Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Bir oramynyń uzyndyǵy – 450 metr. Bazardaǵy búgingi satylý baǵasy – 17 myń teńge. Qadalardyń araqashyqtyǵy men bıiktigin eki metrden ólshep, gektarlaǵan egistik alqabyn osyndaı ilmek symtemirmen qorshap tastasa bolǵandaı. Sonda tórt túliktiń kez kelgen túri, ne jabaıy janýar kermeden sekirip te, buzyp ta óte almas edi. Ilmek symtemirdiń ón boıynda qazdıyp turatyn, uzyndyǵy santımetrge jeteǵabyl bizi janýarlardyń tumsyǵy men denesine qadalyp, tosqaýyl qoıady. Dál osyndaı tásilmen esepteıtin bolsaq, bir gektar jerdi qorshap shyǵý úshin jeti oram tor temir qajet bolady eken. Satylý baǵasymen esepteseńiz – 119 myń teńge. Eseptep qarasaq, jeke sharýa qojalyǵy 500 gektar jerin shetelden jetkizilip jatqan ilmek symtemirmen aınaldyra qorshaýǵa 59 mln 500 myń teńge jumsaıdy. Mundaı iri qarjy sharýa qojalyǵyn eriksiz qaryzǵa batyryp jatyr. Osyndaı aýqymdy shyǵynnan amalsyzdan bas tartqan keıbir sharýa qojalyqtary ózderiniń ıeligindegi jer telimderin aınaldyra or qazdyryp júr. Mundaı orǵa mal qulap túsip, sharýalardy taǵy da shyǵynǵa ushyratyp otyr.
Aýyl sharýashylyǵy máselelerin tereń zerttep, naqty dáleldermen birneshe kitap jazǵan jýrnalıst retinde aıtarym, bul túıtkildiń de ońtaıly sheshimin tabýǵa bolady. Árıne, sheshimi – ózimizde ilmek symtemir óndiretin zaýyt salý. Bir qyzyǵy, otyz jyl boıy dál osy baǵytta otandyq óndiris óristemegen. Zaýytty salý jumysyn eki aýysymda júrgizse, úsh aıda tolyǵymen aıaqtaýǵa bolady. О́te kúrdeli emes. Ondaı jaǵdaıda búkil aýyl sharýashylyǵy jerlerin ıgerip otyrǵan myńdaǵan sharýashylyqqa ilmek symtemirdiń bir býdasyn 800 teńgeden ǵana satýǵa bolady. Sonda ǵana qojalyqtar ózderiniń jekemenshigindegi jerin bir býdasy 800 teńgelik otandyq ónimmen berik etip bekitip, qazirgiden 21 ese arzanǵa qorshap alar edi. Mysaly, sheteldegi ilmek symtemir óndiretin zaýyttarda shyǵarylǵan bir oramnyń ózindik baǵasy 500 teńgege de jetpeıdi eken.
Sonymen qatar sharýalar mundaı ónimdi paıdaǵa asyrý arqyly basy artyq shyǵynnan da qutylady. Máselen, olar aıyna 300 myń teńge kóleminde jalaqyny kúzetshige, 400 myń teńgedeı jalaqyny malshyǵa tólep keldi ǵoı. Al oramnan berik qorshaý ornatqannan keıin artyq qyzmetshi ustaýdyń da qajettiligi shamaly. Sonymen qatar, osy ilmek symtemirmen qorshap, sodan soń sol qorshaýdyń ózin beske bólse, sharýa qojalyqtary maldy ár bólikke bes kúnde bir ret jaıar edi. Bes kúnde jaıylym mal tuıaǵymen taptalmaıdy, sáıkesinshe shóp te jaqsy ósedi. Qazir júz gektar mal jaıylymy kezbe maldardyń, jabaıy janýarlardyń tuıaǵymen kúndiz-túni toqtaýsyz taptalyp, tastaq jerge aınalyp barady. Bul – óte qaýipti. Osylaı jalǵasa berse, birer jylda jer qunarynan aıyrylady.
Ilmek symtemirdi ózimizde jasaý aýyl sharýashylyǵy ónimderin sapaly ári mol óndirýge jol ashady jáne tekke shashylatyn qyrýar shyǵynnyń jolyn bógeıdi. Másele memlekettik deńgeıde sheshimin tabýǵa tıis. Mundaı ilmek symtemir memleketimizdiń búkil shekarasyn berik etip qorshaýǵa da qajet. Shekarashylarymyzǵa ilmek symtemir otyz jyldan beri shetelden óte qymbat baǵada satylyp ákelinip jatyr. Maman retinde aıtarym, aqbókenderdiń óretin jolyn bógese, kelip jatqan qyrýar shyǵyn da dereý toqtaıdy. Ilmek symtemirdiń tosqaýylynan mal urlyǵy da tyıylady. Aýyldaǵy úı janyndaǵy shaǵyn baý-baqshany da qorshap alǵanǵa osy ónim túri óte qolaıly.
Bul orman sharýashylyǵyna da óte qajet. Ormanshylar qajetti aımaqty qorshap, shyǵyndy azaıtady. Jeke sharýa qojalyqtarynyń jer telimin búgingi kúni kópshilik japatarmaǵaı talasyp paıdalanatyn bolǵan soń, sharýalar jeriniń erteńinen amalsyz kúder úzip, aýyldan qalaǵa kóshýshiler sanyn kóbeıtip tur. Shetelden jetip jatqan kóp mólsherdegi ilmek symtemirden jasyryn jolmen paıda kórýshiler mundaı zaýytty Qazaqstanda saldyrmaýǵa beıil.
«Sen salar da men salar, atqa jemdi kim salar?» degendeı, aýyl sharýashylyǵyndaǵy otyz jyldan astam ýaqyttan beri qordalanyp qalǵan mańyzdy máseleni qysqasha baıandadym. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi taldanǵan, zerttelgen, is júzinde naqty dáleldengen mańyzy zor máseleni nazardan tys qaldyrmasa degen tilegimiz bar. Bizdińshe, bul tásil aýyl sharýashylyǵy eńbekkerleriniń tirshiligine serpin berip, artyq shyǵynnyń aldyn alady.
Sadyq JUMABAI,
Jýrnalıster odaǵynyń múshesi
