Kollajdy jasaǵan – Amangeldi Qııas, «EQ»
Oral Tańsyqbaev týraly kitap jazyp júrgeli beri О́zbekstanǵa qatysty áńgimeniń bárine bólekshe yqylaspen qulaq túretin ádet tapqanbyz. Tashkentke úsh ret baryp qaıttyq. Nókiske de jol tústi, Máskeýge saparlaǵan saıyn qolǵa ilikkendi súzip qaıtatynbyz. Sondaı izdenis ınternetke de jıi-jıi júgintedi. Tashkentten taratylatyn YouTube-arnalardyń birinde túrkitektes halyqtardyń tarıhyna, mádenıetine arnalǵan baǵdarlama bar. Biz kórgen keıingi bir shyǵarylymnyń kirispesinde «Taıaýdaǵy suhbatymyz tatarlarǵa arnalǵan edi», deıdi áriptesterimiz. Aǵaıyndarymyz bul taqyrypty josparly, júıeli túrde qaýzap kele jatyr. Sóz basynda júrgizýshi «Túrkiler týraly, Ortalyq Azııadaǵy aǵaıyndas halyqtar týraly áńgimelegende, tipti, janymyz jadyrap ketedi», deıdi.
Sony aıta otyryp, «Áıtse de, obektıvti jáne sýbektıvti sebepterge baılanysty biz táýelsizdikten keıin de onsha jaqyndasa almadyq. Ortalyq Azııa memleketteriniń ıntegrasııasy, bizdiń elderimizdiń birigýi, kúsheıýi, nege ekeni belgisiz, keshige berdi. Álhamdılla, bolatyn nárse bolmaı qoımaıdy eken, 2016 jyldan keıin biz qaıtadan tabysa tústik. Samarqand kóshelerinen tájikterdi, Tashkent kóshelerinen qazaqtardy, qyrǵyzdardy kórgende qatty qýanyp qalamyz» dep keledi de, osy máselege mamandanǵan sarapshy – professor Gaıbýlla Babaıarovty áńgimege tartady. Bul joly tańdalǵan taqyryp – qazaqtar.
Túrki tektes halyqtardyń qataryna qazir irili-kishili 32 etnos kiretinin tilge tıek ete otyryp, júrgizýshi áńgimeniń álqıssasynda qazaqtardyń derbes ataýly etnos retinde qaı zamannan tarıh tórine kóterilgenin suraıdy. G.Babaıarov qazaqtardyń XV ǵasyrdyń orta sheninde Ábilqaıyr ulysynan irge kótergenin, Kereı men Jánibek sultandardyń ózine qarasty jurtty sońyna ertip, Jetisý jeriniń Shý óńirine qonys tepkenin, sol jerde Qazaq handyǵyn qurǵanyn aıtady. Alty júz jylǵa jýyq derbes tarıhtyń bastaý-bulaǵynda úlken ulystan bólek shyqqan jurttyń basty belgisi retinde ornyqqan «qazaq» etnonımi bara-bara aıasyn keńeıtti, deıdi G.Babaıarov. Sarapshy áýeldegi birtutas túrki jurtynyń onynshy ǵasyrdyń o jaq, bu jaǵynda ara ajyrata bastaǵanyn, oǵyzdardyń bir bóligi jańa jer izdep, Anadoly aımaǵyna attanǵanyn, bir bóligi atamekende qalyp, túrikmender atanǵanyn, al Ortalyq Azııada ornyqqan aǵaıynnyń Deshti Qypshaq jerine ıe bolǵanyn aıtady. «Deshti Qypshaq jeriniń basym bóligin qazaqtar ıelendi, sol óńirlerde qalyptasqan Qazaq handyǵy ǵasyrlar boıy ómir súrip keldi», deıdi sarapshy. Onyń bul aradaǵy túpki oıy etnostardyń birte-birte irge aıyrýy tabıǵı-tarıhı úderis, al qazaq pen ózbek sol úderiste eń sońynan ara-jik ajyratqan halyqtar edi degenge tireledi. Suhbattasýshylar áýelde tarıh jolyn birge bastaǵan baýyrlastardyń ara-jik ajyratýy ábden qalypty jaı ekenin oryndy eskertedi. Másele bir halyqtyń ekinshi bir halyqtan bólinip shyǵýy jóninde emes, másele halyqtyń bólinýi jóninde bolyp otyrǵanyn basyn asha aıtady. Mundaı úderis keıin bizdiń dalamyzda Noǵaıly dáýirinde oryn alǵany jaqsy belgili. Qazaq pen noǵaıdyń jylap aıyrylysqan oqıǵasy «El aıyrylǵan» kúıinde óshpes izin qaldyrdy. Baıtaq ortaq muramyz bar. Aǵaıyndardy tyńdasańyz, «Tvorıvshıe v perıod nogaıskoı gosýdarstvennostı (15-17 vv.) nogaıskıe poety: Sybra-ıyraý, Asan Kaıgy, Shal-Kııız Tılenshı ýly, Dosmambet Azaýly, Kazy-Týgan Sýınısh ýly sozdalı bessennye lıteratýrnye proızvedenııa» bolady da shyǵady. Olardyń jyrlaryn ózimiz Máskeýde oqyp, kóshirmesin jasap alǵan «Poezııa aýla» kitabynan, bizdiń qolymyzdaǵy eki tomdyq «Antologııa dagestanskoı poezıı» jınaǵynan taba alamyz. Osynyń bári týystas halyqtardyń tarıhy qandaılyq qoıyndasyp jatqanyn taǵy da tanyta túsedi. Bul arada mektep oqýshylaryna da belgili jaıdy eske salyp ótýge týra keledi. Reseıdiń ortalyqtanǵan memleket retinde 862 jyldan qalyptasa bastaǵanyn, sol jyly novgorodtyqtar elge bas ıe bolýǵa syrttan adam shaqyrǵanyn jaqynda ǵana shetel jýrnalısine bergen suhbatynda «prıglasılı na knıajenıe knıazıa Rıýrıka ız Skandınavıı, ız varıagov» dep naqtylap turyp kórshi eldiń basshysynyń ózi aıtty. Nestor jylnamasynda keltirilgen ol hattyń «Zemlıa nasha velıka ı obılna, a porıadka v neı net. Prıhodıte knıajıt ı vladet namı» degen sózi tarıh týraly kitaptyń talaıynda birinen birine aýysyp jatady. Sóıtip júrip Kıev Rýsinde basy qosylǵan jurttyń bara-bara velıkorosstar, malorosstar, belorýstar kúıinde úsh halyq bolyp qalyptasqany belgili. Mundaı mysal tolyp jatyr. Áýelde tarıh sahnasyna parsylar kúıinde kóterilgen ejelgi halyq keıinnen ırandyqtar men tájikterge aınalǵan. Ońaılatyp sóılesek, shııtteri ırandyqtar, súnnıtteri tájikter bolyp ketti. Eki halyq ta Rýdakı, Ferdoýsı, Omar Haııam, Saǵdı, Hafız, Rýmı, Jámı sııaqty uly tulǵalardy óz babalarymyz dep biledi.
Áńgimede bizdiń tarıhymyzǵa qatysty talaı másele qozǵalǵan. Aǵaıyndarymyzdyń qazaq júzderi týraly aıtqanyna toqtalyp óteıik. Júrgizýshiniń «Rýlar bárimizde bar, al júzder tek qazaqta bar. Munyń máni qalaı?» degen suraǵyna sarapshy Uly júzdiń, Orta júzdiń, Kishi júzdiń ornalasqan aımaǵy, keıbir erekshelikteri týraly tolymdy jaýap qaıtara kelip, «Ásili, qazaqtar úsh júzge bólinbeıdi, qazaqtar úsh júzden quralady. Bul aıyrylysý emes, bul birlesý» dep aıtqanyn estigende ábden-aq aıyz qanady. Qazaq handyǵynyń áskerı áleýeti jónindegi naqty derekteri de súısintedi. «Babyr Qasym hannyń zamanynda qazaqtar ábden dáýirledi, iri, saltanatty memleketke aınaldy, 300 myń adamdyq jasaǵy bar edi dep jazady. Babyrdyń ózi Úndistanǵa 12 myń adamdyq jasaqpen attanǵan. Shaıbanı 60 myń adammen búkil Orta Azııaǵa ámirin júrgizip turǵan», deıdi G.Babaıarov. Júrgizýshiniń «Bul qalaısha?» dep tańdanǵan suraǵyna «Olarda árbir otbasy jaýynger shyǵaratyn. О́ıtkeni bári kóshpendi. Árqaısysy atqa jaqsy otyra alady, árqaısysy bes qarýyn belinen tastamaıdy. Qaı kezde de urysqa daıarlyǵy kúshti bolǵan. Sol úshin de kerek kezde 300 myń adamdyq ásker jasaqtaýǵa shamasy kelgen» dep jaýap qaıtarady.
Professordyń «júz» sóziniń arǵy tegi týraly ózindik tujyrymyn da pikir tuzdyǵy retinde ortaǵa sala keteıik. Onyń aıtýynsha, «júz» arabtyń «bólik», «úles» degen maǵyna beretin sózinen shyqqan. Muny úzildi-kesildi tujyrym demeıdi, «Osyndaı da pikir bar. О́ıtkeni rasynda da qazaq halqy ejelde úsh bólikten quralǵan» deýmen ǵana toqtaıdy. Júzge taramdalý qajettigi neden týǵan? Bul suraqqa da jaýaby daıyn. «О́ıtkeni qazaqtardyń jeri keńeıip ketti, Jetisý jaqta turyp, sonaý úsh myń shaqyrymdaǵy Atyraýdy, Sibir jaq bettegi óńirlerdi basqarý qıynǵa aınaldy. Mundaı basqarý tásili baıaǵydan bar. Qarahandarda da, Túrik qaǵandyǵynda da osylaı bolǵan. Sóıtip, qazaq bıleri bas qosyp, quryltaı ótkizip, batys jaq betimiz bir júz bolsyn, ortadaǵy jurtymyz bir júz bolsyn, shyǵys betkeıdegi óńirimiz bir júz bolsyn degen toqtam jasaǵan. Alyp dalany júzderge bólip basqarmasa, basqasha basqarý qıyn edi. Júz – ákimshilik bólinis. Shyǵys jaq betten jaý tıse, Uly júz Orta júzge, Kishi júzge adam shaptyrtady, munsha qol alyp, kelińder, birlesip toıtarys bereıik deıdi. Qazaqtardyń aýyzbirshiligi kúshti. Mádenıeti birdeı, dıalektisi joq».
Qazaq pen ózbek rýlarynyń ortaqtyǵynan týystyq tinin tabý qısyny da kókeıge qonady. Bul úshin eki halyqtaǵy iri-iri jıyrma shaqty rýdyń attary keltiriledi: «Qańly, qypshaq, qońyrat, naıman, jalaıyr rýlary ózbekte de, qazaqta da bar. Bári Ortalyq Azııanyń ortaq qazanynda qaınaǵan. Al aıtalyq, túrikmenderde basqasha. Olarda oǵyzdar zamanynan kele jatqan teke, jáýmit, ersary, sháýildirler bar. Rý surasý qazirge deıin О́zbekstannyń keıbir jerlerinde de kezdesip qalady. Samarqanda, Tasqorǵanda, basqa da jerlerde, mysaly, naımandar kóp. О́zbek, qazaq degen tarıh sahnasyna shyqpaı turǵanda, sonaý onynshy ǵasyrdyń ózinde Naıman handyǵy bar edi ǵoı. Naımandar qaraqytaılarǵa da qysym kórsetken. Qońyrattar da kóp. Jıyrmasynshy ǵasyrdyń bas jaǵyndaǵy halyq sanaǵynda 134 myń ózbek qońyrattary esepke alynǵan. Qazir olardyń sany mıllıonnan asyp ketti. Qońyrat etnografııasy, óneri, baqshylyǵy, dastany dep sóıleımiz. «Alpamysty» qońyrattardyń taıpalyq dastany dep sanaımyz. Iаǵnı bizdiń bir daraqtyń butaqtary ekenimizdi osy rýlardyń ortaqtyǵy da anyq kórsetedi. Taǵy bir dálel keltireıin. Qazaqtarda asa iri arǵyn taıpasy bar. Sol taıpadan shyqqan Nurlan Saltaev degen bir aǵamyz, ózi tarıhshy bolmasa da, ótken zamandardy jaqsy biledi. Keıde áńgime kezinde árkim tarıhty ár jaqqa tartqylap jatsa, aqıqatyn aıtyp, birlikke shaqyryp, jurtty jarastyryp otyrady. Arǵyndardyń Shaıbanıden jeńilgende Babyrmen birge ketip qalǵandary da bar. Aýǵanstanda bılik qurǵan arǵyndar kóp. Olar ózderin ózbek te, qazaq ta demeıdi, túrki arǵyndarmyz deıdi. Qazir kezinde Úndistanǵa ótken arǵyndar Kashmırde turady, tipti Tıbette de bar. Negizinde hınd tilinde sóılegenimen, túrki tilin de saqtap qalǵan. Solardy bizdiń tarıhshylar baryp zerttese jón». Ǵalymnyń Kishi júzdegi rýlardyń talaıy ózbekte de bar ekenin, mysaly, jetirýǵa kiretin kerderi, kereıit, jaǵalbaıly, tabyn, tama, teleý, ramadan rýlarynyń ózderinde de dál sol atymen atalatynyn aıtatyny da áserli. Bilý bar da, bólý joq. Bári bir ózbek. Birtutas ult. Rý demekshi, G.Babaıarov qazaqtardyń óz rýynyń ishinde qyz alysyp, qyz berispeıtinine de nazar aýdaryp, aǵaıyn arasynda qan aralastyrmaıtynyn asa tántilikpen áńgime etkenin de qosa keteıik. «Mysaly, Almatyǵa oqýǵa barǵan rýy shómekeı qyzyna anasy: «Sen ol jaqta júrgende shómekeı jigitpen kóńil qosyp qalma» dep qatty eskertedi. Qyzy sony eskeredi. Osyndaı qasıet belgili bir rýlarǵa ǵana emes, búkil ultqa tán bolyp keledi». Árıne, syrt kózben qaraǵannan keıin aǵaıyndarymyz asyǵystaý tujyrymdarǵa da oryn berip qalady. Aıtalyq, «Eki mıllıon naıman bir-birimen qyz alyspaıdy» deıdi. Bul arada taıpa men rý uǵymyn ulastyryp jiberý baıqalady. Onyń ústine iri rýlardyń kóbeıip, keń qanat jaıyp ketetini, soǵan baılanysty belgili bir ataǵa deıin olardyń arasynda qyz alysyp, qyz berisý kezdesetini belgili. Biraq, báribir, ózbek aǵaıyndardyń qazaqtyń et jaqyn jandarmen qan aralastyrmaıtyn dástúrin qurmetteıtini osy áńgimeden kelisti kórinip tur.
Áńgime barysynda bizdiń kóńilimizdi tolqytqan taǵy bir jaı – qazaq dalasyndaǵy alapat asharshylyqtyń aǵaıyndyq jan ashýymen aıtylýy. «Keńes dáýirindegi asharshylyq kezinde qazaqtardyń jartysy qyrylyp ketti. Naǵyz genosıd dese bolady. Úsh mıllıon adam ólgen», deıdi G.Babaıarov. Alıhan Týranoǵly «Túrkistan qaıǵysy» atty kitapta: «Shyǵys Túrkistanǵa, Qulja jaqqa bara jatqanymda, Shymkent, Taraz, Merki jolynyń eki betinde ólip jatqan qazaq balalaryn kóp kórdim» degen eken. «Bizde de sol kezde qıynshylyq boldy, biraq qansha degenmen, jer emgen halyqpyz ǵoı, ony-muny talshyq qylyp, amaldap aman qalǵanbyz. Al qazaqtardyń qolynan malyn alyp qoıǵannan keıin, jylqylary qyrylǵan soń sondaı bir sumdyqty bastan keshti».
Suhbattasýshylardyń bizdiń halqymyz san túrli sebeptermen biraz jerinen aırylyp qaldy degen áńgimesin aǵaıynnyń janashyrlyǵy dep qaraýmen shekteleıik. G.Babaıarov Qorǵan, Qosaǵash, Omby, Túmen sııaqty jerler Reseıge ótip ketti dep sanaıdy. Astrahandy, Orynbordy eske salyp, Orynbordyń jıyrmasynshy ǵasyrdyń basynda qazaqqa astana bolǵanyn da aıtady. «Qazir Qazaqstannyń soltústigi orystyń jeri edi dep sóıleıtinder de tabylyp qalady. Bul atymen jalǵan sóz. Tynymsyz nasıhat talmaı júre bergennen keıin keıbireýler ony jany bar sóz dep te oılaýy múmkin. Munyń bári tarıhty oqymaǵandyqtan. Jalpy, túbi bir túrkiler úshin atameken bolǵan jerdiń shetin bireýler daýlap jatsa, árıne, biz, ıaǵnı ózbekter de ashynamyz».
Áńgime barysynda «qazaq» etnonıminiń shyǵý tegine baılanysty boljam da ortaǵa salynǵan. Babyrdyń qoldaǵy bılikten aıyrylǵan, biraq áli Úndistan asyp kete qoımaǵan kezin «qazaqlyq dáýir» dep ataǵanyn, dál sol sózdi Husaıyn Baıqaranyń «qazaqlyqta júrý» dep qoldanǵanyn tilge tıek ete kelip, «qazaq» sózi «erkin, kóshpeli, eshkimge moıynsynbaýshy» degen maǵyna beretinin aıtady da, «ózbek» etnonıminiń tegin «ózi bek», ıaǵnı ózine ózi bek adam degen maǵynaǵa ulastyrady, sóıtip, o bastan tarıh tabystyrǵan, taǵdyr toǵystyrǵan qos halyqtyń ataýynan da uqsastyq, týystyq tabady. Bul arasynyń anyq-qanyǵyn tarıhshy, tilshi mamandar ajyrata jatar, biraq týysqandardy tutastyrýǵa kómektesetin mundaı tujyrymdardyń artyq bolmaıtyny talassyz. Áıtpese, «ózbek» ataýy Altyn Orda hany О́zbekpen baılanysty degen pikir ǵylymda berik ornyqqany málim.
Suhbatqa qatysýshylardyń aǵaıyndas halyqqa degen aqedil kóńili kim-kimdi de razy etpeı qoımaıdy. Taza ǵylymı turǵydan, bıik talaptarmen qaraǵanda keı tusynda kóńil qońyltaqsyp qalatynyn, áńgimede kóbine beseneden belgili jaılardyń qaıtalanatynyn ózińiz de kórip otyrsyz. Solaı eken dep, osyndaı beınematerıaldarǵa shekeden qaraýdyń jóni bar ma? Jóni joq. «О́zbek halqynda da qazaqtyń rýlary sııaqty rýlar bar ekenin endi bilip otyrmyn» degen sııaqty pikir jazatyndardy kitap turmaq, gazet oqý azaıyp turǵan qazirgideı zamanda burynǵydaı biryńǵaı jazǵyrýdyń jóni bar ma? Jóni joq. Jalpy, nasıhat ta, úgit te ǵalymdarǵa arnalmaıdy, eń aldymen ortasha deńgeıdegi oqyrmanǵa, kórermenge, tyńdarmanǵa arnalady. «Ocherkı po ıstorıı ı nýmızmatıke Zapadno-Tıýrkskogo kaganata» sııaqty irgeli zertteýdiń avtory retinde tanymal maman, tarıh ǵylymdarynyń doktory Gaıbýlla Babaıarovtyń áleýmettik jeliniń ereksheligin eskerýi, kúrdeli máselelerdi qarapaıym, jatyq tilmen, barynsha uǵynyqty mysaldarmen túsindirýi óte oryndy. Bul turǵydan biz sóz etip otyrǵan materıaldyń dittegen jerine jetkeni daýsyz. Internet júıesi arqyly qazir keńinen tarap jatqan beınematerıal jelige salynǵan 24 aqpannan bergi alǵashqy segiz kúnniń ishinde, ıaǵnı 3 naýryzǵa deıin 92 myń ret qaralǵany, oǵan 1200-den astam pikir jazylǵany – osy oıymyzdyń daýsyz dáleli.
Maqalanyń osy tusyna taqalyp, oıymyzdy túıindegeli jatqanda, 1 naýryzda – Alǵys aıtý kúninde, dál sol ıýtýbtan taǵy bir beınesuhbatty tyńdap-kórip qaldyq.
Bul jolǵy materıal negizinen Baýyrjan Momyshulyna arnalypty. «Negizinen» deıtinimiz – bir jarym saǵattyq áńgime bastan-aıaq Baýyrjan Momyshulynyń batyrlyǵyn baıan etpeıdi. Suhbattasýshylar Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń bastapqy sıpaty, Máskeý túbindegi jeńisten keıin maıdanda qalyptasqan ahýal týraly da mol málimet beredi. Ol jaǵyna toqtalyp jatpaı-aq qoıalyq. Bizdiń aıtpaǵymyz – ózbek baýyrlarymyzdyń qazaq halqynyń uly bahadúrine kórsetken qurmetiniń qadir-qasıeti, mán-mańyzy.
Baǵdarlamaǵa qoıylǵan taqyryp – «О́zbek aǵaıyn Baýyrjan Momyshuly men UOS týraly shyndyqty aıtty». «Bý teńsız qahramon odam» – salǵan betten Baýyrjan jaıynda osylaı degen sarapshy óz oıyn naqty dáleldeıdi. Ásirese Baýkeńniń Máskeý túbindegi erliginiń mán-mańyzy aıshyqty ashylǵan. Nemisterdiń qala irgesindegi jıyrma shaqty shaqyrymdyq jerge kelip, Kreml munaralaryn dúrbimen kórip turǵanyn, sol kezde Panfılov dıvızııasy quramynda Baýyrjan basqarǵan polktyń 27 ret shaıqasqa túskenin táptishtep áńgimeleıdi. Ásirese Volokolamsk túbinde Matrıonıno selosy úshin bolǵan úsh kúngi shaıqastan keıin qorshaýda qalyp, sol qorshaýdy buzyp shyǵyp qana qoımaı, dushpanǵa qaıta-qaıta oısyrata soqqy jasaǵanyn aıyz qandyra aıtady. Suhbattasýshylar 1942 jyldyń basynda Máskeýdi qorǵaýdaǵy erligi úshin Baýyrjan Momyshulynyń Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyna usynylǵanyn, biraq ol ataq Baýkeńe berilmegenin áńgimeleı kelip, ol dańq 28 gvardııashy-panfılovshylardyń úlesine jazyldy dep sanaıtynyn jetkizedi. «Jıyrma segiz adamnyń nemistiń 18 tankisin jandyryp jibergeni jónindegi ańyz – absýrd», deıdi tarıhshy. «Eger keńes jáne orys tarıhshylarynyń azdaǵan ar-ojdany bolsa, Máskeýdi qorǵaýdyń shyn qaharmany retinde bizdiń baýyrymyz Baýyrjan Momyshulyny tanýy kerek edi», dep kesip aıtady. Bul ara 28 panfılovshy jaýyngerdiń ańyzǵa aınalǵan erliginiń shyndyqqa qanshalyqty sáıkes keletini jóninde soǵys mamandary men tarıhshylar áli kúnge basyn asha almaı júrgen daý-damaıdy qozǵap jatatyn jer emes, árıne. Biraq Panfılov dıvızııasynyń Máskeýdi qorǵap qalýdaǵy sheshýshi róliniń shyndyǵy tolyq aıtylmaı kele jatqany aıdan anyq. Basqasyn bylaı qoıǵanda, 1941 jyldyń kúzinde Qazaqstanda jasaqtalǵan, urysqa Máskeý túbinde kirgen dıvızııanyń aınalasy birer aıdyń ishinde vermahtyń qýaty jónindegi túsinikti teńseltip jibergenin, 1939 jyldyń qyrkúıeginen beri bir elde, bir jerde toqtaý kórmegen fashısterdiń tumsyǵyn dál sol tusta tasqa tıgizip, nemisterdiń betin qaıtarýǵa bolady eken, tipti olardy jeńýge bolady eken degen uǵymdy alǵash ret sanaǵa sińirgenin, osy arqyly búkil keńes áskerleriniń boıyna ǵajaıyp senim kúshi qosylǵanyn eske salsaq ta, sol asa mańyzdy psıhologııalyq eńserýdi bastap bergen dál Baýyrjan Momyshuly basqarǵan dıvızııa ekenin aıdaı álemge anyq aıta alamyz. Osynyń bárin sondaılyq maqtanyshpen, sondaılyq biliktilikpen ári áserli («Baýyrjan bizdiń de batyrymyz!» dep sóıleıdi) áńgimelep otyrǵan aǵaıyndarǵa qalaı súısinsek te jarasady. Jelige 1 naýryzda salynǵan habardy alǵashqy eki kúnde 45 myńnan astam adam kórip úlgergeni, sol kezge deıin 500-ge jýyq pikir jazylyp qalǵany ózbek baýyrlarymyzdyń bul baǵdarlamasy da óz maqsatyn oryndaǵanyn aıǵaqtaıdy.
Sonymen, maqalada biz sóz etken qos suhbattan shyǵatyn qorytyndy qandaı? Ony pikir bildirýshilerdiń biri aıtyp ta qoıǵan sııaqty. Bylaı deıdi: «Bizdiń tarıhshylar qaıda? Qandaı da bir maǵlumattardyń bári aqparat quraldarynyń aınasyna aınalǵan osy ınternet júıesinde taraıdy. Halyq kereginiń bárin osy jerden kórip, oqyp-bilip, alyp otyr. Bizdiń tarıhshy, ádebıetshi ǵalymdar osy jerden tabylýy kerek! Qazir kitap oqıtyn adamdar az! О́zbek aǵaıyndar bilimdilerin kópshilikke shyǵaryp, tanystyryp otyrady. Bul óte durys dep oılaımyn. Ásirese tarıhshylar kóp maǵlumat berýleri kerek!». Oılanatyn-aq jaı. Ara-arasynda aıtqan ósekti, atqan kesekti, jatqan tósekti terip te ketetini úshin keıbireýler tipti «ósektor» atandyryp jibergen áleýmettik jeliniń áleýmet áleýetin ortaq maqsatqa burý, tanymdyq taqyryptaǵy tolǵanystarǵa, tarıh taǵylymymen tárbıeleýge qyzmet etetin suhbattarǵa kóbirek kóńil bólý, olardyń arasyndaǵy tańdaýlylaryna aqparattyq qoldaý jasaý, bálkim, tipti memlekettik tapsyrys berý jóninde qarastyratyn másele qordalanyp qalǵan sııaqty. О́kinishke qaraı, mundaı usynysqa «Endigi jetpegeni ıdeologııany áleýmettik jeli arqyly júrgizý edi. Onda kimderdiń otyratyny belgili ǵoı» dep qaraıtyndar tabylatynyn osy bastan-aq boljaı berýge bolady. Bul oraıda bizdiń kezinde Shyńǵys Aıtmatovtan alǵan suhbatymyz («Egemen Qazaqstan», 2003 jyl, 26 sáýir) oıǵa oralady. Internet – jahandaný jemisi. Álemge áıgili jazýshy jahandanýdyń basty belgisi pragmatızm ekenin aıta kelip, «Jahandaný jaǵymdy nárse me, jaǵymsyz nárse me degen ónbes daýdan osy bastan aýlaq bolǵan jón. Bul jetiskendikten kelgen nárse emes. Kez kelgen qubylystyń jaǵymdy jaǵy da, jaǵymsyz jaǵy da bolady. Jaqtyrmaımyn dep jıyrylyp jatyp alǵannan ózińe jamandyq jasaǵannan basqa eshteńe shyqpaıdy» degen bolatyn. Sol aıtqandaı, áleýmettik jelini jaqtyrsańyz da, jaqtyrmasańyz da, onymen eseptesýge, sonymen birge ómir súrýge týra keledi. Eń abzaly – ony memleket múddesine paıdalanýdyń tetigin tabý.
Apta aınalmaı jatyp, uzyn sany bir myńnan asyp ketken pikirlerdiń barlyǵynda derlik avtorlarǵa shyn kóńilden razylyq bildirilgen, ózderi úshin beımálim bolyp kelgen jaılardan jan-jaqty habardar etkeni úshin aq alǵys aıtylǵan. «Katta rahmat. Anıq aıtıb, ıoshlarga bırdam býlıshıga, bırodorlıkka, dýstlıkka va bır bırıga mehr bılan karashga mýoffaq býldık. Iаshang ýzbek jıgarlarım», «Qazoq baýyrlarımıznı ıahshı koramız. Jonılar sog bosın. Iаshasın Týron. Bırodar halq», «Ilık gap ınsonnı bır bırıga ıakınlashtıradı», deıdi ózbekter. «О́te keremet, tamasha suhbat. Biz birgemiz!», «О́te durys aıtasyzdar! Biz barlyǵymyz jaqyn halyqtarmyz! Elderimiz tynysh, halyqtarymyz aman bolsyn!», deıdi qazaqtar. Aıtqandary kelsin!
Iá, aǵaıyndardyń eki jaqtap jarysa jazyp jatqan júrekjardy razylyq sózderi tánti etpeı qoımaıdy. Túptep kelgende mundaı áńgimeler baýyrlastyǵymyzdyń barǵan saıyn bekemdele túsýine septesetini, sol arqyly qazaq-ózbek dostyǵyna dem beretini talassyz. Sóz sońynda Prezıdentimiz Qasym-Jomart Toqaevtyń jyl basynda bas gazetke bergen suhbatyna ún qosqan «Taǵylym» atty shaǵyn maqalamyzda («Egemen Qazaqstan», 2024 jyl, 3 qańtar) aıtylǵan oıdy taǵy bir eske salyp ótkimiz keledi: «Adamnyń kúni adammen bolsa, halyqtyń kúni halyqpen».
Ásirese, kórshi halyqpen.
Saýytbek ABDRAHMANOV
