Tanymal etnograf Bıqumar Kámalashuly 2003 jyly Ulanbatyr qalasynda jaryq kórgen «Qazaq halqynyń salt-dástúrleri» atty kólemdi týyndysynda: «Ulý jylyn adamzat balasy jaıly jyldardyń biri dep sanaǵan. Bul jyldyń jazy jaýyndy-shashyndy, qysy qarly-yzǵarly bolady. Keı jyldary tym jaısyzdyq tanytatynda kezi bar» depti. Osy oraıda, aqyn Beıimbet Maılınnyń 1917 jyly jazǵan «Ulý» atty óleńindegi: «Ulý kelip kóterdi eldiń obalyn, Mal jutatyp, synyn aldy qoranyń, Naq ulýdaı ulytqan joq qazaqty, Atyshýly byltyrǵy ótken qoıanyń» degeni joǵarydaǵy etnograftardyń paıymymen úndesip tur.
Atap aıtqanda ulttymyzdyń ótken tarıhynda ulý jyly oryn alǵan eleýli oqıǵalar barshylyq. Mysaly, qazaq kúntizbesin zertteýshi hám pedagogıka ǵylymdarynyń kandıdaty Myńbaı О́tejanuly (1921-1983) bizdiń jyl sanaýymyzdyń 584 jyly ejelgi túrki qaǵandarynyń biriniń Qytaı ımperatoryna jazǵan haty saqtalǵan deıdi. Ol hattaǵy: «Ulý jyly toǵyzynshy aıdyń ony kúni jazyldy» degen derekti alǵa tartady. Sonymen qatar ǵalym HI ǵasyrda uıǵyrlar tarapynan jazylyp qazirgi tańda qytaı arhıvinde saqtalǵan taǵy bir jazbada: «Ulý jyly shaqshaput aıynyń ekinshi jańasy...» mátin baryn aıtady (Isqaqov M.О́. Halyq kalendary: - Almaty: Qazaqstan, 1980. 256-b).
Burynǵy qazaqtar qoldanyp kelgen tipti bertinde Shákárim Qudaıberdiuly men eski ábjattyq tanymnyń bilgiri Aqjan Mashanılar jazyp qaldyrǵan kóshpelilerdiń bes músheldik jyl sanaý esebine negizdeı otyryp, ótken tarıhtyń qoınaýyna sińip ketken, sóıte tura qazaq tarıhynda ulý jyldary oryn alǵan oqıǵalardy tanystyrsaq:
- 1460 jyly qazaq bıleýshileri Kereı men Jánibek Moǵolstannyń Esenbuǵa hanymen odaqtasyp, oırattardyń shabýylyn toıtarady.
- 1556 jyly Buıdash han Noǵaı Ordasynyń shyǵys jaq bóligin Qazaq handyǵy quramyna qosyp alady.
- 1580 jyly ataqty Haqnazar han shahıt ketip, Qazaq Ordasynyń bıligi Shyǵaı sultannyń qolyna ótedi.
- 1604 jyly Esim han oırattarǵa oısyrata soqqy beredi.
- 1628 jyly qazaq tarıhynda «Esim hannyń eski joly» atty zańdar jınaǵyn dúnıege ákelgen Esim dúnıe salady.
- 1652 jyly oırat taıpasy hoshaýyttardyń tutqıyl shabýylynan Salqam Jáńgir shahıt ketip, Batyr sultan bılikke keledi.
- 1724 jyly uly júzdiń sultany Ábilqaıyr qara qyrǵyzdarmen sheshýshi shaıqasta jeńiske jetedi. 1748 jyly Nuraly Ábilqaıyruly Reseı patshaıymy Elızavetanyń sheshimimen kishi ordanyń hany bolady.
- 1760 jyly qazaq-qyrǵyz soǵysynda qazaqtar jeńiske jetedi.
- 1856 jyly Janqoja Nurmuhameduly hıýalyqtarǵa qarsy kóterilis bastaıdy.
- 1868 jyly Oral jáne Torǵaı oblystarynda patsha ókimetiniń otarlyq saıasatyna qarsy qazaq rýlarynyń yqpaldy kósemderi Seıil Túrkebaıuly men Berkin Ospanuly kóterilis bastaıdy.
- 1904 jyly 6 maýsymda reseılik patsha úkimeti «Qazaq dalasyndaǵy artyq jerlerdi paıdalaný» týraly jarlyq shyǵaryp, Qazaqstanǵa sharýalardy qonys aýdartý, jerge ornalastyrý jónindegi basqarma qurdy.
- 1916 jyly Reseı úkimeti buratanalardy tyl jumysyna alý týraly patsha jarlyǵyn shyǵaryp, oǵan qarsy qazaq dalasynda ult-azattyq kóterilister bastalady.
- 1928 jyly jappaı latyn grafıkasy negizinde qazaq alfavıti engiziledi. Sonymen qatar, Qazaqstan Ortalyq atqarý komıteti men Halyq komıssarlary keńesiniń 27 tamyzdaǵy «Asa iri baı sharýashylyqtar men jartylaı feodaldardy kámpeskeleý jáne jer aýdarý» týraly dekret qabyldap, nátıjesinde 657 baı jer aýdarylady. Olardan 145 myń iri qara mal tartyp alynyp, aýylsharýashylyq quraldary 877 kolhozǵa, 24491 jeke sharýashylyqqa bólinip beriledi.
- 1940 jyly 10 qarashada qazaq tili orys grafıkasy negizinde jańa alfavıtke kóshedi.
