Sýrette: Ortada Shyńǵys sultan Ýálıhanov, aldyńǵy qatarda sol jaqtan birinshi Ilııas Janqarauly. «Pýteshesvıe naslednıka Sesarevıcha» kitabynda bul sýrettiń astynda «Batys-Sibir sultandary» dep jazylǵan.
Ýaq rýynyń HIH ǵasyrda ómir súrgen beldi ókili Janqara Jantóbetovtiń 4 áıeli bolǵan. Odan 18 ul taraıdy. Alǵashqy áıelinen – Aqqozy, Tilenshi, Baıqozy, Bozǵozy, ekinshisinen – Malǵozy, Janǵozy, Qulanshy, Jaqyp, úshinshi áıelinen – Súleımen, Smaǵul, Ilııas, Nyǵman, Asaıyn, Qusaıyn, al sońǵysynan Qııalbaı, Baıtili, Jantili, Jaılaýbaı dúnıege kelgen.
1822 jyly Sibir qazaqtary týraly jarǵyǵa sáıkes Orta júz ben Kishi júzde handyq bılik joıylyp, qazaqtar óz ákimshilik aýmaǵyn basqarýshylardy saılaý júıesine kóshkeni málim. Saılaý júıesi aǵa sultandar, okrýgtik prıkazdardaǵy bıler, bolys basqarýshylary men aýyl starshyndarynyń laýazymdaryna qatysty edi. Bastapqyda bolys basqarýshylary tek tóre tuqymynan bolýǵa tıis degen talap bolǵanymen, bolystyqtardy qurý barysynda qazaq dalasyndaǵy bılik tek sultandardyń ǵana qolynda bolmaǵany, buǵan deıin qara halyq arasynan shyqqan bıler men starshyndardyń da el basqarǵany belgili boldy. Soǵan oraı patsha ókimeti saılaý júıesinde aýmaqtardaǵy rýlyq erekshelikke zeıin qoıdy. Onyń ústine 1847 jyly Kenesary Qasymulynyń kóterilisi aıaýsyz janyshtalǵan soń qazaq dalasynda shyǵý tegi qarapaıym áýletten taraıtyn azamattar bolys bola bastady. Soǵan sáıkes mynadaı qaǵıdalar júzege asyryldy: aǵa sultandardy tek sultandar, dýan zasedatelderin bıler men starshyndar, al bolys basqarýshylaryn sultandardan bastap bolystyqtaǵy bedeldi tulǵalarǵa deıin saılaı alatyn.
Qazaq dalasynda osylaısha handyq bılik ydyrap, bolystyqtarǵa bólingende Janqara urpaqtary ýaq rýy arasyndaǵy bılikti qolǵa ala bastaǵany baıqalady.
Máselen, ólketanýshy Dáýren Aıashınovtiń dereginshe, Ergenekti – ýaq bolysy 1852 jyly Ertistiń oń jaǵasyndaǵy eń iri bolys bolǵan. Munda 11 aýyl, 1 632 tútin, jalpy sany 6 981 adam turǵan. Jergilikti baılardyń asa aýqatty bolǵany baıqalady, 29 369 bas jylqy, 8 myńnan astam sıyr, 45 myńnyń ústinde qoı baǵylǵan. 1872 jyly Ergenekti-Ýaq-Murat bolysyna Janqarauly Bozǵozy bolys bolyp saılanady. Arhıv qujattarynda buǵan qosa Malǵozy – aýyl bıi, Tilenshi aýyl starshyny bolǵany kórsetiledi. Bulardyń ishinde eń uzaq bolys bolyp otyrǵany – Bozǵozy, 30 jyldan astam el basqarǵan.
Al Ilııas Janqaraulynyń bolystyq bıligi 1886 jyldan bastalyp, úzbeı 16 jylǵa jalǵasqan. Eger urpaqtary aıtyp júrgendeı, tulǵa 1844 jyly dúnıege kelgen bolsa, alǵash ret 42 jasynda bolys bolyp saılanǵan. Jastaıynan asa zerek, el isine aralasýǵa beıim bolyp ósken Ilııas Janqarauly Baıanaýylda ataqty Qamarıdden haziretten saýat ashyp, 16 jasynda Samarqandaǵy Sherdor medresesine baryp oqyǵan. Keıin Peterborda bilimin oryssha jetildirdi. Ana tilinen bólek, orys jáne arab tilderin jetik meńgergen.
Pavlodar oblystyq Buqar jyraý atyndaǵy ádebıet jáne óner mýzeıiniń basshysy Erbol Qaıyrov uzaq jyldan beri Ilııas Janqaraulynyń qaıratkerlik qyryn zerttep júrgen azamat. Onyń qolyndaǵy derekterge súıensek, tulǵa patsha Nıkolaıdyń taqqa otyrý saltanatyna qazaq dalasynan barǵan delegasııaǵa múshe bolady.
– Ertistiń Pavlodar óńiriniń teriskeıindegi Tereńkól aýdanynyń ataýy – tarıhı ataý. Kezinde bul jerde Tereńkól bolystyǵy bolǵan. Atalǵan bolystyqtyń aýmaǵyna ol zamanda qazirgi Reseıdiń shekaralas aýdandarynyń, atap aıtqanda Qarasýyq pen Baǵan óńirleri jáne ózimizdiń Tereńkól, Ýspen aýdandarynyń basym bóligi enip turǵanyn tarıhı derekter dáleldep otyr. XIX ǵasyrdyń sońy men XX ǵasyrdyń basynda osy bolystyqta Ilııas Janqarauly qatarynan 5 márte bolys bolyp saılanyp, el basqarý isinde ádildigimen aty shyǵady. Janqara baıdyń urpaqtarynan bolystyq arylmaǵan degen sóz bar. Bozqozy 30 jyl bolys bolsa, odan keıin Ilııas Tereńkólde – 15 jyl, Qaraobada – 6 jyl, al eń kishi inisi Qusaıyn 18 jyl bolys bolǵan. 1905 jyly ol Qarqaraly petısııasyn ázirleýge belsene atsalysty. Bul qujatty 21 bolys basqarýshysy men 21 bı daıyndaǵany málim. Qyr qazaqtarynyń jerinen aıyrylyp bara jatqanyna tózbegen Ilııas Janqarauly dala general-gýbernatory ótkizgen jıyndarǵa talaı márte qatysyp, halyq atynan cóz sóılegen. 1901 jyly onyń kishi inisi Qusaıyn Tereńkól bolysy bolyp saılanyp, Ilııastyń ózi 1908 jyly Qaraoba bolysy bolyp saılanady. Al 1909 jyly aǵaıyndylar qajylyq jasaý úshin Mekkege sapar shegedi. Ol sapardan qaıtyp kelgen soń ekeýi Pavlodar ýezi boıynsha prıkazdyq zasedatel bolyp saılanady. Ilııas Janqarauly Reseı Memlekettik Dýmasyna qazaq dalasynan Álıhan Bókeıhandy saılaý aldyndaǵy naýqanda onyń atynan el aldynda sóz sóıleýshilerdiń quqyǵyn ıelengen ári Semeı oblysynan qurmetti saılaýshylar tizimine engen eki azamattyń biri bolǵan. Onyń Alash qozǵalysyna da belsendi qatysqany aıtylady. 1917 jyly jeltoqsanda Orynbor qalasynda ótken jalpyqazaq seziniń delegaty bolǵan. Sezdi shaqyrýshylar Á.Bókeıhan, A.Baıtursynuly, M.Dýlatuly, E.Omaruly, S.Dosjanuly jáne osy sezge qatysýshylardyń ishinde M.Shoqaı da bar edi. Sáken Seıfýllın keıin aıryqsha qurmetpen shaqyrylǵandar arasynda Janqaraulyn ataǵany málim. Ilııas Janqarauly bul tusta 73 jasta edi. Qartaıyp qalǵanyna qaramastan, Alash ókimetine materıaldyq turǵydan kóp qoldaý jasaǵan. Atalǵan sezdi uıymdastyrý shyǵyndaryn jabý úshin óz atynan 100 jylqyny Qoıandy jármeńkesine aıdatady. Alash avtonomııasynyń baǵdarlamasy jasalǵanda sońyna qol qoıýshylar arasynda onyń esimi tur, – deıdi Erbol Qaıyrov.
«Dala ýalaıaty gazetiniń» 1891 jylǵy sanynda jazylǵandaı, sol jyly aq patsha murageri Nıkolaı Romanov Reseı ımperııasynyń qaraýyndaǵy aımaqtarmen tanysý maqsatynda qazaq dalasyna saparlap kelip, Omby qalasy men Ertis ózeniniń jaǵasyndaǵy qazaq aýylynda bolýdy maqsat etedi. Qazaq dalasynyń ıgi jaqsylary aq patsha muragerin Ombydan on eki shaqyrym jerdegi Ertis ózeniniń jaǵalaýynda kútip alady. О́zen jaǵasynda kıiz úılerden turatyn shaǵyn qalashyq paıda bolyp, solardyń ishinde Tereńkól bolysy Ilııas Janqarauly da óz otaýyn tikken. Patsha murageri Janqaraulynyń kórmege arnap bezendirgen kıiz úıinen kúndelikti turmysqa qajetti buıymdar – qarý-jaraq, ydys-aıaq, ulttyq kıim-keshek túrleri men mýzykalyq aspaptardy tamashalaıdy. Tipti qyzyqty zoologııalyq kolleksııa – bal arasy, qumyrsqa, ýly qaraqurt pen jylandar, odan bólek, tas pen qola dáýirindegi tutyný zattary – balta, pyshaq, qaıla, ózge de zattardy keziktiredi. Qazaq halqynyń turmysyna qajetti zattardy kórgen patsha murageri bul jádigerler týraly kitap jazýǵa keńes beredi. Uly mártebeli qonaqqa qazaq aýylynyń kósh-kerýeninen kórinister kórsetiledi. Sáıgúlikter jarysyn tamashalaıdy.
Patsha murageri attanyp ketken soń osy ólkeniń general-gýbernatory, baron Taýbe syıly qonaqty qarsy alýda belsendilik tanytqan qazaqtyń bı-bolystaryn arnaıy marapattaıdy. Keıinnen qazaqtyń bı-bolystary kórsetken jádigerler Peterbordaǵy murajaıǵa jetkizilip, orys jurtshylyǵynyń nazaryna usynylady. Olardyń ishinde patsha muragerimen birge sýretke túsken qazaqtyń bı-bolystarynyń sýreti (onyń ishinde Ilııas Janqarın de bar) Peterbor mýzeıinen oryn alady. Atap óterligi, bul is-sharaǵa Shyńǵys Ýálıhanov, Sádýaqas Shormanov, Qunanbaı sultan, Isa Berdalın jáne ózge de tanymal qazaqtar qatysqany tarıhtan málim. Osy erekshe oqıǵa týraly 1891 tarıhshy Iýrıı Popovtyń «Svet dalekıh ımen» atty kitabynda da derekter keltirilgen. Romanovtar áýletiniń 300 jyldyq mereıtoıy týraly Peterbordaǵy memlekettik murajaıda oryn alǵan kóne sýretterdiń astyna jazylǵan joǵary shendi azamattardyń qatarynda Ilııas Janqarınniń de aty-jóni kórsetilgen.
Ilııas Janqaraulynyń shóberesi Sáýle Muratovanyń aıtýynsha, 1891 jyly Shyńǵys Ýálıhanovpen birge bir top qazaqtyń bas kóterer bı-sultany túsken tarıhı sýrettegi adam arǵy atasy Ilııas ekenin kónekóz qarııalar men týystary dáleldep beripti. Kópke deıin Alash tarıhyn zertteýshiler sýrettegi Ilııasty ózge tulǵalarmen de shatastyryp júrgen, máselen, ony Pań Nurmaǵambet dep te ataǵan ǵalymdar da bolǵan. Keıbir eńbekterde tipti Ilııas Jansarın nemese Shankarın dep atalyp ketken.
– Janqaranyń uldary óte dáýletti bolǵan. Aǵaıyndylardyń jylqysynyń ózi 2 myńnan asqan. Al atamyz Ilııas ótkizgen astar men toılarda Musa Shormanov pen onyń uly Sádýaqas Shormanov, ǵulama Máshhúr Júsip Kópeıuly, Qunanbaı О́skenbaıuly, Shákárim Qudaıberdiuly, Qazanǵap Satybaldyulynyń urpaǵy Isa Berdalın jáne kúsh alyby Qajymuqannyń arnaıy meıman bolyp qaıtqany týraly úlkenderimiz únemi aıtyp otyratyn. Ilııas Janqarauly týraly jazylǵan tarıhı derekter men estelikter nege az degenge kelsek, otyzynshy jyldary qazaq dalasynda jappaı oryn alǵan saıası qýǵyn-súrgin kezinde qaýip-qaterdi sezgen uly (atamyz) Murat Ilııasov qujattardy joıyp jiberedi. Bul kezeńde Murat Ilııasuly Baıanaýylda prokýror bolyp qyzmet atqarǵan edi. Biraq atamyz da qazaq zııalylarynyń basyna túsken qaýip-qaterden qutylyp kete almaıdy. Elinen ketip, Reseı aýmaǵynda bas saýǵalap júredi. Tektiniń tuıaǵy 1945 jyly Kemerovoda qaıtys bolady, – dep esteliktermen bólisti Sáýle Maǵaýııaqyzy.
Zamanynda tulǵanyń Alash ókimetin qurysýǵa atsalysqanyn tarıhı derekter rastap otyr. Joǵaryda Qarqaraly petısııasyn ázirleýge qatysqany týraly áńgime ettik. «Semıpalatınskıı lıstok» gazetiniń 1906 jylǵy 10 maýsymdaǵy sanynda Janqaraulynyń bul eńbegin naqtylaı túsetin mynadaı derekter bar: «V Semıpalatınske v pomeshenıı Narodnogo Doma v 12 chasov dnıa sostoıalos pervoe sobranıe kazahov-vyborshıkov. Prısýtstvovalo svyshe 150 chelovek… Nachalo rassýjdenııam polojıl A.N.Býkeıhanov, oznakomıvshıı sobranıe s programmoı partıı «Narodnoı svobody», k kotoroı prısýtstvýıýshıe ı postanovılı prısoedınıtsıa. Zatem govorılı: kazah Chıngızskoı volostı Shakarım Hýdaıberdın… Ahmet Tyshkanbaev (Degelenskoı volostı Karkaralınskogo ýezda) o pozemelnom voprose, Ilıas Djankarın (ız Pavlodarskogo ýezda) o tom je voprose v svıazı s pereselencheskım delom, a takje o voınskoı povınnostı» dep jazylǵan. Keıin petısııany Semeıde qurylǵan delegasııa quramynda I.Janqarın Peterborǵa alyp barýshylar qatarynda bolǵan. Bul áreketi úshin patsha ókimeti tarapynan senimsiz tulǵalar tizimine engizilgeni týraly arhıvtik hat ta saqtalyp qalǵan.
1916 jyly ol Semeı okrýgtik sotyna Aryn Baımurzın, Ahmet Qaıytov, Abbas Aımanovtarmen birge alqabıler soty bolyp enedi. Al inisi Qusaıyn Pavlodar ýezdik zemstvosyndaǵy delegattar quramyna saılandy. Qazaq dalasynda Alashorda ókimetin qurý týraly sóz qozǵala bastaǵanda Janqara uldary ony alǵash qoldaǵandar arasynan tabyldy. 1917 jyly Orynborda II jalpyqazaq sezi ótkende ol Pavlodar ýezi atynan arnaıy qatysyp, mańyzdy máselelerdi talqylaýǵa atsalysqan. Sezd hattamasynda aıtylǵandaı, qazaq-qyrǵyz avtonomııasyn jedel túrde jarııalaýǵa Alash qaıratkerleri, atap aıtqanda, Álıhan Bókeıhan, Mirjaqyp Dýlatuly, Ahmet Baıtursynuly jáne ózgeleri alǵashqyda qarsy bolǵan. Qarsy bolýshy 42 adamnyń arasynda №34 bolyp Ilııas Janqaraulynyń esimi tur. Bul qarsylyq – túbegeıli qarsylyq emes, Túrkistan zııalylary pikirin tolyqtyryp baryp qoldaýǵa baǵyttalǵan saıası amal edi.
Sáken Seıfýllınniń «Tar jol, taıǵaq keshý» romanynda: «Bul telegramda aıtylǵan, ýez basy eki aqsaqal jáne oblastnoı komıtetten shaqyrǵan eki zııalynyń ústine aıryqsha telegramma berip, mynaý kisiler de shaqyryldy. «Uran», «Saryarqa», «Birlik týy», «Tirshilik» gazetterinen jáne jańa ashylǵan qaýymdardan bir-bir ókilderden.... jáne Ilııas qajy Janqarauly» dep jazady.
Ilııas Janqaraulynyń aýyl-aımaǵyna, el azamattaryna asa qamqor bolǵanyn Alash qaıratkerleri jaqsy bilgen. Aqyn Sultanmahmut Toraıǵyrovtyń bilim alýyna demeý kórsetse, uly Murat Sáken Seıfýllınmen syılas dos bolypty. Tereńkól bolystyǵynda mektep, medreseler salýǵa materıaldyq qoldaý jasaǵan. Nátıjesinde, tóńkeristen soń keńes ókimeti ornaǵanda aqsaqaldyń el arasyndaǵy burynǵy abyroıy tómendemegen. Arhıv qujattaryna súıensek, Tereńkól aımaǵynyń arysy 1924 jyly dúnıe salady.
Atap óterligi, Janqara urpaǵynyń jazǵy jaılaýy – qazirgi Ýspen aýdany, qystaýy Tereńkóldegi Baıqonys mekeni bolypty. Tulǵanyń beıiti Ýspen aýmaǵynda jatyr. Tóńireginde Alash ardaqtysynyń áýlet músheleri jerlengen. О́miriniń sońǵy eki jylynda Baıan óńirinde turaqtap, Shormanovtar áýletimen turaqty baılanysta bolǵan degen de derek bar. Tulǵanyń týǵanyna bıyl 180 jyl tolyp otyr.
Pavlodar oblysy
