasýlar, ýaıym men úmit alma-kezek túsip, astasyp jatqan ómir jolyndaǵy qym-qýyt qubylystar óleń óriminen kórinis tabady.
Á.Kekilbaev poezııasyn onyń jalpy shyǵarmashylyǵynan, sonyń ishinde prozasynan bólek qarastyra almaımyz. Jazýshynyń talaı shyǵarmasyna ózek bolǵan tirshilik syryna boılatatyn «ómir fılosofııasy» prozasy men dramasynda birde keıipker oıymen, birde avtorlyq tolǵanystarmen, endi birde ishki monolog pen avtorlyq baıandaý astasyp jatatyn «sana aǵymynyń» yńǵaıymen paıymdalyp otyrsa, poezııasynda aqyndyq ıntýısııa adamnyń rýhanı dúnıesindegi túrli nıýansty jınaqtaı qamtyp, jasampazdyqpen tolǵaıdy.
Aqyn shyǵarmashylyǵyndaǵy basty ustyn – adamgershilik pen azamattyq. Ol ómir qubylystaryn, adam tirligin qur qyzyqtamaı, ár nársege adamdyq, azamattyq pozısııadan oı júgirte otyryp, ómirsúıgishtik pen jasampazdyqtyń turǵysynan qarap tebirenispen jyrlaıdy. Ár óleńinen avtordyń sýretkerlik kóregendigi men azamattyq óresiniń jeli esip turady. Aqynnyń lırıkalyq keıipkeri ómirge qushtarlyǵymen, sondaı-aq eshnársege enjar qaraı almaıtyn elgezektigimen, alańshyldyǵymen kórinedi, aqyndyq bar bolmysymen tanylady.
Bir qaraǵanda, Á.Kekilbaevtyń keıbir óleńderi aýyr oqylatyndaı kórinetini bar. Aqyn óleńde jibekteı esilgen jeńil uıqas pen birden túısikke jetetin týra túsinikterden góri oqyrmandy oıshyldyqtyń tereńine jeteleıtin ordamdy oılardy qol kóredi. Onyń óleńderindegi keıbir kúrdeli tirkester, túsinikke aýyr tıetin aıtylymdar sony meńzeıdi. Ásirese keıingi jyldary jazylǵan óleńderinde qarapaıym jaılardy aıtyp otyrǵandaı kóringenimen, fılosofııalyq paıymǵa jeteleıtin tustary kóbirek.
Aqynnyń bizder usynǵan jınaqtaǵy buryn jarııalanbaǵan óleńderi negizinen 2000–2010 jyldar aralyǵynda jazylypty. Bul qalamgerdiń joǵary laýazymdy qyzmetterge belsene aralasyp, mańyzdy memlekettik isterdiń qyzý ortasynda júrgen jyldary bolǵany belgili. Bul kezde jazǵan óleń-jyrlarynyń deni kóńil kúı lırıkasy bolyp keledi. Qoly qalt etkende kóńildegi oıyn kórikti óleńge aınaldyryp, qaǵazǵa túsirip otyrǵan qalamgerdiń kóńil kúı aýany, ishki syry, ózi jan dúnıesimen sezingen zamana sıpaty men zamandastarynyń aýjaıy aıqyn ańǵarylady. Eliniń bolashaǵyn oılap, halqyn sabyr men birlikke úndep ótken jazýshynyń jan dúnıesindegi alaı-dúleı bulqynys ta, zamana jaıyn bajaılaǵan ýaıymy da, ómirdiń ashysy men tushysyn talmap, senimi men kúmáni alma-kezek túsip otyrǵan alań kóńili de sol tustaǵy óleńderiniń ózegin quraıdy. Oıly oqyrman aqyn óleńderin zerdelese, bul jyrlardan júrek túkpirindegi tolǵanystary men kóńil alańyndaǵy qubylystardy ashyq ta, astarlap ta óleńmen órgen biraz jaıtqa qanyǵa alady.
Á.Kekilbaıulynyń parasatty poezııasy – jan dúnıesiniń syry, júreginiń lúpili, azamattyq úni, astarly aqıqaty. Aqyn shýaqty jyrlary arqyly ýaqyt mejesin moıyndamaı, oqyrmandarymen udaıy tildesip otyrmaq. Jyldardy kókteı ótip, ómir tynysy men kóńil kúıin jalpy adamzat problemalarymen ortaqtastyra tolǵaıtyn aqyndyq mıssııanyń ómirsheńdigi de osynda. Demek aqyn kestelegen oı men sezim órnekteri – abyzdan qalǵan amanat jyrlar qashanda oqyrmanyn tabary sózsiz.
Ádilet QABYLOV,
Sh.Esenov ýnıversıtetiniń professory, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty,
Baqtybaı JAILAÝOV,
doktorant, professor assıstenti
AQTAÝ
