Jastar ádebı klýby: alǵashqy otyrysta ne aıtyldy?

Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi janynan qurylǵan jastar ádebı klýby qazaq ádebıetindegi ózekti máselelerdi, jańa ádebı tendensııalar men shyǵar­ma­lardy talqylaý, avtorlardy nasıhattaý­dy­ maqsat etip otyr.

«Memleket basshysy Ulttyq quryl­taıda jalpy jastar tárbıesi, onyń ishinde kitaphanalardy damytý, jalpy kitap oqý máselelerin qolǵa alýǵa qatysty naqty tapsyrmalar berdi. Túptep kelgende, negizgi maqsat – ult rýha­nııatyn damytý, sapaly urpaq ósirý. О́ıtkeni kitap oqıtyn bala rýhanı dúnıesi baı azamat bolyp óseri anyq. Bar ónerdiń túp negizi – ádebıet. Sondyqtan jas qalamgerlerge ortaq alań usynyp, ádebıettegi ózekti máselelerdi talqylaý – zaman talaby», dedi Mádenıet jáne aqparat mınıstri Aıda Balaeva.

Otyrysta klýbtyń kún tártibi beki­ti­lip, basshylyq quramy jasaqtaldy, al­daǵy josparlary aıqyndaldy. Jıynǵa qa­tysýshylar zamanaýı ádebı úderis pen aýdarma salasyna, kitap shyǵarý jáne bas­pa isine, balalar ádebıetin damytýǵa qa­tysty ózekti máselelerge qatysty oılarymen bólisti.

Sondaı-aq ádebı agenttik, otandyq avtorlardyń shyǵarmalaryn nasıhattaý, kitap oqý mádenıetin qalyptastyrý tóńireginde birqatar másele kóterildi.

«Jas qalamgerlerge qoldaý kór­setýde búgingi basqosýdyń mańyzy zor dep esepteımin. Jańa ádebı klýb qazaq ádebıetiniń damý kókjıegin keńeıtip, ult rýhanııatynyń ilgerileýine óz septigin tıgizedi dep oılaımyn. Buryn ádebı baıqaýlar az bolatyn. Qazir jıi uıymdastyrylyp júr. Biraq sol baıqaýlardy jastarǵa materıaldyq kómek retinde qarap ketken sııaqtymyz. Ádebı baıqaýdyń maqsaty tek ol emes. Ádebı baıqaý talanttardy tanyp, jaqsy shyǵarmalardy ákelý, jazǵyzý maqsatynda ótýi kerek. Máselen, buryn «Jalynnyń» jabyq báıgesinde Tynymbaı Nurmaǵanbetov, Oralhan Bókeı, Nesipbek Dáýtaıuly, Jumabaı Shashtaıuly sııaqty jazýshylar shyqqan. Qazirgi baıqaýlarda bul maqsat joq sııaqty. Báıgelerdiń kóbisi proza janry boıynsha dep jalpylama ótkizilip jatady. Al prozaǵa roman da, povest, áńgime de kiredi. Sondyqtan baıqaýlardy taqyryp boıynsha, janr boıynsha jeke-jeke jasaǵan durys shyǵar. Árıne, basqa da jeke uıymdardyń báıgesi kóp. Olarǵa áseri bolmasa da mınıstrliktiń ózine qarasty ádebı dodalardyń ádil ótýine, óz maqsatynan aınymaýyna yqpal jasalsa eken», dedi «Daryn» memlekettik jastar syılyǵynyń laýreaty, synshy-ádebıettanýshy Baǵashar Tursynbaıuly.

Sondaı-aq ol mýzeı-úılerdiń máse­lesin de ortaǵa saldy. Aıtalyq, Alma­ty­da qanshama aqyn-jazýshy turdy, biraq búginde 5-6 ǵana mýzeı-úı bar. Al Astana bas qala bolǵaly qanshama jyl ótse de birde-bir mýzeı-úı joq.

«Bıyl IýNESKO kóleminde 100 jyldyq mereıtoıy toılanatyn Berdibek Soqpaqbaevtyń áli kúnge mýzeı-úıi jasalmady. Jalpy, mýzeı-úıler degen – mádenı oshaqtyń biri. Sondyqtan kimderdiń mýzeı-úıin ashý kerek degen tizim jasaqtap, konsepsııasyn bekitý kerek sııaqty», deıdi synshy.

Qazir balalar áde­bıe­ti­ne qalam tartyp­ júr­gen avtorlary­myz az emes. Keıingi ýaqytta osy­ qa­tar­dy tolyq­ty­ra­­tyn aqyn-jazý­shy­lar ál­de­­qaıda artyp ke­le­di. Áıtse de balalar jazýshylaryna­ be­ri­le­tin qalamaqy mardymsyz de­sedi. Bul týra­ly ádebı basqosýda aqyn, «Daryn» memlekettik jastar syılyǵynyń laý­reaty Oljas Qasym aıtty.

«Búginde balalarǵa ar­nalǵan shyǵar­malar kó­be­ıip keledi. Desek te, sol jazýshylardyń kóbisi ki­tap­taryn shyǵarý jaǵynan qıyndyqtarǵa tap bolyp júr. Máselen, baspalar bala­lar taqyrybyna qalam terbeıtin avtorlarǵa óte az mólsherde qalamaqy tóleıdi. Eger aty-shyǵarmasy asa tanys emesteri bolsa tipti de shyǵara almaıdy. Berilgen qalamaqy óziniń kitabyn satyp alýdan ári aspaıdy. Ekinshi másele, ıllıýstratorlar men avtorlar arasynda baılanys joǵyn baıqap júrmiz. Illıýstratorlardyń jumysy arzanǵa túspeıdi. Mysaly, kitaptyń bir betine salynatyn sýretke qylqalam sheberleri keminde 20 myń teńge alady. Al sapasyn arttyramyn degen qalamger kitabynyń bir betine 30-40-50 myń teńgeden tóleýge májbúr. Bul jaǵdaıat jazýshylardyń aıaǵyna tusaý bolyp otyrǵany jasyryn emes. Sonymen qatar kitaptardy satý jaǵy da oılanarlyq másele», dedi Oljas Qasym.

Sondaı-aq ol eli­miz­­degi úlken bas­pa­lar­ qa­zaq­standyq jas avtor­lardyń kitaptaryn shy­ǵa­rýǵa qu­lyq­ty emes eke­nin atap ótti. «Olar kó­bine álem áde­bıetiniń jaý­harlary sana­latyn «Tom Soıerdiń bastan kesh­kenderi», «Uzyn­shu­lyq Pıppı», «Dym­bil­mes­­tiń aıǵa saıahaty», «Hár­rı Potter» sekildi kitaptardy shyǵaryp, satýdy jón kóredi. Sebebi ol eńbekter naryqta ótim­di ekeni sózsiz. Osy rette ózgeniki tańsyq, ózimiz­diki qańsyq deı­tin kózqarastan arylý qa­jet­tigin aıtqym keledi. Desek te, biz­diń jas jazýshylardyń da oqylymdy bolatyn shy­ǵarmalary barshylyq. Aıtalyq, Rústem Saýytbaıdyń «Shoko álemi», Erjeńis Ábdiniń «Erekshe esepteri», Meıirjan Jylqybaıdyń áńgimeleri basqa da avtorlarymyzdyń týyn­dy­lary suranysta bolatynyna senim­di­miz. Sondyqtan osy máseleni ońtaı­landyrýǵa kúsh salýǵa tıispiz», dedi ol.

Al «Kitapal» kitap dúkeniniń jetek­shisi Mıras Kesebaev aýyl jastaryna zamanaýı kitaptardy qoljetimdi qylý maqsatynda bastalǵan «Aýylǵa kitap al» jobasy týraly baıandady. Basqa da tanymdyq jobalary memlekettik deńgeıde nasıhattalsa eken deıdi.

«Biz «Aýylǵa kitap al» jobasymen aýyldaǵy bir mektepke bir qorap kitap jiberemiz – ishinde 50 kitap. Sonda baıqa­ǵa­nymyz, kelesi kúni-aq álgi sóreler bos tura­dy. 500 nemese 1000 bala oqıtyn mek­tepke 50 kitap degen juq bolmaıdy eken. Bul kitaptardy talasa-tarmasa oqý­dyń sebebi – aýyl mektepterindegi kitap­hanada mundaı kitaptar joq. Taǵy bir bastamamyz – oqyrmandar klýbyn ashyp, jastarǵa damıtyn orta quryp berý. Onyń kon­sepsııasyn jasap, «Kitapal klýb» degen jobany bastadyq. 5 aıda 232 klýb, ıaǵnı ár klýbta 8 adam bar, jalpy sany
2 myń adam múshe boldy. Olar kitap oqyp talqylap qana qoımaı, óz ishinde Spıkıń klab, sportshylar klýby, aıtıshnıkter klýby sııaqty toptar ashyp, ózderin jan-jaqty damytyp jatyr. Olar ózderi oqyǵan mektepke baryp, oqýshylar arasynan 30-ǵa jýyq kitap oqý klýbyn ashyp tastady. Jastar arasynda kitap oqýdy trendke aınaldyrǵymyz keldi. Onyń ishinde áleýmettik jelilerde kitap oqýǵa qatysty kontentti kóbeıtý kerek boldy. Osylaısha, biz «Kitapal podkast» jobasyn qolǵa aldyq. Bir jyldyń ishinde 25 shyǵarylym túsirdik, olar jalpy sany 1 mln-nan asa qaralym jınady. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev kúni keshegi quryltaıda jastardy kitap oqýǵa baýlý kerek, kitaphanalardy qal­pyna kel­tirý kerek degen bolatyn. Búgin­de óz nátıjesin berip jatqan osy jo­balardy memlekettik deńgeıde kóterip, nasıhattap, ulttyq bıýdjetten arnaıy qarjy bólinse deımiz. Atap aıt­qanda, elimizde barlyǵy 6 myń aýyl­ǵa kitap jetkizý, oqyrmandar klýbyn ashý, áleýmet­­tik jelide kitapqa qatys­ty kontentti kó­beıtý, jastar úshin paıdaly kitap jazý jáne basý jumys­taryn qazirgiden de úlken masshtabta jalǵastyrar edik», dedi «Kitapal» kitap dúkeniniń jetekshisi Mıras Kesebaev.

Otyrys barysynda aýdarma máselesi de tilge tıek etildi. Jas jazýshy Esbol Nu­rah­met búginde memleket tarapynan qol­­daý kórsetilip otyrǵan ádebı aýdar­ma­ ju­mysy joq ekenin atap ótti. Al je­­ke baspalar tek álemde kóp oqylǵan, best­­­seller bolyp tanylǵan, naryqta ótim­­di kitaptardy ǵana aýdaryp usynyp otyr.

«Birinshi másele – aýdarmanyń joqtyǵy nemese azdyǵy desek, ekinshi másele aýdarma sapasynyń tómendigi, bul baspalar bóletin qarajatqa tikeleı qatysty dúnıe. Sapaly aýdarma jasaı alatyndar men myqty redaktorlar joǵary qalamaqy suraıtyndyqtan, jeke baspalar kóp jaǵdaıda qarjylyq tıimdilik jaǵyn birinshi orynǵa qoıady, sondyqtan bul jerde de memleket­tiń qoldaýy qajet. Úshinshi másele, aýdarylatyn kitaptardy tańdaý, ıaǵnı talǵam máselesi. Aýdarylyp jatqan azǵantaı ádebı kitaptardyń kóbi jeńil romandar bolyp keledi. Al shyn máninde álem ádebıetindegi júrip jatqan úderisterden, tyń oılardan, aǵymdardan habar beretin, tereń qatparly shyǵarmalar bul tizimge kirmeı qalyp jatyr. Sondyqtan mınıs­tr­lik áde­bı aýdarmaǵa arnalǵan «1000 kitap» de­gen baǵdarlama jasasa deı­min. Ol baǵ­darlamanyń oryndalýy on jylǵa, on bes jylǵa ketse de meıli, eń bastysy, myń kitapqa jetken­she toqtamaýǵa tıis. Myń kitapty júz-júz kitaptan, bir­­tindep aýda­ryp, kitap­hanalarǵa já­ne naryqqa da salyp otyrý kerek. Al kitap tizimi 50/50 neme­se 30/70 degen balanspen jańa týyndylar men bu­rynǵy klassıkalyq týyndylardy qa­tar qamtyp otyrsa deımin», dedi E.Nurahmet.

Jańadan bas kótergen ádebı klýb­tyń alǵashqy otyrysynda túrli taqyryp qozǵalyp, tyń oılar aıtyldy. Jaqsy oı sol jerde qalmaıdy dep senemiz. Eske salsaq, buryndary da talaı ádebı klýb ashylyp, biraz ýaqytta toqtap qalǵan edi. Bul jolǵy ádebı klýbty mınıstrdiń ózi bas­tap júrgizip, qadaǵalap otyr­ǵany ádebıetsúıer kóńilge úlken senim uıalatady.

Aıta keteıik, aldaǵy ýaqytta áde­bı­ klýb­­tyń otyrysy elimizdiń ózge de aı­­maq­­­­tarynda kóshpeli negizde uıymdas­ty­rylady.